Thích ứng với xu thế tất yếu:
hành động cấp quốc gia và
hợp tác quốc tế
4
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
“Nếu bạn đứng trung lập trong một
tình huống bất công, tức là bạn đã
chọn đứng về phía kẻ áp bức.”
Tổng giám mục Desmond Tutu
“Đối xử bất công đối với bất kỳ ai
cũng đều là mối đe doạ tới tất cả
mọi người.”
Montesquieu
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 167
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
Ngôi làng Maasbommel nằm hai bên bờ sông Maas ở Zeeland, miền nam Hà Lan, đang chuẩn bị
đối phó với biến đổi khí hậu. Giống như hầu khắp đất nước Hà Lan, đây là một vùng đất trũng
đang phải đối mặt với nguy cơ mực nước biển dâng cao và nước sông dâng lên do mưa lũ. Quang
cảnh ở đây chủ yếu là nước – và mạng lưới đê điều để điều tiết các dòng chảy này. Nằm sát bên
mép nước của con sông Maas là 37 ngôi nhà có cùng một nét đặc trưng: chúng có thể nổi trên mặt
nước. Được gắn cố định vào các cột đỡ bằng thép đóng sâu xuống dưới đáy sông, phần nền rỗng
của những ngôi nhà này đóng vai trò như các thân tàu, giữ cho các công trình này luôn nằm trên
mực nước ngay cả khi có lũ xảy ra. Những ngôi nhà nổi ở làng Maasbommel là một tình huống
nghiên cứu điển hình cho thấy một bộ phận của thế giới thứ nhất đang cố gắng thích ứng như
thế nào với nạn lụt lội ngày càng thường xuyên xảy ra, hệ quả của biến đổi khí hậu.
Người dân ở các nước đang phát triển cũng đang
cố gắng thích ứng. Tại thôn Hoà Thành ở Đồng
bằng sông Cửu Long, Việt Nam, người dân hiểu
tình cảnh sống chung với nguy cơ lũ lụt là như
nước. Còn ở Việt Nam, m
ột quốc gia phải đối mặt
với những thách thức nghiêm trọng bậc nhất thế
giới từ biến đổi khí hậu, thì hệ thống hạ tầng
phòng chống bão lụt đơn sơ cũng chỉ giúp bảo
vệ phần nào. Và đối với các ngôi làng trên khắp
vùng Đồng bằng sông Cửu Long thì việc thích
ứng với biến đổi khí hậu chỉ đơn giản là học cách
nổi trong dòng nướ
c.
Tất cả các quốc gia sẽ phải tìm cách thích
ứng với biến đổi khí hậu. Ở những nước giàu,
các chính phủ đang triển khai các chiến lược rộng
khắp và bố trí các khoản đầu tư dành cho việc
bảo vệ người dân của họ. Ở những nước đang
phát triển, công tác thích ứng với sự thay đổi này
mang một hình thức khác. Một số dân tộc dễ bị
ảnh h
ưởng nhất trên thế giới trước những nguy
cơ hạn hán, lũ lụt và bão biển nhiệt đới đang bị
bỏ mặc để tự xoay xở trong điều kiện nguồn lực
vô cùng hạn chế của mình. Sự bất bình đẳng về
khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu đang
nổi lên như một nguyên nhân làm giãn rộng sự
bất bình đẳng trong kinh tế
, an ninh và cơ hội
phát triển con người giữa các quốc gia. Desmond
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành
động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
CHƯƠNG
cho dù kế hoạch thực hiện quá trình thích ứng có
được thiết kế và đầu tư tốt đến đâu đi chăng nữ
a
thì cũng không đủ sức để bảo vệ những người dân
nghèo trên thế giới khỏi sự biến đổi khí hậu đã
thành thường lệ. Tương tự, quá trình giảm nhẹ
ảnh hưởng cũng không bao giờ đủ để có thể bảo vệ
người dân khỏi những vấn đề về biến đổi khí hậu
Trong một thế giới đã bị chia rẽ quá sâu sắc bởi sự bất bình đẳng về của cải
và cơ hội phát triển, chúng ta thường dễ quên rằng mình là một phần của cộng
đồng nhân loại. Khi chúng ta nhận ra các tác động sớm của biến đổi khí hậu
xảy ra trên toàn cầu, mỗi người chúng ta phải suy ngẫm xem là một thành viên
trong gia đình đó có nghĩa là gì.
Có lẽ xuất phát điểm là suy ngẫm về sự thiếu đầy đủ của ngôn ngữ diễn
đạt. Cụm từ ‘thích ứng’ đã trở thành một phần trong vốn từ vựng chuẩn về
biến đổi khí hậu. Nhưng thích ứng nghĩa là như thế nào? Câu trả lời cho vấn
đề này là những ý nghĩa khác nhau ở những địa điểm khác nhau.
Đối với phần lớn người dân ở các quốc gia giàu có, thích ứng cho đến
nay vẫn luôn là một quy trình rất nhẹ nhàng. Bằng việc sử dụng các hệ thống
sưởi ấm hoặc làm mát, họ có thể thích ứng với những điều kiện thời tiết khắc
nghiệt chỉ cần nhờ một chiếc công tắc cảm nhiệt tự động. Đối mặt với các nguy
cơ ngập lụt, chính phủ những nước này có thể bảo vệ các cư dân của London,
Los Angeles và Tokyo bằng những hệ thống ứng phó với khí hậu hiện đại. Ở
một số quốc gia, biến đổi khí hậu thậm chí đã mang lại những tác động có lợi,
ví dụ như kéo dài vụ mùa gieo trồng cho những người nông dân.
Còn bây giờ chúng ta hãy thử tìm hiểu xem thích ứng có nghĩa là gì đối
với những người nghèo và dễ bị tổn thương nhất thế giới – 2,6 tỷ người đang
sống dưới mức 2 Đô-la Mỹ một ngày. Làm sao để một người phụ nữ nông
dân nghèo khổ ở Ma-la-uy thích ứng được khi ngày càng xảy ra nhiều hạn
hán và ít mưa đi khiến cho sản xuất sụt giảm? Có lẽ bằng cách cắt bớt nguồn
mà những chấn động khí hậu nhường bước cho sự tuyệt vọng, tức giận và
các nguy cơ mất an ninh chung.
Không điều nào trên đây được phép xảy ra. Cuối cùng thì giải pháp duy
nhất trước biến đổi khí hậu là giảm nhẹ một cách khẩn cấp. Nhưng chúng
ta có thể – và buộc phải – cùng cộng tác để đảm bảo rằng biến đổi khí hậu
đang xảy ra hiện nay không đẩy sự phát triển con người vào số lùi. Đó là lý
do tại sao tôi kêu gọi các nhà lãnh đạo của các quốc gia giàu có hãy đưa vấn
đề thích ứng vào tâm điểm của chương trình nghị sự quốc tế về xoá đói giảm
nghèo – và hãy làm điều đó trước khi quá muộn.
Desmond Tutu
Cựu Tổng giám mục Cape Town
Đóng góp đặc biệt Chúng ta không cần sự phân biệt đối xử trong công tác thích ứng với biến đổi khí hậu
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 169
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
đã trở nên quá hiển nhiên. Theo kịch bản lý tưởng
nhất thì quá trình giảm nhẹ ảnh hưởng sẽ phát
huy tác dụng từ khoảng năm 2030 trở đi, tuy nhiệt
độ thì sẽ còn tăng lên cho đến khoảng năm 2050.
Từ nay cho đến lúc đó, thích ứng là một lựa chọn
‘bắt buộc.’ Điều đáng buồn là chúng ta còn cách
kịch bản lý tưởng này rất xa, bởi công tác giảm nhẹ
ảnh hưởng hiện còn ch
ưa được triển khai.
Công tác giảm nhẹ ảnh hưởng là một phần của
kế hoạch kép để đảm bảo an toàn trước sự biến đổi
khí hậu. Đầu tư cho công tác này sẽ giúp thu lại
những kết quả cao đối với sự nghiệp phát triển con
người trong nửa sau của thế kỷ 21, giúp cho những
bộ phận dân cư dễ bị ảnh hưởng bớt phải đố
giúp thích ứng với biến đổi khí hậu vẫn còn gặp
phải những vấn đề cố hữu như thiếu vốn, công
tác phối hợp còn lỏng lẻo và quanh đi quẩn lại chỉ
t
ập trung vào các giải pháp ứng phó ở cấp dự án.
Nói tóm lại, khung giải pháp hiện nay mới chỉ như
muối bỏ biển mà thôi.
Để có thể thích ứng được có hiệu quả thì cần
phải vượt qua rất nhiều thách thức. Cần phải đề
ra các chính sách giải quyết trong khi chúng ta lại
chưa thể chắc chắn về thời gian, địa điểm và mức
độ nghiêm trọng của những ảnh h
ưởng của biến
đổi khí hậu. Trong tương lai, quy mô của những
ảnh hưởng này sẽ phụ thuộc vào các nỗ lực giảm
nhẹ tác động được tiến hành ngày hôm nay: công
tác này càng bị trì hoãn và bó hẹp bao nhiêu thì
càng làm cho chi phí của quá trình thích ứng cao
bấy nhiêu. Tất nhiên những yếu tố còn chưa chắc
chắn nói trên cần phải được cân nhắc đến khi xây
dựng các chiến lược thích ứng và các kế hoạch
tài chính, nhưng không thể dùng chúng làm lý
do bào chữa cho việ
c không làm gì cả. Chúng ta
biết rằng hiện nay sự biến đổi khí hậu đang tác
động đến đời sống của những người dân dễ bị tổn
thương – và chúng ta cũng biết rằng tình hình sẽ
xấu đi trước khi nó trở nên sáng sủa hơn.
Một mặt, các nước phát triển đã vạch sẵn ra
cách làm. Ở những nước này, cũng không kém
chính phủ và người dân, và các chiến lược có thể
mang lại kết quả. Biến đổi khí hậu gây ra đe doạ
lớn đến như vậy là bởi nó đang đẩy những người
dân dễ b
ị ảnh hưởng đến với những rủi ro ngày
càng nghiêm trọng. Để có thể giúp người dân có
Hợp tác quốc tế trong các
chương trình giúp thích ứng
với biến đổi khí hậu vẫn
còn gặp phải những vấn
đề cố hữu như thiếu vốn,
công tác phối hợp còn lỏng
lẻo và quanh đi quẩn lại chỉ
tập trung vào các giải pháp
ứng phó theo các dự án.
170 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
Tất cả các quốc gia đều sẽ phải thích ứng với sự
biến đổi khí hậu. Các phương pháp thích ứng,
cùng với những giải pháp mở ra cho chính phủ và
nhân dân các nước lựa chọn, sẽ được quyết định
bởi nhiều yếu tố. Bản chất của những rủi ro đi liền
với biến đổi khí hậu thay đổi từ vùng này tới vùng
khác, từ quốc gia này tới qu
ốc gia khác. Khả năng
thích ứng với những biến đổi cũng vậy. Trình độ
phát triển con người, trình độ khoa học công nghệ,
tổ chức và tiềm lực tài chính, tất cả đều có vai trò
quyết định đến khả năng thích ứng đó.
hiện nay.
Sự quan tâm ngày càng gia tăng của công luận
đối với vấn đề này đã trở thành một nhân tố tác
động lên chương trình nghị sự của công tác thích
ứng. Ở nhiều nước phát triển, có một nhận thức
phổ biến rằng sự biến đổi khí hậu đang làm trầm
trọng thêm các rủi ro có liên quan đến thời tiết. Đợ
t
nắng nóng ở châu Âu năm 2003, mùa bão khủng
khiếp năm 2004 ở Nhật Bản, cơn bão Katrina tàn
phá thành phố New Orleans, cùng với các hiện
tượng hạn hán, lũ lụt, và nhiệt độ cực đoan xảy
ra ở khắp các nước phát triển là một trong những
sự kiện hàng đầu thu hút sự quan tâm của công
chúng. Dù không chắc chắn về diễn biến khí hậu
trong tương lai nhưng điều đó cũng không thể
ngăn cản công chúng các nước tiếp tục kêu gọi
chính phủ của họ phải có các phản ứng tích cực
hơn nữa.
Lĩnh vực bảo hiểm là một yếu tố thúc đẩy
thay đổi mạnh mẽ. Bảo hiểm mang lại một cơ chế
quan trọng qua đó các thị trường báo hiệu những
biến đổi của rủi ro. Bằng cách định giá rủi ro, thị
trườ
ng tạo ra động cơ cho các cá nhân, công ty và
chính phủ thực hiện các biện pháp giảm thiểu rủi
ro, bao gồm cả các biện pháp thích ứng. Ở cả châu
Âu và Hoa Kỳ, lĩnh vực bảo hiểm đã tỏ ra ngày
thể xoay sở được trước những rủi ro này, các chính
sách công cần phải tạo nên một môi trường bền
Uỷ ban Châu Âu đã thúc
đẩy các nước thành viên
lồng ghép công tác thích
ứng vào các chương trình
xây dựng cơ sở hạ tầng.
càng quan tâm hơn đến các thiệt hại liên quan đến
biến đổi khí hậu (xem chương 2). Những dự kiến
cho thấy tần suất xảy ra các cơn bão và lũ ngày
càng gia tăng là một lý do cho mối quan tâm đó.
Ở một số nước, ngành bảo hiểm đã trở thành một
lực lượng ủng hộ tích cực cho việc tăng cường các
khoản đầu tư của nhà nước vào cơ sở hạ tầ
ng ‘đối
phó với khí hậu’ để hạn chế các thiệt hại của người
dân. Ví dụ, Hiệp hội các Nhà bảo hiểm Anh đang
kêu gọi tăng 50% ngân sách phòng chống lũ lụt
quốc gia từ nay tới năm 2011.
1
Công tác thích ứng ở các nước phát triển đã
diễn ra dưới rất nhiều hình thức. Những ‘căn nhà
nổi’ ở làng Maasbommel cho thấy một ví dụ về
sự chuyển biến trong hành vi ngay ở cấp độ hộ
gia đình. Trong các trường hợp khác, các doanh
nghiệp đang bị buộc phải thích ứng với biến đổi
khí hậu. Một ví dụ là ngành dịch vụ trượt tuyết giải
trí của châu Âu. Di
ện tích che phủ tuyết ở vùng
Anpơ của châu Âu hiện đang bị thu hẹp lại, và
IPCC đã cảnh báo rằng ở các vùng có độ cao trung
đối phó với những tác động trước tiên, và toàn bộ
xã hội nói chung cũng vậy.
Quy mô của các nỗ lực thích ứng có tính chất
phòng vệ
trước biến đổi khí hậu ở các nước giàu
nhìn chung không được coi trọng rộng rãi. Mặc
dù thành tựu đạt được rất khác nhau, nhưng bức
tranh tổng thể cho thấy có sự phát triển trong công
tác đầu tư cho các giải pháp phòng chống. Dưới
đây là một số ví dụ:
• Hà Lan. Là một quốc gia có mật độ dân số cao
và nằm ở vùng trũng, với hơn một phần tư
diện tích đất liền nằm thấp hơn mực nước
biển, Hà Lan đang phải đối mặt với những
rủi ro gay gắt về biến đổi khí hậu. Những rủi
ro này được kiểm soát nhờ một mạng lưới
kênh rạch, bơm thuỷ lợi và
đê điều rộng lớn.
Hệ thống đê điều được thiết kế để có thể trụ
vững được trước các diễn biến thời tiết mà có
khi chỉ có khả năng xảy ra đúng một lần trong
suốt 10.000 năm. Không phải chỉ có biển cả
mới mang lại những mối đe doạ. Sông Rhine,
con sông tạo ra một vùng châu thổ rộng lớn
cùng v
ới con sông Maas, là một mối đe doạ
lũ lụt thường trực. Cùng với sự dâng lên của
mực nước biển, sự xuất hiện của các cơn bão
dữ dội, và việc lượng mưa có thể tăng lên 25%
theo dự đoán của các mô hình dự báo khí hậu,
172 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
những thay đổi khí hậu, xu thế lượng mưa và
bão sẽ dẫn đến nguy cơ lũ lụt gia tăng. Ngược
lại với Hà Lan, hệ thống phòng lũ của Anh
được thiết kế để đối phó với các cơn lũ lớn
nhất có thể xảy ra trong các chu kỳ 100-200
năm. Do sự dâng lên của mực nước biển và
nguy cơ mưa bão gia tăng, các chiến lược ứng
phó với lũ l
ụt đang được xem xét lại. Ngành
bảo hiểm ước tính rằng số ngôi nhà bị ảnh
hưởng bởi lũ có thể tăng từ 2 triệu vào năm
2004 lên đến 3,5 triệu về lâu dài, nếu hệ thống
cơ sở hạ tầng phòng chống lũ không được cải
thiện. Chỉ khoảng một nửa số công trình hạ
tầng phòng chống lũ quốc gia còn trong tình
trạng tốt. Cơ quan Môi tr
ường, một bộ phận
của chính phủ Anh, đã kêu gọi đầu tư ít nhất là
8 tỷ Đô-la Mỹ để củng cố Đập chắn lũ Thames
Barrier – một công trình phòng lũ bằng cơ học
để bảo vệ London. Ngân sách hiện nay dành
cho công tác ứng phó với lũ lụt và chống xói
mòn bờ biển hàng năm là vào khoảng 1,2 tỷ
Đô-la Mỹ.
6
Các cơn lũ lớn xảy ra vào năm 2007
nhấn mạnh lại yêu cầu tăng cường ngân sách
biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu ở lưu vực đầu
nguồn Neckar tại bang Baden-Wür emberg
và Bavaria dự đoán rằng số lượng các đợt lũ
nhỏ và vừa sẽ tăng lên 40-50% từ nay cho đến
những năm 2050, trong khi số lượng những
trận ‘lụt thế k
ỷ’ sẽ tăng lên 15%. Bộ Môi trường
của bang Baden-Wür emberg ước tính rằng
chi phí đầu tư cho hạ tầng cơ sở phòng chống
lũ dài hạn sẽ cần bổ sung thêm khoảng 685
triệu Đô-la Mỹ. Sau những đợt lụt lội quy mô
lớn diễn ra vào năm 2002 và 2003, Đức đã phê
chuẩn Đạo luật Kiểm soát Lũ lụt trong đó yêu
cầu lồng ghép các đánh giá về biến đổi khí h
ậu
trong các công tác hoạch định cấp quốc gia, đặt
ra các yêu cầu khắt khe đối với việc hoạch định
vùng lũ và khu vực dân cư.
8
•
California. Biến đổi khí hậu sẽ có những ảnh
hưởng nghiêm trọng đến tình hình cung cấp
nước sinh hoạt cho một số vùng của California.
Nhiệt độ vào mùa đông tăng lên khiến người
ta dự đoán nó sẽ dẫn đến suy giảm lượng tuyết
tích tụ trên dãy Sierra Nevada, vốn đóng vai
trò là một hệ thống dự trữ nước lớn của bang
này. Sự suy giảm mật độ che phủ tuyết
ở các
vùng tiêu nước Sacramento, San Joaquim và
pháp thích ứng
Ít nhất là trước mắt, biến
đổi khí hậu rất có thể sẽ tạo
ra kẻ được lợi cũng như
người thua thiệt – và phần
lớn những người hưởng lợi
sẽ là ở những nước giàu.
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 173
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
nước rộng khắp để duy trì cung cấp nước đến
những nơi khô hạn. Trong bản Cập nhật Quy
hoạch về Nước năm 2005, Bộ Thuỷ lợi (DWR)
đã đặt ra một chiến lược quy mô rộng lớn để
giải quyết vấn đề lưu lượng nước suy giảm,
bao gồm các biện pháp nhằm nâng cao hiệu
quả sử dụng nước ở thành thị và trong các
hoạt
động nông nghiệp. Cũng nằm trong kế
hoạch là tăng cường đầu tư cho việc tái sử
dụng nguồn nước, với mục tiêu là 930 triệu
mét khối – nghĩa là gấp đôi hiện nay – cho đến
năm 2020. California cũng đang đối mặt với
nguy cơ lũ lụt từ hai nguồn: mực nước biển
dâng cao và tuyết tan ngày càng nhanh. DWR
ước tính rằng chi phí để nâng cấp chỉ riêng hệ
thống kiểm soát l
ũ ở vùng Thung lũng Trung
tâm và hệ thống đê điều ở Khu vực Châu thổ
đã lên tới 3 tỷ Đô-la Mỹ. Biến đổi khí hậu có
nhỏ của những thiệt hại mà chúng giúp ta tránh
khỏi (Hình 4.1).
Không phải mọi công tác thích ứng đều mang
tính chất phòng ngừa. Ít nhất là trước mắt, biến
đổi khí hậu rất có thể sẽ tạo ra kẻ được lợi cũng
như người thua thiệt – và phần lớn những người
hưở
ng lợi sẽ là ở những nước giàu. Lĩnh vực nông
nghiệp mang đến cho ta một ví dụ. Trong khi
những người nông dân sản xuất quy mô nhỏ ở
các quốc gia đang phát triển có khả năng sẽ phải
chịu thua thiệt trước sự biến đổi khí hậu thì những
tác động trung hạn sẽ lại tạo ra những cơ hội cho
đại bộ phận các nước phát triển. Ở Mỹ, các dự
kiến
về tình hình biến đổi khí hậu ở cấp độ quốc gia cho
thấy sản lượng lương thực trong giai đoạn trước
mắt có thể sẽ tăng, mặc dù các bang phía nam sẽ
bị tụt lại phía sau, và vùng Đồng bằng Lớn sẽ phải
đối mặt với nhiều đợt khô hạn hơn khi mà các
trung tâm sản xuất nông nghiệp được chuyển dần
lên phía bắc.
12
Vùng Bắc Âu cũng sẽ được hưởng
lợi nhờ những mùa sinh trưởng ấm áp và kéo dài
hơn, qua đó nâng cao lợi thế cạnh tranh trong một
loạt các mặt hàng rau hoa quả.
13
Từ đó, việc các
nước này chấm dứt nhập khẩu từ các quốc gia
tình hình căng thẳng hơn nhiều.
Việc thích ứng với biến đổi khí hậu vẫn chưa
phải là một kịch bản trong tương lai của các nước
đang phát triển. Tuy vậy nó vẫn đang xảy ra từng
Các quốc gia đang phát triển
lại là những nước sẽ phải đối
mặt với những gánh nặng to
lớn và xuất hiện sớm nhất,
có tác động tiêu cực đến các
khía cạnh như mức sống,
sinh kế, tăng trưởng kinh tế
nói chung và khả năng dễ bị
tổn thương của con người.
174 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
ngày từng giờ – cũng giống như ở các nước giàu.
Nhưng công tác thích ứng ở nước nghèo và nước
giàu thì lại tương phản nhau một trời một vực. Ở
London và New York, người dân đang được bảo vệ
trước những rủi ro liên quan đến vấn đề mực nước
biển dâng cao nhờ vào các khoản đầu tư của nhà
nước vào cơ sở hạ tầng. Ở những quốc gia nghèo
bậc nhất thế giới, công tác thích ứng chủ yếu là vấn
đề tự lực của mỗi cá nhân. Hàng triệu người chỉ
có vừa đủ cơm ăn, áo mặc và nơi cư ngụ cho gia
đình mình, vậy mà hiện vẫn buộc phải bỏ tiền bạc
và công sức lao động của mình vào công tác thích
ứng với biến đổi khí hậu. Dưới đây là một số ví dụ
của cuộc đấ
cố lại hệ thống đê điều đã có từ lâu đời để tự bảo
vệ mình chống lại các đợt triều c ường hung dữ
hơn trước nhiều. Ở vùng Đồng bằng sông Cửu
Long, các hợp tác xã nông nghiệp đang thu một
loại phí bảo vệ bờ biển, và đang hỗ trợ cho các
chương trình trồng r
ừng đước để ngăn triều
dâng trong bão.
16
•
Các khoản đầu tư cho các dự án tích trữ nước
quy mô nhỏ đang tăng lên. Những người nông
dân ở Ê-cu-a-đo đang đào các ao giữ nước
hình chữ U, được gọi là albarradas, để giữ nước
trong những năm nhiều mưa bổ sung cho mực
nước ngầm trong những năm khô hạn.
17
Ở
Maharashtra, Ấn Độ, những người nông dân
đang cố gắng thích ứng với nạn hạn hán ngày
càng diễn ra thường xuyên bằng cách đầu tư
vào phát triển hệ thống dẫn nước và các cơ sở
tích trữ nước quy mô nhỏ để thu gom và tích trữ
nước mưa.
18
•
Ở Nê-pan, các cộng đồng dân cư trong vùng
hay bị ảnh hưởng lũ đang xây dựng các hệ
thống cảnh báo sớm – ví dụ như các tháp
vọng. Còn việc lờ đi các chứng cứ cho thấy sự gia
tăng một cách có hệ thống của các rủi ro thì lạ
i là
một cách đánh giá thiển cận.
Bản thân sự nghiệp phát triển con người là
nền móng vững chắc nhất trong quá trình thích
ứng với biến đổi khí hậu. Các chính sách khuyến
khích sự phát triển bình đẳng và sự đa dạng hoá
các sinh kế, mở rộng cơ hội về chăm sóc sức khoẻ
và giáo dục, bảo hiểm xã hội cho các đối tượng
dân cư dễ bị ảnh hưởng nhất, cả
i thiện công tác
ứng phó với thiên tai và công tác hỗ trợ phục hồi
sau thiên tai, tất cả sẽ giúp nâng cao sức đề kháng
cho những người nghèo khi phải đối mặt với các
rủi ro về khí hậu. Đó là lý do vì sao kế hoạch thích
Bản thân sự nghiệp phát
triển con người là nền
móng vững chắc nhất
trong quá trình thích ứng
với biến đổi khí hậu.
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 175
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
ứng với biến đổi khí hậu không nên được coi là
một loại chính sách công mới, mà nó là một bộ
phận không thể tách rời của các chiến lược xoá
đói giảm nghèo và phát triển con người có quy
mô bao quát hơn.
Một công tác hoạch định thích ứng với biến
mặt với các loại hình và mức độ rủi ro khác nhau,
xuất phát điểm khác nhau về trình độ phát triển
con người và tiềm năng công nghệ và tài chính.
Trong khi các chính sách phát triển con
người là nền móng vững chắc nhất cho quá
trình thích ứng, thì ngay cả chương trình phát
triển con người hiệu quả nhất đi nữa cũng phải
tính đến các rủi ro về biến đổ
i khí hậu đang nổi
lên. Những rủi ro này sẽ làm tăng vọt những tổn
thất gây ra bởi những thất bại trong những chính
sách trước đây và sẽ đòi hỏi phải có sự đánh giá
lại chương trình phát triển con người hiện nay,
đặt ra đòi hỏi số một là phải lồng ghép các kịch
bản về biến đổi khí hậu vào các chương trình
quốc gia có quy mô bao quát hơn.
Cho đến nay các kế
hoạch thích ứng mới chỉ
là một hoạt động ngoài rìa ở hầu hết các các quốc
gia đang phát triển. Đối với các nước bắt đầu
vạch ra được các chiến lược thích ứng thì trọng
tâm cũng đều tập trung vào phát triển cơ sở hạ
tầng đối phó với khí hậu. Lẽ dĩ nhiên, đây là một
lĩnh vực trọng yếu. Nhưng công tác thích ứng
không đơn giả
n chỉ là phát triển cơ sở hạ tầng.
Nên bắt đầu bằng việc lồng ghép hoạt động đánh
giá các rủi ro liên quan đến biến đổi khí hậu vào
trong mọi khía cạnh của hoạch định chính sách.
Đến lượt nó, công tác quản lý rủi ro đòi hỏi các
Anh
Hà Lan
0
3
6
9
12
15
176 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
bộ cấp cao do Bộ Môi trường chủ trì. Thế nhưng
chỉ riêng quy mô to lớn của các rủi ro về khí hậu
thôi cũng sẽ đòi hỏi phải cải cách chính sách triệt
để trên mọi khía cạnh của nền kinh tế.
Một ví dụ khác là ở Nam-mi-bi-a.
22
Ở nơi
đây cũng vậy, sự biến đổi khí hậu đe doạ nhiều
lĩnh vực khác nhau. Ví dụ như ngành đánh bắt
thuỷ sản. Chế biến cá thương phẩm là một trong
những ngành kinh tế chủ lực của Nam-mi-bi-a:
nó chiếm tới một phần ba tổng kim ngạch xuất
khẩu của nước này. Một trong những nguồn
cung cấp cá dồi dào cho Nam-mi-bi-a là dòng
biển Benguela – mộ
t dòng hải lưu lạnh chảy dọc
theo bờ biển nước này. Cùng với việc nước biển
ở đây ấm lên, người ta ngày càng lo ngại rằng
các chủng loại cá được đánh bắt chủ yếu sẽ di
đỡ và đối phó cho
những người nghèo khó nhất và các bộ phận dân
chúng dễ bị ảnh hưởng khác trong xã hội sẽ đòi
hỏi nhiều hành động thiết thực hơn là những
cam kết hào phóng nhằm thực hiện các Mục tiêu
Phát triển Thiên niên kỷ và tăng trưởng vì người
nghèo. Nó đòi hỏi một sự đánh giá lại cơ bản các
chiến lược xoá đói giảm nghèo được hỗ trợ cam
kế
t nâng cao tính công bằng trong quá trình giải
quyết những bất bình đẳng xã hội.
Cũng giống như trong các lĩnh vực khác,
các chính sách thích ứng dễ trở nên thành công
và đáp ứng được nhu cầu của những người dân
nghèo khi tiếng nói của họ có tác động định hình
và đặt ra ưu tiên cho các chính sách. Tổ chức
bộ máy chính phủ có tinh thần trách nhiệm cao,
cùng với người dân được trao thêm quyền lực
để cải thiện cuộc sống của chính mình là nh
ững
điều kiện cần thiết cho công tác thích ứng, cũng
như cho công tác phát triển con người, đi đến
thành công. Nền tảng để hoạch định chính sách
thích ứng thành công có thể được tóm lược trong
4 chữ ‘I’:
•
Information: thông tin để hoạch định hiệu
quả;
•
Infrastructure: cơ sở hạ tầng đối phó với khí
cáo.
23
Ngược lại, tại Hà Lan, cứ 716 km² lại có một
trạm khí tượng – cao gấp bốn lần mức tối thiểu
của WMO (Hình 4.2).
Các chính sách thích ứng
dễ trở nên thành công và
đáp ứng được nguyện vọng
của những người dân nghèo
khi tiếng nói của họ có tác
động định hình và đặt ra ưu
tiên cho các chính sách.
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 177
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
Sự bất bình đẳng trong cơ sở hạ tầng quan trắc
khí hậu có liên quan mật thiết tới nhiều vấn đề bất
bình đẳng khác. Các cơ hội giáo dục và đào tạo là
hết sức thiết yếu để phát triển cơ sở hạ tầng khí
tượng và tiến hành các nghiên cứu phù hợp. Ở
những nước mà giáo dục trung học và đại học còn
chưa phổ biến, nguồn nhân l
ực cho những hoạt
động này thường xuyên thiếu thốn. Có thể nhận
thấy bằng chứng về điều này qua sự phân bố của
các công trình nghiên cứu quốc tế đã được đăng
tải. Trong khi châu Âu và Bắc Mỹ chiếm đến hai
phần ba tổng số công trình nghiên cứu được đăng
trên hai tờ báo lớn về khí hậu, thì châu Phi chỉ
chiếm 4%.
Năng lực quan trắc và dự báo khí hậu có thể
đóng một vai trò quan trọng đối với sự đảm bảo
sinh kế của người dân. Đối với những người sản
xuất nông nghiệp, sự cảnh báo sớm về những thay
đổi đột ngột trong tình hình mưa hoặc nhiệt độ có
ảnh hưởng quyết định đến việc một vụ mùa sẽ
thất bát hay bội thu. Sử dụ
ng các hệ thống dự báo
theo mùa và phổ biến những thông tin này một
cách có hiệu quả có thể cho phép những người
nông dân theo dõi được những hiểm hoạ có khả
năng xảy ra và tìm cách đối phó bằng cách điều
chỉnh các quy trình canh tác hoặc thay đổi cơ cấu
cây trồng.
Một ví dụ điển hình cho thành công này là
Ma-li. Tại đây cơ quan khí tượng quốc gia (DNM)
đã phát triển một chương trình để cung cấp các
thông tin liên quan đến lượ
ng mưa và độ ẩm của
đất thông qua một mạng lưới các tổ chức đại diện
của nông dân, các tổ chức phi chính phủ và chính
quyền địa phương. Những thông tin này được
thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả
WMO, các hệ thống quan trắc của khu vực và một
mạng lưới đo mưa đơn giản của quốc gia. Trong
suốt mùa sinh trưởng, những người nông dân
thường xuyên đượ
c cung cấp những thông tin
này, từ đó cho phép họ điều chỉnh hoạt động sản
xuất. Đánh giá kết quả của vụ mùa năm 2003-2004
để có thể đẩy mạ
nh các hoạt động quan trắc khí
tượng. Tuy nhiên nếu việc tiếp cận với thông tin
không được cải thiện, chính phủ và nhân dân ở
khắp các nước đang phát triển sẽ bị khước từ cơ
hội xây dựng các chiến lược thích ứng với biến đổi
khí hậu có hiệu quả.
Tuy nhiên, cũng đã có những bước phát triển
đáng khích lệ. Tại phiên họp thượng đỉnh của G8
Nếu việc tiếp cận với thông
tin không được cải thiện,
chính phủ và nhân dân ở
khắp các nước đang phát
triển sẽ bị khước từ cơ
hội xây dựng các chiến
lược thích ứng với biến
đổi khí hậu có hiệu quả.
178 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
tại Gleneagles vào năm 2005, các nhà lãnh đạo G8
đã công nhận tầm quan trọng của công tác bồi
dưỡng năng lực quan trắc khí hậu. Họ đã cam kết
củng cố các cơ sở hạ tầng quan trắc khí hậu hiện
có ở châu Phi và giúp vùng này được hưởng lợi ích
từ việc hợp tác quốc tế thông qua Hệ thống Quan
trắc Khí hậu Toàn cầu (GCOS), với “mục tiêu là
phát triển các trung tâm quan trắc khí hậu khu
vực hoạ
t động hiệu quả tại châu Phi”.
mẽ từ phía các tổ chức chủ chốt của châu Phi việc
đầu tư kinh phí cho chương trình này vẫn chưa
được thực hiện.”
32
Cơ sở hạ tầng đối phó với khí hậu
Trong suốt lịch sử, các cộng đồng dân cư đã cố
gắng tự bảo vệ mình chống lại sự thay đổi thất
thường của khí hậu bằng cách xây dựng cơ sở hạ
tầng, ví dụ như các hệ thống phòng chống lũ lụt và
tiêu thoát nước, xây dựng hồ chứa nước, đào giếng
và các kênh mương thuỷ lợi. Không có cơ sở hạ
tầng nào có th
ể đối phó một cách tuyệt đối trước
các tác động của khí hậu. Điều mà những khoản
đầu tư vào cơ sở hạ tầng có thể làm được là nâng
cao phần nào khả năng đề kháng, cho phép các
nước và người dân của họ quản lý rủi ro và giảm
thiểu nguy cơ thiệt hại.
Biến đổi khí hậu có những tác động quan
trọng đối với hoạch định đầu tư
cho cơ sở hạ tầng.
Tất cả các yếu tố như mực nước biển dâng cao,
nhiệt độ tăng, cùng với tần suất lũ lụt và bão đều
ảnh hưởng đến tuổi thọ của các công trình đầu
tư này. Các hướng tiếp cận hiện nay trong công
tác hoạch định thích ứng ở rất nhiều nước đang
phát triển đều tập trung vào khả năng ‘chống
ch
ịu khí hậu’ của các công trình đầu tư hiện có
trước các rủi ro ngày càng gia tăng. Những ví
Hướng tiếp cận theo kiểu dự án trong quá
trình hoạch định thích ứng được các Chương
trình Hành động Thích ứng Quốc gia đặt ra, chỉ
t
ập trung vào giải quyết những nhu cầu bức thiết
trước mắt, và do vậy không cho thấy hết được quy
mô đầu tư cần thiết để có thể ‘chống chịu khí hậu’
một cách có hiệu quả. Ở Việt Nam, các cơ quan
của LHQ và Bộ NN&PTNT đã cùng vạch ra một
chiến lược toàn diện nhằm giảm nguy cơ thiên
tai ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Chiến
lược này được xây d
ựng dựa trên việc đánh giá
tình hình các khu vực dân cư và khu vực sinh
thái dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu, trong đó
Các hướng tiếp cận hiện nay
trong công tác hoạch định
thích ứng ở rất nhiều nước
đang phát triển đều tập trung
vào khả năng ‘chống chịu
khí hậu’ của các công trình
đầu tư hiện có trước các
rủi ro ngày càng gia tăng.
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 179
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
việc hoạch định thích ứng được lồng ghép vào một
chương trình lớn hơn, đó là quản lý khu vực ven
biển. Nó bao gồm các khoản đầu tư nhằm gia cố
các hệ thống thoát nước, đê đập và mương máng
Cuộc sống của người dân sống trong các vùng char gắn liền chặt chẽ với
dòng chảy của các con sông – và với các đợt lũ. Ngay chính các vùng char này
cũng đang chịu sự xói lở và tái kiến tạo thường xuyên, khi mà các con sông cuốn
trôi đất và bồi tích phù sa. Hàng loạt các cù lao đang trở nên mong manh hơn
trước xói lở và lũ lụt, mặc dù những người dân sống hai bên bờ các con sông
không được bảo vệ thì cũng đang phải đối mặt với các rủi ro đặc biệt.
Khả năng đối phó bị hạn chế bởi sự đói nghèo. Đặc điểm nổi bật ở các
khu vực ven sông ở Băng-la-đét là mức độ nghèo khổ cao. Hơn 80% số người
sống trong cảnh đói nghèo cùng cực (xem bảng). Các chỉ số về dinh dưỡng,
tỷ lệ chết ở trẻ em và y tế công cộng nằm trong số thấp nhất trên cả nước. Lũ
lụt là một đe doạ thường trực. Người dân đối phó bằng cách xây dựng đê điều
và kênh rạch xung quanh các vùng đất canh tác – và bằng cách dựng lại nhà
cửa sau khi chúng bị phá huỷ đi. Thậm chí các trận lụt nhỏ cũng gây ra mức độ
thiệt hại to lớn. Các thiên tai lớn – như các trận lụt vào năm 1998 và 2004 – đã
huỷ hoại sản xuất nông nghiệp và nhà cửa của người dân trên diện rộng, đồng
thời biệt lập các cộng đồng dân cư bị ảnh hưởng khỏi dịch vụ y tế và các dịch
vụ công thiết yếu khác.
Chính phủ, các nhà tài trợ và các cộng đồng dân cư địa phương đã phát
triển một loạt các hướng tiếp cận để giảm thiểu nguy cơ thiệt hại. Bảo vệ nhà
cửa đã được xác định là một ưu tiên. Trong khuôn khổ Chương trình Sinh kế
các vùng Char, một dự án thử nghiệm xây nhà ‘chịu được lũ’ để đối phó với
những cơn lũ có chu kỳ 20 năm (hầu hết nhà cửa hiện nay đều dễ bị thiệt hại
trước những trận lụt có chu kỳ hai năm). Mục tiêu là đắp các nền đất cao trên
đó có thể xây nhà được cho bốn hộ dân, xung quanh trồng cây cỏ để chống xói
mòn đất. Bơm tay và hố vệ sinh được trang bị để phục vụ nhu cầu nước sạch
và vệ sinh. Cho đến nay, khoảng 56.000 người dân các khu vực char đã tham
gia vào chương trình tái thiết nhà cửa này.
Lợi ích đối với những người tham gia chương trình là giảm thiệt hại trước
lũ lụt. Nhưng liệu nó có ý nghĩa về kinh tế không khi nhân rộng sáng kiến này
lên cho tất cả 2,5 triệu người dân vùng char? Sử dụng thông tin từ người dân
1 tháng trở lên 95
2 tháng trở lên 84
3 tháng trở lên 24
4 tháng trở lên 9
Người dân trên các cù lao char không được hưởng nhiều quyền lợi
Nguồn: Dasgupta và cộng sự 2005.
Nguồn: Dasgupta và cộng sự 2005, DFID 2002, Tanner và cộng sự 2007.
180 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
chiến lược cho khu vực sông Cửu Long được lồng
ghép vào chiến lược xoá đói giảm nghèo quốc gia
và khung chi tiêu trung hạn, qua đó kết nối nó với
các chính sách công hướng đến xoá bỏ đói nghèo
và giảm nguy cơ dễ bị tổn thương – và rộng hơn là
mối quan hệ hợp tác với các nhà tài trợ.
Phát triển cơ sở hạ tầng có thể là một hướng đi
có hiệu quả về chi phí để nâng cao khả
năng quản
lý rủi ro thiên tai. Ở các nước giàu, nhận thức rằng
trong vấn đề thiên tai thì việc phòng chống có hiệu
quả về chi phí cao hơn so với khắc phục hậu quả
đã luôn là một yếu tố quan trọng định hình chiến
lược đầu tư cho cơ sở hạ tầng của chính phủ. Các
nguyên tắc tương tự về phân tích chi phí - lợi ích
cũng đúng đối với các nước
đang phát triển. Một
nghiên cứu trên quy mô toàn cầu gần đây đã ước
tính rằng cứ 1 Đô-la Mỹ đầu tư cho công tác quản
lý rủi ro trước thiên tai ở các nước đang phát triển
2050. Còn nếu công tác thích ứng được thực hiện
hợp lý, con số này giảm xuống chỉ còn khoảng
2%.
37
Sự chênh lệch này có thể dẫn đến sự tụt hậu
nghiêm trọng về sản xuất nông nghiệp, công ăn
việc làm và công tác đầu tư, để lại những hậu quả
tiêu cực lên phát triển con người.
Cân nhắc đến các yếu tố phân bổ là điều rất
thiết yếu cho công tác hoạch định thích ứng. Các
chính phủ phải quyết định dứt khoát xem nên
phân bổ các nguồn lực đầ
u tư công vốn rất hạn
chế đến những nơi nào. Một mối nguy hiển hiện
là nhu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu của các
cộng đồng tụt hậu sẽ thường bị lờ đi, thay vào đó
là nhu cầu của những nhóm người có thế lực và
tiếng nói chính trị lớn hơn.
Các chiến lược thích ứng vì người nghèo
không thể được xây dựng mộ
t cách tách biệt khỏi
các chính sách lớn hơn về giảm nghèo và xoá bỏ
bất bình đẳng. Ở Băng-la-đét, chính phủ và các
nhà tài trợ đã bắt đầu xác định các chiến lược
thích ứng tiếp cận đến những cộng đồng dân cư
bị tụt hậu nhất của đất nước này, ví dụ như những
người sống ở trên các cù lao char nhiều nguy cơ lũ
lụt. Cũ
ng như trong các lĩnh vực khác, ở đây hoàn
toàn có thể dựa trên cơ sở phân tích chi phí – lợi
bốc hơi diễn ra nhanh chóng và nơ
i đây không
có truyền thống làm thuỷ lợi.
38
Mặc dù Nam Á có
hệ thống thuỷ lợi rộng khắp hơn, nhưng hai phần
ba số nông dân của khu vực này sản xuất nông
nghiệp phụ thuộc vào nước.
Một mối nguy hiển hiện là
nhu cầu thích ứng với biến
đổi khí hậu của các cộng
đồng tụt hậu sẽ thường
bị lờ đi, thay vào đó là
nhu cầu của những nhóm
người có thế lực và tiếng
nói chính trị lớn hơn.
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 181
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
Những người sản xuất nông nghiệp canh tác
ở các vùng thiếu nước tưới tiêu và phải dựa vào
nước mưa đã phải tự đầu tư công sức vào xây dựng
các hệ thống tích trữ nước để chứa nước mưa. Khi
quá trình biến đổi khí hậu càng làm cho các rủi
ro trầm trọng thêm, một trong những thách thức
cho công tác hoạch định thích ứng chính là hỗ trợ
cho các nỗ lực này. Ở rất nhiều n
ước, sự phát triển
của hệ thống thuỷ lợi cũng có vai trò nhất định.
Vào năm 2005, Uỷ ban Kinh tế Châu Phi đã kêu
n đất nước này lại sẽ nhận
được ít mưa hơn. Các cộng đồng địa phương đang
trong quá trình triển khai các giải pháp sáng tạo
để giải toả áp lực về nước. Ở Gujarat, nơi những
đợt hạn hán và các vấn đề về công tác quản lý thuỷ
lợi diễn ra dai dẳng đã làm cạn kiệt các mạch nước
ngầm, sáng kiến từ các cộng đồng đã giúp khôi
phục 10.000 con đập ch
ống lũ để tích trữ nước mưa
và nạp lại lượng nước ngầm. Các chương trình cấp
quốc gia và cấp bang đang hỗ trợ cho sáng kiến
đến từ các cộng đồng. Ở Andhra Pradesh, Chương
trình Hỗ trợ Các vùng có Nguy cơ Hạn hán được
triển khai trên hơn 3.000 lưu vực trữ nước đầu
nguồn, trong đó áp dụng nhiều biện pháp ‘chống
khô hạn,’ bao gồm giữ đất, tích trữ
nước và trồng
cây gây rừng.
40
Hoạch định từ trên xuống dưới, xây dựng
các hệ thống thuỷ lợi và tích trữ nước quy mô
lớn không phải là liều thuốc tiên cho các rủi ro
liên quan đến biến đổi khí hậu đang xuất hiện mà
những người sản xuất nông nghiệp đang phải đối
mặt. Thách thức ở đây là phải hỗ trợ các sáng kiến
từ cộng đồng thông qua các chiến lược ở tầ
m quốc
gia và địa phương nhằm huy động nguồn lực và
tạo ra sự khích lệ. Một quá trình thích ứng thành
một chiến lược nào như vậy.
Các chương trình an sinh xã hội có thể bao
gồm nhiều hình thức can thiệp khác nhau. Chúng
bao gồm các chương trình đóng góp qua đó mọi
người có thể chia sẻ rủi ro (ví dụ như các quỹ lương
hưu, bảo hiểm thất nghiệp) và các khoản trợ cấp từ
thuế mang đến một loạt lợi ích cho những người
dân n
ằm trong diện đối tượng. Một trong những
mục đích bao trùm là ngăn chặn các chấn động
182 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
“Trước khi có chương trình này chúng tôi chỉ có thể ăn hai bữa một ngày. Những
lúc đói kém trước vụ thu hoạch có lẽ chúng tôi chỉ ăn một bữa. Bọn trẻ con cũng
phải chịu cảnh cơ cực. Đôi khi tôi không thể tiếp tục cho chúng đến trường hay
không đủ tiền mua thuốc khi chúng ốm. Tất nhiên cuộc sống còn nhiều vất vả
– nhưng ít nhất thì bây giờ tôi cũng đã có một chút đi
ều kiện để đưa gia đình
vượt qua những giai đoạn khó khăn. Hiện tại chúng tôi được ăn uống tốt hơn, tôi
có thể tiếp tục cho đứa con 9 tuổi đến trường, và tôi đang để dành tiền để mua
một con bê.”
Đây là những lời của Debre Wondimi, một người phụ nữ 28 tuổi có bốn đứa
con sống tại woreda (quận) Lay Gant ở vùng Nam Gondar, Ê-ti-ô-pi-a. Giống như
hàng triệu người s
ống trên khắp đất nước này, cuộc sống của cô ấy phải đấu
tranh với hai vấn đề đan xen nguy hiểm là hạn hán và đói nghèo. Ngày nay, cô ấy
là thành viên của Chương trình Lưới An ninh Sản xuất (PSNP), một nỗ lực táo
bạo nhằm giải quyết vấn đề an ninh lương thực gây ra bởi khí hậu bất thường.
Chương trình này có thể mang lại những bài học quan trọng cho các quốc gia
chương trình kéo dài nhiều năm. Được đầu tư bởi chính phủ
và các nhà tài trợ, chương trình này sẽ được triển khai trong 5
năm, và sẽ chuyển đổi hình thức hỗ trợ từ viện trợ kh
ẩn cấp rải
rác sang trợ cấp nguồn lực ổn định hơn.
Tính tiên liệu là một trong những nền tảng của PSNP.
Chương trình này được khởi xướng một phần là bởi những
lo ngại của Chính phủ Ê-ti-ô-pi-a và cộng đồng các nhà tài trợ
rằng viện trợ khẩn cấp thường không đúng đối tượng, hoặc
thường đến muộn và thất thường. Đối với nhữ
ng hộ dân nghèo,
chậm trễ hỗ trợ trong khi hạn hán kéo dài sẽ mang lại những
hậu quả nghiêm trọng cả trước mắt lẫn lâu dài. Trong giai đoạn
1983-1984 nó đã dẫn đến cái chết của hàng nghìn người dân dễ bị tổn thương
nhất.
Một khác biệt nữa giữa PSNP và chương trình viện trợ lương thực nhân
đạo là ở mức độ tham vọng của nó. Các mục tiêu của chương trình không chỉ
bao gồm ổn định mức tiêu thụ của các hộ bằng cách bổ sung những thiếu hụt
trong sản xuất, mà còn bảo vệ tài sản của các hộ dân. Trợ cấp tiền mặt được coi
là phương tiện để mua tài sản, tăng cường đầu tư và kích thích thị trường nông
thôn, cũng như ngăn chặn việc ‘bán tháo tài sản’ mà sẽ càng đẩy người dân vào
cảnh khốn khó hơn.
Chương trình này
đã thành công đến đâu? Các đánh giá độc lập cho thấy
có cơ sở để lạc quan vì một số lý do. Có bằng chứng thuyết phục cho thấy các
khoản trợ cấp này đang đến được với rất nhiều người nghèo và tạo ra sự thay
đổi trong cuộc sống của họ (xem bảng). Dưới đây là một số phát hiện của cuộc
khảo sát các hộ gia đình về tác động của các kho
ản trợ cấp của PSNP trong năm
Tỷ lệ hộ thụ
hưởng
(%)
Tỷ lệ hộ cho rằng kết quả là
nhờ PSNP
(tỷ lệ % hộ thụ hưởng)
An ninh
lương thực
Tiêu dùng thực phẩm nhiều & chất lượng hơn so
với năm ngoái
Duy trì sản xuất để tiêu dùng
74,8
62,4
93,5
89,7
Bảo vệ tài
sản
Tránh bán tài sản mua lương thực
Tránh dùng tiền tiết kiệm mua lương thực
62,0
35,6
91,3
89,7
Tiếp cận
dịch vụ
Sử dụng các cơ sở y tế nhiều hơn năm ngoái
Cho con đi học trong thời gian dài hơn năm
ngoái
46,1
49,7
triển các cơ hội này lên. Những rủi ro biế
n đổi khí
hậu ngày càng gia tăng và quá trình thích ứng với
những rủi ro này không phải là những động lực
duy nhất để chú trọng hơn vào bảo đảm an sinh
xã hội. Trong lĩnh vực này, các chính sách được
thiết kế tốt là tối cần thiết cho bất cứ chiến lược
quốc gia nào nhằm giảm nhanh đói nghèo, giảm
thiểu rủi ro thiệt hại và khắc phục tình trạng tụt
hậu của m
ột số vùng. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu
là nguyên nhân quan trọng để củng cố mạng lưới
an sinh xã hội cho người nghèo, đặc biệt là trong
bốn lĩnh vực sau đây:
•
Các chương trình việc làm;
•
Các trợ cấp bằng tiền mặt;
•
Các trợ cấp khi có khủng hoảng;
•
Các trợ cấp liên quan đến bảo hiểm.
Các chương trình việc làm. Các chương trình
việc làm của nhà nước có thể là một giải pháp để
bảo vệ tình trạng dinh dưỡngvà sức khoẻ, tạo công
ăn việc làm và thu nhập cho người dân trong khi
các chấn động khí hậu dẫn đến mất việc làm trong
ngành nông nghiệp hoặc làm cho lương thực khan
hiếm. Các chương trình việc làm nhằm hỗ trợ các
Các khoản trợ cấp tiền mặt có điều kiện (CCT) có thể đóng một vai trò quan
hai phần năm nghèo nhất.
• BFP chiếm gần một phần tư mức giảm mạnh về bất bình đẳng gần đây
ở Bra-xin và chiếm 16% mức giảm tình trạng cực kỳ nghèo cùng cực.
• BFP cũng làm tăng tỷ lệ nhập học. Các nghiên cứu phát hiện ra rằng
60% số trẻ em nghèo từ 10-15 tuổi hiện không đi học sẽ được nhập
học nhờ BFP và các chương trình trước đó. Tỷ lệ bỏ học đã được giảm
khoảng 8%.
• Một trong những tác động mạnh mẽ nhất của BFP là về dinh dưỡng. Tỷ
lệ suy dinh dưỡng trong số trẻ em độ tuổi 6-11 tháng được phát hiện là
đã giảm đi 60% ở các hộ nghèo tham gia chương trình dinh dưỡng.
• Cách thức quản lý BFP đã hỗ trợ đề cao quyền bình đẳng giới, trong đó
phụ nữ được trở thành những đối tượng của chương trình và có quyền
lợi pháp lý.
Mỗi quốc gia sẽ đối mặt với những hạn chế về tài chính, thể chế và
chính trị khác nhau khi giải quyết vấn đề nguy cơ bị tổn thương. Một trong
những lý do tại sao BFP đã thành công ở Bra-xin là bởi nó đã được triển
khai thông qua một hệ thống chính trị phi tập trung nhưng được liên bang
hỗ trợ mạnh mẽ trong việc thiết lập luật lệ, nâng cao năng lực và buộc các
tổ chức thực hiện phải có trách nhiệm. Trường hợp của Bra-xin, cũng giống
như các trường hợp khác trích dẫn trong chương này, đã thể hiện tiềm năng
cho các chương trình CCT không chỉ giảm thiểu khả năng bị tổn thương, mà
còn đi xa hơn nữa, đó là cho phép người nghèo đòi quyền lợi của mình, mở
ra những đột phá về phát triển con người.
Hộp 4.3 Trợ cấp tiền mặt có điều kiện – Chương trình Bolsa Família của Bra-xin
Nguồn: de Janvry cùng cộng sự 2006c; Lindert cùng cộng sự 2007; Vakis 2006.
Biến đổi khí hậu là nguyên
nhân quan trọng để củng
cố mạng lưới an sinh xã
hội cho người nghèo.
184 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
ổn định (Hộp 4.2). Bên cạnh việc làm giảm nguy
cơ thiếu dinh dưỡng trong các đợt hạn hán, các
khoản trợ cấp này còn cho phép các hộ dân nghèo
mua sắm các công cụ sản xuất và đầu tư vào y tế
và giáo dục.
Trợ cấp bằng ti
ền mặt. Lụt lội, hạn hán và các
loại chấn động khí hậu khác có thể buộc các hộ gia
đình nghèo phải cho con thôi học để về lao động
giúp đỡ gia đình, hoặc để cắt giảm chi tiêu vào
giáo dục và dinh dưỡng. Những chiến lược đối
phó kiểu đó hạn chế các cơ hội tương lai, kìm chân
các gia đình này ở những nấc thang thấp của quá
trình phát triển con người. Trợ cấp b
ằng tiền mặt
gắn liền với các mục tiêu phát triển con người rõ
ràng có tác dụng ngăn chặn bớt cơ chế chuyển hoá
từ mức độ rủi ro thành khả năng bị tổn thương.
Chúng cũng có thể khuyến khích sự phát triển
năng lực con người. Dưới đây là một số ví dụ:
•
Ở Mê-hi-cô, chương trình Progresa trợ cấp cho
những người dân thành thị nghèo khổ nhất với
điều kiện các bậc cha mẹ phải tiếp tục cho con
em tới trường và tham gia khám sức khoẻ định
kỳ. Năm 2003 chương trình Progresa đã hỗ trợ
cho 4 triệu gia đình với kinh phí hàng năm vào
khoảng 2,2 tỷ Đô-la Mỹ. Được biết chương trình
đã có tác dụng làm giảm 23% khả năng trẻ em
từ 12-14 tu
trong khi chi phí của chương trình là 70 triệu Đô-la Mỹ. Kinh tế Ma-la-uy
cũng được hưởng lợi từ việc giảm nhu cầu nhập khẩu lương thực. Và sự
tăng trưởng về sản xuất đã tạo ra thêm thu nhập và cơ hội việc làm cho
các hộ gia đình.
Chương trình hỗ trợ vật tư đầu vào cho sản xuất không phải là một
chiến lược phát triển con người đứng độc lập. Nó cũng không phải là một
liều thuốc tiên cho tình trạng nghèo đói ở vùng nông thôn. Vẫn còn phải làm
nhiều việc hơn nữa để tăng cường trách nhiệm giải trình của chính phủ,
giải quyết các bất bình đẳng sâu sắc và tăng mức đầu tư vào cung cấp các
dịch vụ cơ bản cho người nghèo. Chương trình này sẽ phải được duy trì
trong nhiều năm để phá vỡ cái vòng luẩn quẩn năng suất thấp vốn đang ảnh
hưởng đến nền nông nghiệp của Ma-la-uy. Tuy nhiên, bài học của quốc gia
này cho thấy rõ vai trò của chính sách nhà nước trong việc giảm thiểu nguy
cơ thiệt hại trước rủi ro khí hậu bằng cách tạo ra một môi trường thuận lợi
cho xoá đói giảm nghèo.
Hộp 4.4 Giảm thiểu khả năng bị tổn thương thông qua nông nghiệp ở Ma-la-uy
Nguồn: Denning và Sachs 2007; DFID 2007.
Trợ cấp bằng tiền mặt gắn
liền với các mục tiêu phát
triển con người rõ ràng
có tác dụng ngăn chặn
bớt cơ chế chuyển hoá từ
mức độ rủi ro thành khả
năng bị tổn thương.
BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008 185
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
khi xảy ra các hiện tượng như hạn hán, cha mẹ
thất nghiệp hoặc các loại chấn động khác.
43
khi giá cà phê sụt giảm làm cho các hộ gia
đình mất đi 22% thu nhập. Ở Hon-đu-rát, có
các bằng chứng cho thấy việc hỗ trợ tiền mặt
thực hiện thông qua chương trình Programa
de Asignación Familiar (PRAF) của nước này
đ
ã giúp trẻ em tiếp tục được đến trường và
bảo vệ sức khoẻ trong khi các cú chấn động
về nông nghiệp vẫn xảy ra.
44
•
Ở Dăm-bi-a, chương trình thử nghiệm Kalomo
trợ cấp 6 Đô-la Mỹ một tháng (8 Đô-la Mỹ cho
những gia đình có trẻ em) cho mỗi hộ thuộc
diện 10% nghèo nhất, đủ để trang trải cho
lương thực thực phẩm hàng ngày và ngăn
ngừa tình trạng đói nghèo cùng cực. Tăng
Liệu các chương trình bảo hiểm nông nghiệp có thể được phát triển và lồng ghép
thành một phần không tách rời của chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu và phát
triển con người hay không? Biến đổi khí hậu đã tạo đà cho hàng loạt các sáng kiến
hướng đến mở rộng tiếp cận tới bảo hiểm vi mô và các hình thức bảo hiểm thời tiết
ở các nước đang phát triển. Nhưng vẫn có những khó khăn trong việc thiết kế các
chương trình mà người nghèo có thể tiếp cận được.
Các nỗ lực để mở rộng ngành bảo hiểm hoạt động theo cơ chế thị trường đã
gặt hái được một số thành công. Ví dụ, ở vùng Ca-ri-bê, Chương trình Bảo hiểm
Cây trồng của Đảo Winward đã bảo hiểm cho 20% thiệt hại mà những người tham
gia chương trình gặp phải – gây ra bởi 267 cơn bão chỉ riêng trong giai đoạn từ
1998 tới 2004 – qua đó tạo ra một lưới an toàn đủ để cho những người nông dân
tự gượng dậy được.
Tuy nhiên, khi biến đổi khí hậu làm cho các đợt hạn hán tăng lên về cường độ
vật tư đầu vào để nâng cao sản lượng, nhưng độ phổ biến của nó vẫn còn hạn chế
bởi mạng lưới các trạm khí tượng của Ma-la-uy còn thưa thớt.
Ngân hàng Thế giới và một số nhà tài trợ đang tìm hiểu các cơ chế để mở rộng
quy mô của những chương trình kiểu này, với các chương trình thử ứngệm khác ở
Ê-ti-ô-pi-a, Ma-rốc, Ni-ca-ra-goa và Tuy-ni-di. Mặc dù rõ ràng chúng ta có cơ hội mở
rộng diện bảo hiểm thông qua áp dụng hình thức bảo hiểm theo thời tiết, nhưng các
thị trường bảo hiểm tư vẫn luôn có hạn chế trong việc bảo hiểm cho một số lượng
dân chúng đông đảo dễ bị ảnh hưởng, những người đang phải đối mặt với các rủi
ro đồng thời liên quan đến biến đổi khí hậu.
Hộp 4.5 Bảo hiểm rủi ro và thích ứng
Nguồn: DFID 2004; IRI 2007; Mechler, Linnerrooth-Bayer và Peppiatt 2006; Mosley 2000; Ngân hàng Thế giới 2006f.
186 BÁO CÁO PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI 2007/2008
4
Thích ứng với xu thế tất yếu: hành động cấp quốc gia và hợp tác quốc tế
mức chi tiêu của các hộ gia đình và cải thiện
tình hình dinh dưỡng và học hành của trẻ em
là một số tiến bộ có thể thấy được ở các hộ thụ
hưởng. Hơn nữa, một số hộ gia đình đã tiết
kiệm được một khoản trong số tiền đó và đầu
tư vào mua giống cây trồng và nuôi các động
vật nhỏ. Dự án này phấn đấu hỗ tr
ợ cho hơn
9.000 hộ gia đình (58.000 người) cho đến cuối
năm 2007, và đang được cân nhắc để nâng lên
thành dự án quốc gia với tổng kinh phí dự kiến
vào khoảng 16 triệu Đô-la Mỹ (0,2% GDP hoặc
1,6% tổng viện trợ nước ngoài) một năm.
45
Trợ cấp liên quan đến khủng hoảng. Chấn động
khí hậu có khả năng sẽ phá hỏng sản xuất nông
ng tiền mặt và nửa còn lại bằng tín
dụng để mua các vật phẩm cần thiết như hạt
Các quốc gia không thể chạy trốn khỏi sự ngẫu nhiên về địa lý hiện đang gây
thiệt hại cho họ và khiến họ phải hứng chịu các rủi ro khí hậu. Tất cả những gì
họ có thể làm được là giảm bớt những rủi ro này thông qua các chính sách và
thể chế có tác dụng giảm thiểu tác động và tối đa hoá khả năng chống chịu. Bài
học của Mô-dăm-bích là một minh chứng hùng hồn cho thấy các chính sách
công có thể tạo ra một sự khác biệt.
Là một trong những đất nước nghèo nhất trên thế giới, Mô-dăm-bích đứng
thứ 172 trên 177 quốc gia về Chỉ số Phát triển Con người và có hơn một phần
ba số người dân sống dưới mức 1 Đô-la Mỹ một ngày. Các tiến bộ về phát triển
con người đã có những tiến triển phần nào trong thập kỷ vừa rồi, nhưng các
thiên tai thảm khốc luôn là một nguồn đe doạ thiệt hại thường trực. Các cơn
xoáy thuận nhiệt đới tập trung ở Ấn Độ Dương là nguyên nhân chính gây ra
bão và lũ lụt. Lụt lội càng trở nên trầm trọng hơn do thực tế là Mô-dăm-bích trải
ra trên các lưu vực trũng của chín con sông lớn – trong đó có sông Limpopo và
Zambezi – chảy qua những vùng đất đai rộng lớn của vùng đông nam châu Phi
trước khi cắt ngang qua nước này và đổ ra biển.
Năm 2000, Mô-dăm-bích bị tấn công trên hai mặt trận. Các trận mưa lớn
cuối năm 1999 đã làm các hệ thống sông dâng cao gần bằng mức kỷ lục. Sau
đó, vào tháng 2 năm 2000, cơn bão Eline lại đổ bộ, gây ra lũ lụt trên diện rộng
ở vùng trung và nam của nước này. Một cơn bão khác – Gloria – ập đến vào
tháng 3 làm cho tình hình càng thêm tồi tệ. Các dịch vụ cứu hộ khẩn cấp bó tay
còn các nhà tài trợ thì phản ứng rất chậm chạp. Ít nhất 700 người bị chết và
650.000 người mất nhà cửa.
Trong suốt năm 2007 ở Mô-dăm-bích đã diễn ra những sự kiện khí hậu
tương tự. Một cơn bão rất mạnh, đi kèm theo mưa lớn, đã phá huỷ 227.000
hécta diện tích gieo trồng và ảnh hưởng đến nửa triệu người ở lưu vực sông
Zambezi. Tuy nhiên trong lần này ‘chỉ có’ 80 người thiệt mạng và công tác khắc
phục diễn ra nhanh hơn nhiều. Điều gì đã tạo nên sự khác biệt?
46
•
Ở Kê-ni-a, hạn hán ở các vùng đồng cỏ chăn
nuôi gia súc đi liền với việc ‘bán tống bán tháo’
các loại gia súc do nguồn cung cấp thức ăn gia
súc suy giảm – một chiến lược đối phó làm cho
giá gia súc giảm xuống trong khi giá lương
thực ngũ cốc lại tăng lên. Một chương trình
sáng kiến của chính phủ đã hỗ trợ chi phí giao
thông cho các thương nhân, cho phép họ có
thể chuyển gia súc tới bán tại các thị trường
nằ
m ngoài khu vực hạn hán, về thực chất đã
đảm bảo giá gia súc không bị rớt xuống dưới
một mức sàn nhất định.
47
Trợ cấp liên quan đến bảo hiểm. Đối phó với
nguy cơ khí hậu là một phần không thể thiếu
trong cuộc sống, đặc biệt là cho các hộ dân nghèo
ở nông thôn. Các thị thường bảo hiểm chính thức
đóng một vai trò rất hạn chế trong việc giảm
thiểu rủi ro này. Các rào cản cho sự phát triển của
thị trường thì ai cũng biết đến. Ở bất kỳ một thị
trườ
ng bảo hiểm nào đang hoạt động đúng quy
luật, phí bảo hiểm bao giờ cũng tăng lên cùng
với rủi ro. Đối với các hộ gia đình nghèo nằm ở
các khu vực rủi ro cao và tụt hậu, các khoản phí
bảo hiểm gần như là quá khả năng chi trả của họ.
Chia sẻ rủi ro và các thoả thuận bảo hiểm cũng
khả năng bị tổn thương cao.
48
Các cơ chế quản lý rủi ro thiên tai
Quản lý rủi ro thiên tai là một bộ phận không thể
tách rời trong quá trình hoạch định thích ứng.
Mức độ hứng chịu rủi ro không phải chỉ phụ
thuộc vào kết quả phát triển con người trong quá
khứ mà còn phụ thuộc vào những chính sách
công và khả năng tổ chức của xã hội hiện nay.
Không phải tất cả mọi cơn bão hay lũ lụt đều
gây ra thiên tai về khí hậu – và cùng một sự kiệ
n
thiên tai cũng có thể để lại những hậu quả rất
khác nhau ở các nước khác nhau.
Năm 2004, Cộng hoà Đô-mi-ni-ca và Ha-i-ti
cùng bị cơn bão Jeanne đổ bộ. Ở Cộng hoà Đô-
mi-ni-ca, khoảng 2 triệu người dân bị ảnh hưởng
và một thị trấn lớn bị phá huỷ gần như toàn bộ,
nhưng chỉ có 23 người chết và công tác khắc
phục cũng diễn ra rất nhanh chóng. Ở Ha-i-ti,
hơ
n 2.000 người thiệt mạng chỉ tính riêng ở thị
trấn Gonaives, và hàng vạn người bị kéo xuống
vòng xoáy nghèo đói.
Các tác động tương phản này không phải là
sản phẩm của khí tượng. Ở Ha-i-ti, vòng nghèo
đói và sự tàn phá môi trường đã làm trơ trụi cây
cối trên các sườn đồi và khiến hàng triệu người
phải sống trong các khu ổ chuột tồi tàn và nguy
con người. Nằm ở trung tâm một trong những
vùng phải chịu nhiều xoáy thuận nhiệt đới dữ
dội nhất trên thế giới, qu
ốc đảo này mỗi năm đều
phải hứng chịu nhiều cơn bão lớn. Chúng gây
ra những thiệt hại to lớn về tài sản. Tuy nhiên,
những thiệt hại về sinh mạng con người và các
tác động lâu dài về phát triển thì lại rất hạn chế.
Nguyên nhân: nước này có một hệ thống cảnh
báo sớm hiệu quả và một hệ thống cơ sở hạ tầng
phòng hộ dân sự r
ất phát triển dựa vào việc huy
động các cộng đồng dân cư. Chính quyền địa
phương đóng vai trò quan trọng trong việc phổ
biến lại các thông tin cảnh báo sớm này và hợp
tác với các cộng đồng đang trong tình trạng rủi
ro. Khi cơn bão Wilma, vào thời điểm đó là cơn
bão khủng khiếp nhất từng được ghi nhận ở Đại
Tây Dương, ập đến quốc đảo này vào năm 2005,
hơn 640.000 ng
ười đã được sơ tán – và chỉ có duy
nhất một trường hợp thiệt mạng.
50
Những phép so sánh đơn giản giữa các quốc
gia chỉ mang lại một chỉ số sơ bộ về mức độ hiệu
quả của các biện pháp quản lý rủi ro thiên tai. Tác
động của bão lụt không chỉ phụ thuộc vào cường
độ của chúng, mà còn vào địa thế và đặc điểm các
khu dân cư ở những nơi chúng xảy ra. Ngay cả
Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu đã
đặt ra một lịch trình hành động táo bạo để triển
khai công tác thích ứng. Nó kêu gọi sự hợp tác
quốc tế để chuẩn bị đối phó với những tác động
của biến đổi khí hậu ở những lĩnh vực từ nông
nghiệp, thông qua quản lý phòng hộ bờ biển, cho
đến các thành phố vùng trũng nhiều nguy cơ lũ
lụ
t. Theo Công ước khung này, các nước giàu được
đề nghị phải giúp đỡ các nước đang phát triển đặc
biệt dễ bị tổn thương bởi các tác động tiêu cực của
biến đổi khí hậu, nâng cao khả năng thích ứng của
họ và hỗ trợ cho họ về mặt tài chính.
52
Các chính phủ phương Bắc đã không tôn trọng
tinh thần của Công ước khung của LHQ về biến
đổi khí hậu. Trong khi sẵn sàng đầu tư mạnh tay
cho công tác thích ứng tại đất nước mình, họ đã
không có những khoản đầu tư hỗ trợ tương tự ở
các quốc gia đang phát triển. Thế giới ngày càng
bị phân chia rõ rệt giữa một bên là các quốc gia
đang phát triển khả năng thích ứng vớ
i biến đổi
khí hậu, và bên kia là những quốc gia không phát
triển khả năng đó.
Không nên xem xét một cách riêng rẽ những
sự bất bình đẳng trong công tác thích ứng với biến
đổi khí hậu. Chúng có liên hệ qua lại với những
bất bình đẳng khác trong thu nhập, y tế, giáo dục
và các vấn đề an ninh cơ bản của con người. Ở
lý do này bắt nguồn từ các khía cạnh đạo đức, kinh
tế và xã hội của sự phụ thuộc lẫn nhau về mặt sinh
thái của chúng ta. Bốn vấn đề sau cần phả
i được
đặc biệt nhấn mạnh:
Các giá trị chung
Gandhi đã nói: “Hãy nghĩ về con người nghèo
khổ nhất mà bạn đã từng biết và tự hỏi liệu việc
làm tiếp theo của bạn có mang lại lợi ích gì cho
người đó không.” Lời răn dạy này truyền tải một
ý tưởng cơ bản: nôm na là, phép thử đạo đức
đích thực đối với bất cứ cộng đồng nào không
phải là ở sự giàu có của họ mà là ở cách họ
cư xử
với những thành viên dễ bị tổn thương nhất của
mình. Làm ngơ trước những nhu cầu thích ứng
của những người nghèo trên thế giới sẽ không
đáp ứng được tiêu chuẩn về hành vi đạo đức
do Gandhi đưa ra, hay bất cứ tiêu chí đạo đức
nào khác. Dù động cơ hành động có là gì đi nữa
– có thể là quan ngại về vấn đề môi trường, các
giá trị tôn giáo, chủ nghĩ
a nhân đạo thế tục hay
nhân quyền – thì hành động hỗ trợ thích ứng
Khí hậu đang biến đổi từng ngày cũng đang làm cho thế giới của chúng ta thay
đổi vĩnh viễn, và theo chiều hướng xấu đi – xấu đi rất nhiều. Đó là những gì chúng
ta biết.
Điều mà chúng ta phải học bây giờ là làm thế nào để ‘ứng phó’ được với biến
đổi khí hậu này và trên thực tế làm sao để chúng ta có thể (và bắt buộc phải) đẩy lùi
những thiên tai này bằng cách giảm mức phát th
tư hơn và cũng cần khẩn trương hơn nữa.
Đó là một phần trong những gì ta cần đến. Phần kia, khó đạt được hơn, đó là
giảm thiểu l
ượng phát thải hiện nay của chúng ta, và phải giảm mạnh. Không có
sự thật nào khác cả. Chúng ta cũng biết rằng phát thải gắn liền với tăng trưởng và
tăng trưởng gắn liền với phong cách sống. Chính vì điều này mà nỗ lực giảm thiểu
phát thải của chúng ta nghe rất kêu khi nói ra nhưng lại chẳng được thực hiện bao
nhiêu. Điều này cần phải được thay đổi.
Nó sẽ phải thay
đổi ngay cả khi chúng ta nhận ra một sự thật khác: chúng ta
sống trên cùng một hành tinh là Trái đất, và để có thể chung sống chúng ta phải chia
sẻ nguồn tài nguyên của nó. Thực tế là ngay cả khi các nước giàu phải giảm nhẹ
dấu chân các-bon của họ, thì những nước nghèo vẫn phải có được không gian sinh
thái để làm giàu cho mình. Đó là vấn đề quyền được phát triển.
Câu hỏi duy nhất là liệu chúng ta có thể học được những cách mới để vừa
làm giàu vừa đảm bảo phúc lợi hay không? Câu trả lời duy nhất là chúng ta không
còn cách nào khác cả.
Sunita Narain
Giám đốc Trung tâm Khoa học và Môi trường
Đóng góp đặc biệt Chúng ta không có lựa chọn nào cả
Công tác hỗ trợ quốc tế
cần được tiến hành khẩn
trương với lý do phát triển
con người, lý do này bắt
nguồn từ các khía cạnh đạo
đức, kinh tế và xã hội của
sự phụ thuộc lẫn nhau về
mặt sinh thái của chúng ta.
Copyright: Tài liệu đại học ©