BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN
NUÔI ONG TRONG THÙNG
HIỆN ĐẠI MÃ SỐ: 03
NGHỀ: NUÔI ONG MẬT
Trình độ: Sơ cấp nghề

Hà nội: 2012


1TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN:
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được
phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham
khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
MÃ TÀI LIỆU: MĐ 03
t. Vì vậy, chương trình dạy nghề cần kết
hợp một cách khoa học giữa việc cung cấp những kiến thức lý thuyết với kỹ
năng, thái độ nghề nghiệp. Trong đó, chú trọng phương pháp đào tạo nhằm xây
dựng năng lực và các kỹ năng thực hiện công việc của nghề theo phương châm
đào tạo dựa trên năng lực thực hiện.
Sau khi tiến hành hội th
ảo DACUM dưới sự hướng dẫn của các tư vấn
trong và ngoài nước cùng với sự tham gia của các chủ trang trại, công ty và các
nhà nuôi ong, chúng tôi đã xây dựng sơ đồ DACUM, thực hiện bước phân tích
nghề và soạn thảo chương trình đào tạo nghề nuôi ong mật cấp độ công nhân
lành nghề. Chương trình được kết cấu thành 6 mô đun và sắp xếp theo trật tự lô
gíc nhằm cung cấp những kiến thức và kỹ năng t
ừ cơ bản đến chuyên sâu về
nuôi ong mật.
Chương trình đào tạo nghề “Nuôi ong mật” cùng với bộ giáo trình được
biên soạn đã tích hợp những kiến thức, kỹ năng cần có của nghề, đã cập nhật
những tiến bộ của khoa học kỹ thuật và thực tế nuôi ong mật tại các địa phương
trong cả nước, do đó có thể coi là cẩm nang cho người
đã, đang và sẽ nuôi ong
mật.
Bộ giáo trình gồm 6 quyển:
1) Giáo trình mô đun Tìm hiểu đặc điểm sinh học của ong mật
2) Giáo trình mô đun Chuẩn bị giống, dụng cụ nuôi ong
3) Giáo trình mô đun Nuôi ong trong thùng hiện đại
4) Giáo trình mô đun Nhân đàn ong
5) Giáo trình mô đun Phòng trừ dịch hại ong
6) Giáo trình mô đun Thu hoạch, sơ chế, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm
Để hoàn thiện bộ giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự chỉ
đạo, hướng
dẫn của Vụ Tổ chức cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT; Tổng cục dạy nghề -


4
MỤC LỤC
BÀI 1: CÁC KỸ THUẬT QUẢN LÝ, 1
1. Chọn chỗ đặt đàn ong và bố trí đàn ong 1
1.1. Chọn chỗ đặt ong 1
2. Bố trí đàn ong 3
2. Kiểm tra đàn ong 5
2.1. Mục đích kiểm tra 5
2.2. Phương pháp kiểm tra 5
3. Cho ong ăn thêm 12
3.1. Sự cần thiết phải cho ong ăn thêm 12
3.2. Ph
ương pháp cho ăn thêm đường 12
3.3. Cho ong thêm chất thay thế phấn hoa 15
4. Cho ong xây bánh tổ mới 15
4.1. Tại sao phải cho ong xây bánh tổ mới 15
4.2.Phương pháp cho xây tầng 16
5. Di chuyển đàn ong 21
5.1. Di chuyển đàn ong trong vườn 21
5.2. Di chuyển đàn ong theo nguồn hoa 25

BÀI 4: QUẢN LÝ ĐÀN ONG THEO MÙA VỤ 55
1. Quản lý đàn ong theo mùa vụ ở các tỉnh phía Bắc 55
1.1. Quản lý đàn ong vụ Xuân – Hè 55
1.2. Quản lý đàn ong vụ Hè – Thu 56
1.3. Quản lý đàn ong vụ Thu – Đông 56
1.4. Quản lý đàn ong vụ Đông – Xuân 57
2. Công tác quản lý đàn ong theo mùa vụ ở các tỉnh phía nam 58
2.1. Mùa dưỡng ong 58
2.2. Mùa nhân đàn. 58
2.3. Quản lý ong trong vụ mật 59
TÀI LIỆU THAM KHẢO 71


1

MÔ ĐUN: NUÔI ONG TRONG THÙNG HIỆN ĐẠI
Mã mô đun: MĐ 03
Giới thiệu mô đun:
- Mô đun Nuôi ong trong thùng hiện đại cung cấp cho học sinh: Các kỹ thuật
quản lý, nuôi dưỡng, chăm sóc đàn ong. Xử lý, phòng chống các hiện tượng thường
gặp như ong chia đàn, ong bốc bay, ong ăn cướp mật
BÀI 1: CÁC KỸ THUẬT QUẢN LÝ,
NUÔI DƯỠNG, CHĂM SÓC ĐÀN ONG
Mã bài: MĐ03 – 01
Mục tiêu:

- Trình bày được nội dung các công việc quả

đàn ong có thể đặt 100 –
200 đàn.
Lưu ý: Khi đặt càng nhiều
đàn tại một chỗ thì năng
suất mật giảm đi và việc
chi phí thức ăn sẽ lớn lên

Hình: 1.2.Trại nuôi ong nội
- Chỗ đặt ong bằng
phẳng, khô ráo tiện
đường giao thông
- Gần nguồn nước sạch để
ong lấy nước, nhưng
tránh đặt sát ao hồ lớn
- Đặt nơi về mùa hè có
bóng râm che mát, mùa
đông không bị gió lạnh
thổi
- Không bị ngập lụt vào
mùa mưa.

Hình: 1.3. Chỗ đặt ong nơi bằng phẳng, khô ráo
- Không đặt thùng ong
gần chuồng gia súc, nhà
vệ sinh
- Không đặt thùng ong
gần nơi có khói bếp, kho
thuốc trừ sâu
Hình: 1.4. Thùng ong đặt ở nơi gần hố nước thải


hay vào nhầm tổ, chúa tơ giao
phối hay bị mất. Ong nội nuôi
tại thành phố có thể đặt ở ban
công, trên gác thượng
Hình: 1.7. Ong nội được đặt quanh gốc cây

4
+ Cửa thùng quay về nhiều hướng nhưng mùa hè tránh hướng Tây, mùa đông
tránh hướng Bắc, phía trước cửa tổ phải quang đãng.
- Đối với ong
ngoại đặt ong theo
các cách sau:
+ Xếp ong theo
hàng một, đàn
cách đàn 1m, hàng
cách hàng 2m.

Hình: 1.8. Ong ngoại đạt theo hàng thẳng

+ Để tránh đàn
ong trôi dạt có thể
bố trí đàn ong
theo hình tròn,
chữ U, nhóm 4
đàn 1 hoặc hình
lượn sóng
Hình: 1.9. Ong ngoại đặt theo hàng hình chữ U

5
2. Kiểm tra đàn ong

2.2. Kiểm tra bên trong đàn: có 2 kiểu
- Kiểm tra điểm:
+ Kiểm tra một vài đàn thường vào đầu hoặc cuối vụ mật để quyết định
ngày quay mật hoặc chọn biện pháp xử lý.
+ Kiểm tra đàn ong sau khi cho khung cầu đã xây tầng hay ch
ưa ?
+ Tình hình của ong chúa mới sau khi giới thiệu vào đàn.
- Kiểm tra toàn bộ các đàn:
+ Được tiến hành định kỳ 15 ngày đến 1 tháng 1 lần và vào thời điểm
trước hoặc sau khi qua đông, qua hè.
+ Tuy nhiên việc kiểm tra cần phải linh hoạt có đàn cần kiểm tra nhiều
lần hơn đàn khác ví dụ: Đàn ong muốn chia đàn tự nhiên hoặc đàn bị bệnh.
+ Các bước tiến hành kiểm tra đàn ong
B
ước 1: Chuẩn bị dụng cụ kiểm tra
Để kiểm tra ong được nhanh, an toàn người nuôi ong cần chuẩn bị tốt các
dụng cụ kiểm tra:
- Bình phun khói: Khói
có tác dụng trấn áp
ong, buộc chúng phải
mê hút mật trong tổ mà
không đốt người.

Hình: 1.12. Kiểm tra đàn ong
- Lưới che mặt:
Thường làm bằng vải
tuyn nhuộm đen để dễ
nhìn, có tác dụng bảo
vệ phần mặt đặc biệt là
phần dễ sưng như mi

- Đưa thanh xà lên ngang ngực theo phương thẳng đứng tránh làm vỡ bánh tổ
Hình: 1.18. Kiểm tra mặt còn lại cầu ong
Hình: 1.19.Kiểm tra toàn bộ cầu ong trong
đàn

9
- Xem hết một mặt, chuyển tay để xem bên kia rồi đặt xuống vị trí ván ngăn rồi
xem cầu thứ 2, rồi lần lượt làm như vậy đến cầu cuối cùng. Hình:1.20. Xếp cầu ong

Hình: 1.21. Đẩy cầu ong vào vị trí ban
đầu
- Dùng tay đẩy đều các cầu về vị trí ban đầu.
- Trong quá trình kiểm tra nếu thấy đàn ong có việc gì cần xử lý thì làm ngay
Ví dụ: Như mũ chúa chia đàn
Lưỡi mèo cần vặt bỏ
Nếu cầu để thưa quá chỉnh lại
Quân quá thưa thì rũ bớt cầu

10
Hình:1.22.Bánh cầu xuất hiện mũ ong chúa
Hình: 1.23.Bánh cầu xuất hiện lưỡi
mèo
Hình:1.24. Cầu ong thưa quân
Hình:1.25. Vị trí cầu ong xa nhau
Kiểm tra còn kết hợp đổi vị trí cầu, cầu không, cầu trứng để vào vị trí
giữa để chúa đẻ và đàn ong nuôi trùng, cầu nhộng để vị trí bên ngoài, cầu mật
để vị trí sát vách thùng

lý

Ghi chú: ++++ Là nhiều; +++ là khá; ++ là trung bình; + là ít
TN là bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ
TL là bệnh thối ấu trùng tuổi lớn ( ấu trùng túi)

Qua việc ghi chép đầy đủ tình hình các đàn trong nhiều năm cho ta biết
chu kỳ phát triển ong trong nhiều năm, mùa vụ thu mật, mùa vụ khó khăn và
còn nhận biết các đàn tốt, năng suất mật cao, không bị bệnh để tạo chúa và tạo
ong đực, các đàn xấu để thay chúa hoặc nhập lại.
Chú ý: Vi
ệc kiểm tra ong là cần thiết nhưng tránh kiểm tra quá nhiều làm ảnh
hưởng đến hoạt động đi làm của đàn ong, ong phải mất năng lượng để điều hòa
nhiệt độ, ẩm độ ở mức bình thường.
- Các đàn ong mạnh nhất là đang muốn chia đàn, lúc toàn bộ đàn ong đi
làm đang ở trong tổ hoặc thời tiết quá nóng, quá lạnh, trời mưa, nguồn hoa
khan hi
ếm, có ong ăn cướp soi thì đàn ong thường dữ hơn
- Mùa hè kiểm tra vào lúc trời mát, mùa đông kiểm tra vào lúc nắng ấm.
- Khi kiểm tra thao tác phải nhẹ nhàng, đưa tay từ từ không làm quá
mạnh, ong bị kích thích sẽ đốt. Tránh đè, kẹp chết ong bởi mùi nọc là chất báo
động phát ra làm đàn ong trở nên hung dữ khó thao tác.

12
- Kiểm tra các đàn khỏe trước, đàn bệnh sau để bệnh không lây lan,
trường hợp kiểm tra phải đàn bệnh cần rửa tay bằng nước xà phòng rồi mới
kiểm tra đàn khác.

- Máng dùng cho ong ăn sử dụng
bằng tôn, khoặc khay nhựa, đối
với ong ngoại kích thước máng
lớn hơn đối với ong nội
Hình: 1.28. Máng cho ong ăn
* Cách cho ăn:
+ Cách pha: nồng độ, tỷ lệ 2 kg đường + 1 lít nước, đổ đường và nước (
nước sôi càng tốt), khuấy đều đến khi tan
+ Cho ăn: Với lượng đường trên cho 3 đàn ( đàn 3 cầu) ăn 1 tối
- Vị trí đặt máng ăn ở
bên trên cầu ong, hoặc ở phía
dưới
Lưu ý: Máng ăn cần phải cho
cành cành lá làm pháo không
có ong sẽ chết đuối

Hình: 1.29. Vị trí đặt máng ăn

14
- Vào chập tối tiến hành cho
ong ăn với thao tác mở thùng
nhẹ nhàng
Lưu ý: - Không nên cho ong
vào ban ngày sẽ dẫn đến ong
cướp mật
- Sáng hôm sau ong không ăn
hết phải đổ nước đường trong
máng ăn ra xô rồi cất đi
Hình: 1.30. Đổ nước đường vào máng
Cần cho ong ăn trong 3 - 4 tối, nếu đàn ong có mật vít nắp thì không cần

triển kém, không nuôi được ấu trùng ong sẽ bị tụt mạnh,
- Hiện nay thị trường có một số loại sản phẩm thay thế
phấn hoa có bán
như của Công ty Ong Vàng, loại của Thái Lan
+ Thành phần chính của các loại thức ăn này là bột đậu tương rang, sữa
bò khử mỡ, men bia, phấn hoa, một số vitamin, khoáng vi lượng
+ Một số người nuôi ong còn sử dụng lòng đỏ trứng gà cho ong ăn thêm
nhưng đắt hiệu quả không cao
- Các chất thay thế phấn hoa này thường được cho ăn ở trong đàn dưới
dạng tấm dẹt, mỏng hoặc nắ
m lại thành cục.
+ Nắm chất phấn hoa thay thế thành từng cục đặt trên các xà cầu, cũng
có thể rắc vào các lỗ tổ nhưng mật thời gian.
+ Một số người nuôi ong cho ăn bột đậu tương rang bằng cách trải trên
tấm nhựa đặt ngoài trời, ong đến vô bột cho vào giỏ đựng phấn rồi mang về tổ
hiệu quả cách này không cao, lại có thể là con đương lây lan bệnh tật. Có thể sử

dụng khô dầu đỗ tương cho ong ăn cũng có hiệu quả tốt.
4. Cho ong xây bánh tổ mới
4.1. Mục đích cho ong xây bánh tổ mới
- Xây bánh tổ mới để tăng lỗ tổ chứa mật, tăng số cầu, số quân để chia
đàn
- Bánh tổ mới có mùi thơm kích thích ong chúa đẻ nhiều.
- Bánh tổ cũ đen, có mùi hôi, chúa không thích đẻ nhưng sâu ăn sáp lại
thích nên dễ làm ong bốc bay.
- Bánh tổ cũ làm cho lỗ t
ổ hẹp lại nên con ong ra đời có kích thước nhỏ
bé lấy phấn, mật ít.

16

đáo có nhiều ong non,
chúa đẻ khỏe, bánh tổ to mới cho xây bánh tổ. Biện pháp này vừa tiếp kiện
được thức ăn vừa được bánh tổ xây đạt tiêu chuẩn kỹ thuật, kịp thời vụ nhân
giống và khai thác sản phẩm.

17
- Chọn đàn xây tầng:
+ Có chúa đẻ kín các tầng
+ Quân đông nhiều ong non
+ Đàn có biểu hiện muốn xây bánh tổ như nới tầng, xây lưỡi mèo.
+ Dự trữ thức ăn nhiều, cả mật và phấn hoa
- Cách gắn tầng chân vào khung cầu
Bước 1: Chuẩn bị dụng cụ
Mỏ hàn có 2 loại
+ Mỏ hàn bằng điện
+ Mỏ hàn nung bếp

Hình: 1.33. Mỏ hàn tầng chân bằng điện
Tầng chân
Hình: 1.34. Tâng chân

Thước cữ

Hình: 1.35. Thước cữ