MỘT SỐ VẤN ĐỀ XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ
THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
VÀ CÔNG TÁC THANH TRA NHÀ NƯỚC
PTS. HOÀNG NGỌC KIM
Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin - Tư liệu
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Trải qua một thời gian dài trăn trở tìm tòi với không ít thất bại, đôi khi
rất nghiệt ngã, chúng ta đã xác định được con đường phát triển kinh tế - xã
hội của đất nước. Sự khởi sắc của nền kinh tế sau thời kỳ khủng hoảng, trì
trệ, những bước tiến ban đầu đáng khích lệ đang là chứng cứ cho tính đúng
đắn của đường lối mà Đảng ta đã lựa chọn. Đó là xây dựng nền kinh tế hàng
hoá nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa, vận hành theo cơ
chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước bằng pháp luật, kế hoạch, chính
sách và các công cụ khác.
Quá trình đổi mới này mang tính cách mạng sâu sắc, con đường đi lên
không dễ dàng mà đầy chông gai. Ở đây, vai trò của Nhà nước: chỉ đạo, điều
tiết, kiểm tra có ý nghĩa quyết định để đạt mục tiêu xã hội chủ nghĩa. Hoạt
động của Nhà nước phải phù hợp với những đặc trưng, những điều kiện cụ
thể của đất nước ta và tuân theo những quy luật phát triển khách quan của
nền kinh tế thị trường.
I. NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG
CHỦ YẾU CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VIỆT NAM.
1- Mấy vấn đề về kinh tế thị trường
Trong quá trình phát triển của mình, xã hội loài người đã đi từ một
nền kinh tế tự nhiên, tự cung, tự cấp. Khi sản xuất đã có sự phát triển nhất
định, đã có phần sản phẩm dư thừa của mỗi gia đình, bộ tộc để trao đổi, mua
bán, loài người bước vào nền kinh tế hàng hoá. Tuy nhiên, chỉ khi đến thời
kỳ chủ nghĩa tư bản, các hàng rào cát cứ phong kiến bị phá bỏ, sản xuất phát
triển cung cấp một khối lượng hàng hoá ngày càng lớn thì nền kinh tế thị
trường mới thực sự hình thành và phát triển. Rõ ràng, kinh tế thị trường -
kinh tế hàng hoá là sản phẩm của cả xã hội, nó là bước đi tất yếu khách quan

với thế lực quân chủ chuyên chế.
Kinh tế thị trường chịu sự tác động, điều hành của Nhà nước thể hiện
rõ trong nền thống trị phát xít. Ở đó, hoạt động của nền kinh tế phải răm rắp
tuân theo mệnh lệnh của Nhà nước trong một cơ chế hết sức nghiêm nghặt.
Trong lịch sử, đặc biệt từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai đến nay,
có rất nhiều mô hình kinh tế thị trường khác nhau, tuỳ thuộc vào chế độ
chính trị của từng nước, tuỳ thuộc vào giai cấp nào nắm quyền ở trong đó.
Song, nét nổi bật ở tất cả các mô hình đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa kinh tế
và chính trị, giữa kinh tế với dân tộc, kinh tế thị trường bao giờ cũng là nền
kinh tế thị trường hỗn hợp, nhiều thành phần và nó vận động, phát triển
không thể thiếu sự can thiệp của Nhà nước.
Những điều khái quát trên đây cho thấy việc Đảng ta định ra đường
lối xây dựng một nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng xã
hội chủ nghĩa, hoạt động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước
là đúng với quy luật khách quan, phù hợp với tất yếu lịch sử. Nền kinh tế đó
phải đi lên từ điều kiện lịch sử cụ thể của Việt Nam, gắn với khoa học, kỹ
thuật hiện đại và truyền thống dân tộc. Sự lựa chọn đó không phải do ý
muốn chủ quan của ai đó cho dù có thiện chí, mong muốn điều tốt lành.
Điều đó càng không phải là một sự chuyển hướng đi theo chủ nghĩa tư bản,
xuất phát từ quan điểm cho rằng kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trường chỉ là
của chủ nghĩa tư bản.
2- Một số đặc trưng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện
nay.
Khi nghiên cứu về nền kinh tế thị trường và vấn đề xây dựng nền
kinh tế thị trường của Việt Nam hiện nay có thể nêu nhiều đặc trưng khác
nhau tuỳ thuộc góc độ nghiên cứu. Ở đây, chúng tôi xin nêu một số đặc
trưng cơ bản mà xét về nội dung, nó quan hệ nhiều đến công tác thanh tra
của Nhà nước.
- Đặc trưng thứ nhất:
Nghiên cứu nền kinh tế thị trường của nhiều nước, đặc biệt là các

kinh tế quốc dân.
Ngày nay, khi chuyển sang cơ chế thị trường, những quan điểm lỗi
thời, những định kiến hẹp hòi bảo thủ đang là những cản trở trên con đường
đổi mới. Mặt khác, do nền kinh tế thị trường mới hình thành trong vài ba
năm, chưa hiểu biết kỹ cơ chế mới, chưa có những chủ trương, chính sách
phù hợp để kích thích sự phát triển của nền kinh tế thị trường. Từ đặc điểm
lý luận cũng như trong thực tiễn, chúng ta cần phải chống cả những định
kiến hẹp hòi, bảo thủ không chiu đổi mới và cả những sự ấu trĩ, nóng vội
trong xây dựng và phát triển các thành phần kinh tế.
- Đặc điểm thứ ba:
Do sự chuyển hướng xây dựng nền kinh tế thị trường của chúng ta
mới chỉ đang ở giai đoạn đầu nên các thành phần kinh tế còn non yếu cả về
tiềm lực và khả năng hoạt động. Thành phần kinh tế quốc doanh đã nhiều
năm tồn tại và tăng trưởng trong chế độ bao cấp nên chưa chuyển sang cơ
chế mới, độ nhạy cảm với thị trường còn thấp. Phương thức quản lý không
kích thích được người lao động, năng suất và chất lượng thấp. Không ít xí
nghiệp quốc doanh trì trệ bế tắc, không trụ đứng được trong cơ chế mới và
thực tế là những mảnh đất cho những hiện tượng tiêu cực nảy sinh và phát
triển. Thành phần kinh tế tập thể giảm đi nhanh chóng cả trong lĩnh vực
công nghiệp, thủ công nghiệp, du lịch và nông nghiệp. Về số lượng, năm
1988 có 32.034 hợp tác xã thủ công nghiệp, đến năm 1991 chỉ còn 9.660. Về
mức sản xuất, tính đến năm 1989 giảm 36,1% và năm 1991 giảm 47% thị
trường cả nước. Trong nông nghiệp, khoảng 35% số hợp tác xã đã chuyển
đổi và làm ăn có triển vọng. Số còn lại đang trong quá trình chuyển đổi gặp
nhiều khó khăn hoặc sự tồn tại chỉ là hình thức.
Kinh tế tư nhân có sự mở rộng nhanh chóng song mới chỉ là bước đầu.
Phần lớn các doanh nghiệp tư nhân thường chỉ đầu tư vào những ngành
không cần đến vốn lớn, thu lợi nhanh như các ngành dịch vụ (ăn uống,
khách sạn, thương nghiệp). Họ không chú ý đến đầu tư hoặc thậm chí còn e
ngại không dám đầu tư vào những ngành có tính chất cơ bản, lâu dài. Trong