Đôi điều về ca dao tục ngữ.

Nguyễn Mộng Khôi
*
C
a dao ( folk song ) là câu hát phổ thông trong nhân gian. Chữ ca có nghĩa là
ngân giọng dài ra. Dao là hát trơn không cần đệm. Ca dao do lưu hành khẩu truyền,
không biết ai là tác giả . Nhiều bài mô tả tâm hồn nam nữ, tính tình, phong tục tư
tưởng nhân gian và thấm nhuần đậm đà mầu sắc quê hương. Do đó ca dao còn có
tên là phong dao, là câu hát tỏ bày phong tục.
*
Tục ngữ ( proverb ) là lời nói lập thành sẵn người ta dùng quen, là câu thành ngữ
lưu hành trong thế tục. Nhiều câu có ý nghĩa thâm cao, có ý nghĩa luân lý giảng dậy.
những câu tục ngữ vốn do người xưa truyền lại thì gọi là ngạn ngữ. Những câu tục
ngữ chỉ lưu hành trong mt xứ môt vùng, môt nghề thì gọi là phương ngôn.Những câu
tục ngữ hay ngạn ngữ có ý nghĩa giảng dậy thì gọi là cách ngôn hay châm ngôn. (
theo Từ Nguyên )
****
C
a dao, tục ngữ Việt Nam có từ lâu lắm. Nhưng mãi đến cuối nhà Lê, đầu nhà
Nguyễn mới có môt số nhà Nho, góp nhặt những tục ngữ, ca dao trong nhân gian rồi
chép thành sách. Ông Trần Danh Án, đậu nhị giáp tiến sĩ năm 1787 viết quyển
‘’Nam-phong nữ-ngạn thi‘’ghi chép được môt số câu ca dao nửa chữ nôm, nửa chữ
Hán. Ông Ngô Hạo Phu, đậu giải nguyên năm 1819 dịch tục ngữ ra thơ chữ Hán theo
lối Kinh thi...Mãi đến cuối thế kỷ xix, khi nước ta bị đô hô mới bắt đầu chịu ảnh
hưởng của văn hóa người Pháp, người phương Tây, mà nghiên cứu, phê bình loại văn
chương bình dân này theo lối Tây phương. Ông Edmond Nordeman sưu tập, trích lục
văn nôm xưa mà làm sách Quảng tập viêm văn ( Chrestomatie annamite), xuất bản
năm 1898 tại Hà nôi.Giáo sư G.Cordier người Pháp soạn quyển Việt nam thi văn hợp
tuyển ( litterature annamite,extraits des poetes et des prosateurs annamites ) đầu
tiên, tiếp theo là những quyển như, Góp nhặt những câu ca dao ( Recueil de

Đôi chăn em đắp, đôi chằm em đeo;
Giúp em quan tám tiền cheo,
Quan năm tiền cưới, lại đèo bưồng cau.
Bài này có từ lâu, Cái thuở mà xã thôn tự trị, "phép vua thua lệ làng", thuở mà trai
gái còn bị phong tục, tập quán khắt khe ràng buôc. Đám cưới phải đóng tiền" cheo"
cho làng mới được công nhận: " cưới vợ không cheo, mười heo cũng mất"; Tiền cheo
nôp cho làng thường thì nhiều hơn là tiền tổ chức đám cưới. Cưới vợ "quan năm"mà
cheo thì "quan tám":
Giúp em quam tám tiền cheo,
Quan năm tiền cưới , lại đèo buông cau

Câu chuyện tình bắt đầu bằng cuôc gặp gỡ của cậu trai làng và cô gái cùng thôn ở
đầu đình. Những ngày không hôi hè thì nơi đây là chỗ vắng vẻ. Cậu trai mới lớn.
Hôm nay là lần đầu tiên, ngẫu nhiên gặp cô gái mà cậu đã nghe tên từ lâu ; Vì bất
chợt, không biết phải mở đầu làm sao. Cậu nói bâng quơ:
Hôm qua tát nước đầu đình,
Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen.

Thấy cái điệu bô lúng túng và câu chuyện bịa đặt, vô lý nhưng dễ thương. Vì, có ai
mà lại treo cái aó trên cành hoa sen bao giờ! Cây sen làm gì có cành, cái cọng mềm
thì lại nằm dưới mặt nước.
Tuy chưa biết mặt, nhưng có lẽ cô gái cũng thầm yêu trôm nhớ.Cô không đáp lại,
nhưng ánh mắt, nụ cười cởi mở, khiến cho cậu bình tĩnh và mạnh dạn . Cậu không
nó trỏng nữa :
Em được thì cho anh xin,

hay em muốn giữ cái aó để làm "làm tin":
Hay là em để làm tin trong nhà.

Ở nhà quê, giữ chiếc áo của người yêu để "làm tin"là tính đến chuyện hôn nhân sau


Ngày đầu tiên gặp gỡ, anh không muốn đặt vấn đề hôn nhân với nàng, mà chỉ phác
họa mt tương lai, mt mơ ước. Nếu "cô ấy" hay "đằng ấy" bằng lòng thì anh đã sẵn
sàng:
-Tiền cưới, tiền cheo
-Môt thùng gạo nếp để đồ sôi vò
-Môt con lợn béo đang nuôi
-Môt vò rượi tăm, ( rượu cất mà sủi tăm thì uống ngon tuyệt trần )
-Môt cặp chiếu cạp điều.
-Môt đôi chăn ấm
-Môt đôi khuyên ( đôi trằm ).
-Buồng cau
Khâu rồi anh sẽ trả công,
Đến khi lấy chồng, anh lại giúp cho:
Giúp em môt thúng sôi vò,
Môt con lợn béo, môt vò rượu tăm;
Giúp em đôi chiếu em nằm,
Đôi chăn em đắp, đôi trầm em đeo,
Giúp em quan tám tiền cheo,
Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau.

Cái hay của bài này là lời lẽ ý nhị, bóng bẩy và nên thơ. Vào chuyện cái áo, rồi xin
trả lại áo, nhờ khâu áo, rồi xin cưới với đầy đủ nghi lễ, hợp với lệ làng ở thôn dã, tuy
là môt chuyện lặt vặt thông thường, nhưng bởi đó mà càng khêu dậy cả môt niềm
tình tứ tư riêng, môt nhớ thương xa xôi nồng nàn; Và cả cái phong tục cưới hỏi từ
ngàn xưa ở nước ta.
Nôi dung bài ca tuy đùa mà thực. Thực mà đùa. Nửa chơi, nửa thực, hư hư thực thực.
Lối hát ve vãn ngỏ ý với con gái ở đồng nôi. Đây là môt bài có giá trị, tiêu biểu được
cái tinh thần lém lỉnh, nhanh nhẹn, sắc bén, tài hoa của người thi sĩ đồng rung. Nghe
bài hát xong, cô thôn nữ dù muốn chối từ cũng không nỡ đành, muốn bỏ đi cũng

lặng ra đứng bờ ao với hy vọng nhìn đàn cá bơi lôi cho vui mắt,
nhưng đêm khuya, mặt ao lạnh, cá đã lặn sâu từ lâu. Buồn quá!
Nàng ngước mắt nhìn những vì sao trên trời và chợt nghĩ đến
người yêu đang nơi quan aỉ xa xăm. Nàng khóc. Qua làn nước
mắt, những vì sao sáng trở nên mờ dần :
‘’Đêm qua ra đứng bờ ao ‘’
‘’Trông cá: cá lặn, trông sao: sao mờ.

Người chinh phụ trẻ trong Chinh Phụ Ngâm có cùng môt nỗi buồn xa chồng:
‘’Nỗi lòng biết ngỏ cùng ai?
‘’Thiếp trong cánh cửa, chàng ngoài chân mây.

Những cô dâu mới cưới thời đó, chẳng bao giờ dám ‘’ ngỏ ‘’ nỗi vui buồn với người
trong gia đình chồng:
‘’ Làm dâu khổ lắm con ơi,
‘’ Vui chẳng dám cười, cực chẳng dám than.

Chính vì vui chẳng dám cười, cực chẳng dám than mà những cô dâu trẻ phải lựa đêm
khuya để giãi bầy tâm sự.
Người chinh phụ cũng nhìn sao trời ( thiên chương ), cũng nghĩ đến chồng mà lòng
thẫn thờ như người mất trí:
Sửa siêm, dạo bước tiền đường,
Ngửa trông xem vẻ thiên chương thẫn thờ.

Bờ ao vắng, bên cạnh cô dâu trẻ, chỉ có môt con nhện đang âm thầm chăng tơ. Nhìn
cái lưới chưa dệt xong, nàng lại nghĩ đến mối tình dang dở của mình mà chạnh lòng.
Hay là nhện cũng đang chờ đợi người yêu?
‘’ Buồn trông con nhện chăng tơ.
‘’ Nhện ơi, nhện hỡi, nhện chờ mối ai?



Như vậy câu ‘’ Tào khê nước chảy lòng còn trơ trơ ‘’ nói lên tấm lòng trong sạch của
nàng như dòng Tào khê.
Bài ca dao Buồn Trông và Khúc Ngâm Chinh Phụ được truyền tụng trải qua bao thế
kỷ như môt tấm gương trong sáng và lòng chung thủy tuyệt vời của người đàn bà
Việt./.Nguyễn Mộng Khôi