nghiên cứu - trao đổi
46 Tạp chí luật học số 3/2007
ThS. Bùi THị mừng *
1. Thc t ó chng minh rng mun
m bo c vn bỡnh ng gii, trc
tiờn phi thc hin vic m bo bỡnh ng
gii ngay t trong gia ỡnh. Gia ỡnh l xó
hi thu nh v ú cng l ni m ngi ph
n chu nhiu s "phõn bit i x". Chớnh
vỡ th, m bo c bỡnh ng gii trong
gia ỡnh s l c s quan trng chỳng ta
quỏn trit c t tng, nhn thc v vic
m bo s bỡnh ng gii mi cỏ nhõn, t
ú mi cú th thc hin vic lng ghộp gii
mt cỏch cú hiu qu. Vi ý ngha ú, Lut
hụn nhõn v gia ỡnh Vit Nam úng vai trũ
vụ cựng quan trng i vi vic m bo vn
bỡnh ng gii thụng qua vic ghi nhn
nguyờn tc bỡnh ng gia nam v n, gia
v v chng. Trờn c s ny, ngi ph n
c bỡnh ng vi nam gii v cỏc quyn
hụn nhõn v gia ỡnh. Nguyờn tc bỡnh ng
gia nam v n c ghi nhn l nguyờn tc

cỏc quan h phỏt sinh trong i sng ca mt
tc ngi hoc ca mt vựng nht nh. Vớ
d: dõn tc Kinh cú hng c (hng c
ca ngi Kinh thng c xõy dng v ỏp
dng trong phm vi lng, xó). Cỏc dõn tc
thiu s cú nhng lut tc (lut tc ca
ngi ấ-ờ, Gia-rai, ngi Chm ). Vit
Nam cú 54 dõn tc anh em. Do ú, phong
tc, tp quỏn v hụn nhõn v gia ỡnh cng
rt phong phỳ. a dng. Bi vy, ỏp dng
* Ging viờn Khoa lut dõn s
Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi
T¹p chÝ luËt häc sè
3
/200747

phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình
một cách hiệu quả, bảo đảm quyền bình
đẳng giới thì việc ghi nhận nguyên tắc áp
dụng phong tục tập quán trong Luật hôn
nhân và gia đình là rất cần thiết: "Trong
quan hệ hôn nhân và gia đình, những phong
tục, tập quán thể hiện bản sắc của mỗi dân
tộc mà không trái với những nguyên tắc quy

A ban hành kèm theo Nghị định này) thể hiện
bản sắc của mỗi dân tộc, không trái với quy
định của Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
năm 2000 thì được tôn trọng và phát huy.
Phong tục tập quán lạc hậu về hôn nhân
và gia đình của các dân tộc thiểu số (được
ghi trong phụ lục B ban hành kèm theo Nghị
định này) trái với nguyên tắc quy định của
Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam năm
2000 thì bị vận động xóa bỏ".
Tôn trọng và phát huy những phong tục
tập quán, tốt đẹp thể hiện bản sắc của mỗi
dân tộc về hôn nhân và gia đình là một đảm
bảo quan trọng để người phụ nữ được bình
đẳng với nam giới trong các quan hệ hôn
nhân và gia đình. Tôn trọng và phát huy
phong tục, tập quán thể hiện quyền tự do của
hai bên nam nữ khi xác lập quan hệ hôn
nhân: "Nam nữ tự do tìm hiểu, tự do lựa
chọn bạn đời". Phong tục này phù hợp với
nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ
trong Luật hôn nhân và gia đình năm 2000,
theo đó, pháp luật ghi nhận cho các bên nam
nữ có quyền tự do kết hôn, tự do lựa chọn
bạn đời. Tôn trọng phong tục, tập quán tự do
lựa chọn, tìm hiểu bạn đời chính là điều kiện
quan trọng để nam nữ thực hiện một cách
bình đẳng quyền tự do kết hôn mà pháp luật
ghi nhận cho họ: "Nghiêm cấm tục cướp vợ
để cưỡng ép người khác làm vợ. Không ai

đối với người phụ nữ. Ngày xưa, người phụ
nữ phải chịu nhiều thiệt thòi từ chế độ hôn
nhân cưỡng ép nên họ phải kết hôn và chung
sống với người mà họ không yêu thương. Vì
thế, nhiều người phụ nữ không tìm thấy hạnh
phúc trong đời sống hôn nhân, họ phải sống
với chồng như thân phận của một kẻ tôi đòi.
Chính điều này đã gieo vào tư tưởng của
người phụ nữ ý thức về sự cam chịu. Đó
cũng chính là nguồn nuôi dưỡng sự phân biệt
đối xử tồn tại một cách dai dẳng trong đời
sống xã hội. Tôn trọng và phát huy những
phong tục, tập quán tốt đẹp về tự do lựa chọn
bạn đời cũng phải có những biện pháp nhằm
loại bỏ các phong tục, tập quán lạc hậu cản
trở nam nữ thực hiện quyền tự do kết hôn:
"Uỷ ban nhân dân, Mặt trận tổ quốc cùng
các cấp và tổ chức thành viên, các già làng,
trưởng bản, các vị chức sắc tôn giáo vận
động thuyết phục các bậc cha mẹ không
được cưỡng ép hoặc cản trở việc lấy vợ, lấy
chồng của con: Vận động mọi người xóa bỏ
phong tục tập quán lạc hậu cản trở quyền tự
do kết hôn của các bên nam nữ".
(4)

+ Tôn trọng và phát huy phong tục, tập
quán thể hiện việc đối xử bình đẳng giữa con
trai và con gái: "Trong gia đình và xã hội,
sinh hoạt có tôn ti trật tự (có trên, có dưới),

Tạp chí luật học số
3
/200749

trng ca vic bo m quyn bỡnh ng
gii. Tuy nhiờn, quỏ trỡnh ỏp dng Lut hụn
nhõn v gia ỡnh vo thc tin cng ó ch ra
rng ngi ph n vn cha c hng s
bỡnh ng vi nam gii ging nh phỏp lut
ó quy nh, nht l trong quan h v chng.
Chớnh vỡ l ú, ngoi cỏc bin phỏp bo m
thc hin xột trờn phng din lut phỏp
(cỏc ch ti) chỳng ta cũn phi cú nhng
bin phỏp khỏc a phỏp lut vo cuc
sng. Gi gỡn v phỏt huy nhng phong tc,
tp quỏn th hin s bỡnh ng gia v v
chng l cỏi gc quan trng trờn c s ú,
chỳng ta tuyờn truyn ph bin nhng kin
thc phỏp lut v hụn nhõn v gia ỡnh n
ngi ph n, cao s bỡnh ng gia nam
v n, gia v v chng, giỳp ngi ph n
xúa i nhng mc cm, t ti v bit cỏch t
bo v cỏc quyn m phỏp lut ghi nhn cho
h. m bo s bỡnh ng gia v v chng
l m bo cho v, chng c bỡnh ng
trờn mi phng din. c bit, trong mt s
trng hp, phong tc tp quỏn chi phi

cht thỡ vn ng xoỏ b.
(8)
Trờn c s ny,
xoỏ b vic gii quyt li hụn do gi lng,
trng bn thc hin nhng khuyn khớch h
thc hin vic ho gii c s. Vic ho gii
c tin hnh theo quy nh ca phỏp lut
v ho gii c s. iu ny to ra nhng
trin vng tớch cc trong vic thc hin bo
v quyn bỡnh ng gia nam v n, gia v
v chng, bi vỡ, trờn thc t nhng phong
tc, tp quỏn tt p, bo m quyn bỡnh
ng gia v chng trong vic hng li
thụng qua ú s c phỏt huy. Bờn cnh ú,
nguyờn tc ỏp dng phong tc, tp quỏn
cng ch rừ: Nghiờm cm cỏc phong tc,
tp quỏn ũi li ca ci, pht v khi v,
chng li hụn.
(9)
Cú th núi, phong tc, tp
quỏn ũi li ca ci, pht v khi v, chng li
hụn li mt du n khỏ m nột i vi
ngi ph n vỡ nú chớnh l mt lc cn ln nghiªn cøu - trao ®æi
50 T¹p chÝ luËt häc sè 3/2007

làm cho người phụ nữ không thực hiện được
quyền tự do li hôn. Những dân tộc thiểu số

đình là những phong tục, tập quán cản trở
người phụ nữ thực hiện quyền bình đẳng mà
pháp luật ghi nhận cho họ. Mặc dù đã từ lâu,
luật pháp Việt Nam ghi nhận và bảo vệ quyền
bình đẳng của người phụ nữ đối với nam giới,
song tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn
tồn tại trong đời sống xã hội. Vì lẽ đó, nhiều
phong tục, tập quán lạc hậu, ảnh hưởng đến
quyền lợi của người phụ nữ vẫn còn đất để
sống. Bởi vậy, để bảo vệ quyền phụ nữ trên
thực tế cần thiết phải loại bỏ khỏi đời sống xã
hội những phong tục, tập quán này.
Các phong tục, tập quán lạc hậu trái với
quy định của Luật hôn nhân và gia đình bị
nghiêm cấm áp dụng:
- Chế độ hôn nhân đa thê.
- Kết hôn giữa những người có cùng
dòng máu trong trực hệ, giữa những người
có liên quan dòng họ trong phạm vi 3 đời.
- Tục cướp vợ, cưỡng ép người phụ nữ
làm vợ.
- Thách cưới cao mang tính chất gả bán
(như đòi bạc trắng, tiền mặt, của hồi môn,
trâu, bò, chiêng, ché… để dẫn cưới).
- Phong tục“nối dây”: Khi người chồng
chết, người vợ goá bị ép buộc kết hôn với
anh trai hoặc em trai của người chồng quá
cố; khi người vợ chết, người chồng bị ép
buộc kết hôn với chị gái hoặc em gái của
người vợ quá cố.

Vỡ vy, chng li sc ny ũi hi
nhng c gng khụng mt mi ca mi ngi
v ca ton xó hi. Xoỏ b nhng phong tc,
tp quỏn lc hu, cn tr vic bo v quyn
li ca ngi ph n núi riờng v cn tr vic
xõy dng ch hụn nhõn v gia ỡnh mi
núi chung l trỏch nhim ca Nh nc, ca
gia ỡnh v ca ton xó hi.
Ghi nhn bng phỏp lut vic loi b
nhng phong tc, tp quỏn lc hu v hụn
nhõn v gia ỡnh l n lc ca Nh nc ta
trong vic bin quy phm ny thnh hin
thc, y chớnh l quỏ trỡnh thc hin vn
ni lut hoỏ nhng nhc nh, yờu cu ca
Liờn hp quc i vi cỏc quc gia thnh
viờn khi tham gia Cụng c quc t v xoỏ
b mi hỡnh thc phõn bit i x vi ph
n (CEDAW). Bi vỡ, bo m quyn v
li ớch ca ngi ph n thỡ vic ỏp dng
nhng phong tc, tp quỏn tt p v hụn
nhõn v gia ỡnh cú ý ngha thc tin sõu
sc: Cỏc quc gia thnh viờn ca Cụng c
phi s dng mi bin phỏp thớch hp, k c
nhng bin phỏp lp phỏp nhm sa i
hoc xoỏ b mi lut, iu khon, quy nh,
tp quỏn hoc hot ng mang tớnh cht
phõn bit i x vi ph n. Khi tỡm hiu
nhng phong tc, tp quỏn v hụn nhõn v
gia ỡnh b nghiờm cm ỏp dng, chỳng tụi
nhn thy phn ln nhng phong tc, tp

hm ht cỏc phong tc, tp quỏn lc hu
khụng phự hp vi Lut hụn nhõn v gia
ỡnh, cn tr ngi ph n hng cỏc quyn
v hụn nhõn v gia ỡnh m phỏp lut ghi
nhn v bo v h. Chng hn nh cỏc
phong tc liờn quan n vic sinh con ca
ngi ph n, nguy him cho tớnh mng, sc
kho ca b m, nhng phong tc v cm k nghiªn cøu - trao ®æi
52 T¹p chÝ luËt häc sè 3/2007

dinh dưỡng đối với phụ nữ trong thời kì
mang thai và nuôi con, những phong tục liên
quan đến tình trạng bạo lực đối với phụ nữ
Thiết nghĩ, các phong tục, tập quán này cần
được loại bỏ khỏi đời sống xã hội, bởi vì nó
đang là một vấn đề chức nhối tác động đến
quyền lợi của người phụ nữ theo chiều
hướng xấu. Chính vì vậy, nên chăng cần phải
có quy định theo hướng mở đối với những
phong tục, tập quán nghiêm cấm áp dụng.
Để vận động xoá bỏ các phong tục, tập
quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình, Tại
điểm I, Phụ lục B Nghị định số 32/NĐ-CP
ghi nhận việc vận động xoá bỏ đối với các
phong tục, tập quán lạc hậu về hôn nhân và
gia đình. Theo đó, những phong tục, tập
quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình sau sẽ

bỏ”. Thực hiện được điều này không đơn giản
và ngay lập tức áp dụng những biện pháp
cứng rắn cũng sẽ kém hiệu quả, mà phải coi
việc tuyên truyền, thuyết phục bà con tin theo
cái hay, cái đẹp của chế độ hôn nhân và gia
đình mới mà tuân theo. Nhưng, đến một thời
điểm nào đó, các phong tục này vẫn còn tồn
tại và chưa được xoá bỏ, cũng cần đến việc
thực hiện một biện pháp mạnh hơn là nghiêm
cấm áp dụng để loại bỏ khỏi đời sống xã hội.
3. Phong tục, tập quán có mối quan hệ
mật thiết với các quy phạm luật hôn nhân và
gia đình. Phong tục tập quán chính là cơ sở
nền tảng để xây dựng các quy phạm luật hôn
nhân và gia đình, do đó các quy phạm luật
hôn nhân và gia đình hầu hết là các quy phạm
đạo đức được nâng lên thành luật. Quy phạm
đạo đức này gắn chặt với phong tục, tập quán
của người Việt Nam trong mối quan hệ ứng
xử giữa các thành viên trong gia đình với
nhau, đến lượt mình phong tục tập quán tốt
đẹp có tác động tích cực đến hiệu quả điều
chỉnh của pháp luật trong quan hệ này. Chính
vì lẽ đó, việc ghi nhận nguyên tắc áp dụng
phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số
3

ht mi tỡnh hung xy ra trờn thc t, bi
th, trong trng hp ny vic ỏp dng phong
tc, tp quỏn tt p phự hp vi cỏc nguyờn
tc c bn ca Lut hụn nhõn v gia ỡnh
iu chnh cỏc quan h hụn nhõn v gia ỡnh
trong trng hp Lut hụn nhõn v gia ỡnh
khụng cú cỏc quy phm hoc thiu cỏc quy
phm iu chnh l cn thit. Mt khỏc,
vn dng tt nguyờn tc ny, theo chỳng tụi
cn phi cú nhng hng dn c th vic
ỏp dng cú hiu qu, Ngh nh s 32/N-CP
mi ch dng li vic hng dn ỏp dng
Lut hụn nhõn v gia ỡnh i vi cỏc dõn
tc thiu s, trờn thc t cú rt nhiu phong
tc, tp quỏn v hụn nhõn v gia ỡnh ca
ngi Kinh cn phi nghiờm cm ỏp dng vỡ
nú khụng phự hp vi Lut hụn nhõn v gia
ỡnh, vi ch hụn nhõn v gia ỡnh mi,
nh hng n vic m bo vn bỡnh
ng gii. Nờn chng cng cn phi cú
hng dn c th thun tin trong vic ỏp
dng. Nguyờn tc ỏp dng phong tc, tp
quỏn v hụn nhõn v gia ỡnh theo Lut hụn
nhõn v gia ỡnh Vit Nam nm 2000 l tht
s phự hp, nú cú ý ngha sõu sc i vi
vic m bo quyn bỡnh ng gii trong
lnh vc hụn nhõn v gia ỡnh ng thi
cng phự hp vi lut phỏp quc t v xoỏ
b mi hỡnh thc phõn bit i x vi ph
n. C th hoỏ nguyờn tc ỏp dng phong