30

lực lượng sản xuất hàng đầu thì vai trò nền tảng và động lực của nó mới trở nên vững
chắc và mạnh mẽ. Đối với các nước đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng,
muốn đẩy nhanh tiến trình đổi mới đất nước thì điều tất yếu là phải tiến hành song
song cả hai qúa trình: vừa thực hiện công nghiệp hoá hiện đại hoá vừa xây dựng và
phát triển nền khoa học công nghệ trong hoàn cảnh tiềm lực kinh tế đất nược còn rất
hạn hẹp và nhỏ bé. Điều này chỉ có thể thực hiện được một khi hoạt động khoa học và
công nghệ gắn liền với hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế x•
hội.
Trong thế kỷ XX , chứng kiến những thành tựu to lớn của cuộc cách mạng khoa học
và công nghệ hiện đại đ• và đang đẩy nhanh sự phát triển của lực lượng sản xuất, nâng
cao năng suất lao động, làm chuyển biến mạnh mẽ cơ cấu kinh tế của các quốc gia, và
làm thay đổi sâu sắc mọi mặt của đời sống x• hội loài người . Mặt khác, trên bản đồ
kinh tế thế giới, xuất hiện nhóm các nước mới công nghiệp hoá (NIC) sau chiến tranh
thế giới thứ hai cũng không nằm ngoài sự ảnh hưởng và lan toả của các thành tựu khoa
học và công nghệ thông qua quá trình chuyển giao và tiếp thu tri thức khoa học và
công nghệ tiên tiến. Bằng việc thực hiện đường lối công nghiệp hoá dựa vào khoa học
và công nghệ, biết tận dụng các cơ hội để tiếp nhận và làm chủ nhanh chóng các công
nghệ mới, thay đổi phương thức sản xuất dựa trên lao động thủ công và khai thác tài
nguyên thiên nhiên sang ứng dụng các kỹ thuật cơ khí hoá, tự động hoá theo hướng tạo
ra giá trị gia tăng cao,đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế mà các nước này nhanh
chóng rút ngắn thời gian tiến hành công nghiệp hoá đất nước,tăng nhanh thu nhập bình
quân đầu người, đồng thời khẳng định tiềm năng, vị thế của mình trên trường quốc tế.
Bước vào thế kỷ XXI, cả thế giới đang cuốn theo xu thế phát triển của nền kinh
tế tri thức. Các nước phát triển đang chuyển dần sang nền kinh tế tri thức với đặc điểm

31

là nền kinh tế biết khai thác, biết phát huy triệt để tiềm năng của chất xám, của những

triển một cách nhanh chóng, một cách kỳ diệu thì sự kì diệu ấy cũng nhờ sản xuất mà
có. Điều đó khẳng định rằng : Khoa học sẽ không thể phát triển nhanh được một khi
nó không có môi trường thuận lợi, khi sản xuất và đời sống x• hội chưa có đòi hỏi bức
bách đối với khoa học. Trước đây, khi nền kinh tế đi theo cơ chế quản lý tập trung,
quan liêu, giáo điều bao cấp, nền kinh tế hàng hoá không có điều kiện để phát triển,
không có sự cạnh tranh trong nội bộ nghành cũng như giữa các nghành nên sản xuất
không cần đến những thành tựu mới của khoa học. Vì vậy, động lực động lực quan
trọng và bức thiết nhất để thúc đẩy sự phát triển của khoa học và công nghệ gần như
không có. Thậm chí nhiều thành tựu của các viện và các phòng nghiên cứu không thể
đi vào đời sống, không đưa ra áp dụng được vào thực tế sản xuất. Hậu quả là khoa học
và công nghệ và sản xuất không tìm được sự phối hợp hài hoà với nhau, hỗ trợ lẫn
nhau phát triển. Phía sản xuất thì bằng lòng với cái cũ, cách làm cũ, trong khi đó khoa
học và công nghệ lại thiếu một môi trường đầu tư đúng mức, hợp lý và mang lại hiệu
quả cao.
Sau mười lăm năm tiến hành công cuộc đổi mới cùng với việc chuyển nền kinh tế bao
cấp sang cơ chế thị trường thì khoa học và công nghệ nước ta bước đầu có nhiều
chuyển biến tích cực. Khoa học và công nghệ đ• thực sự phát huy được vai trò của
mình trong sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá như Đảng và nhà nước ta đ•
khẳng định : “Công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước phải bằng và dựa vào khoa học
và công nghệ “. Cho tới nay, nước ta đ• có một tiềm lực khoa học và công nghệ đáng

33

kể, lực lượng cán bộ khoa học và công nghệ tương đối đông đảo với trên 1,1 triệu cán
bộ có trình độ đại học và cao đẳng ; 30 000 cán bộ có trình độ trên đại học ,trong đó có
trên 10 000 thạc sĩ, khoảng 12 000 tiến sĩ và trên 600 tiến sĩ khoa học, hơn 45 000 cán
bộ khoa học làm việc trong khu vực nghiên cứu khoa học, 20 000 cán bộ giảng dạy ở
các trường đại học và cao đẳng, 19 000 cán bộ khoa học làm việc trong khu vực sản
xuất và khoảng 2 triệu công nhân kỹ thuật. Bình quân, có 190 cán bộ khoa học trên 10
000 dân. Về trình độ chuyên môn, cơ cấu tỷ lệ cán bộ có trình độ như sau: 28,6 % cao

Số cán bộ khoa học và công nghệ ở độ dưới tuổi 25 chỉ chiếm 9,06 % ; Trong khi số
cán bộ khoa học và công nghệ ở độ tuổi trên 55 lên tới 13,55 %. Mặt khác, nhiều chính
sách như chính sách thuế, chính sách tín dụng, chính sách xuất nhập khẩu và chính
sách kinh tế nói chung chưa khuyến khích cả khoa học và công nghệ lẫn sản xuất trong
nước. Sự ứng dụng các thành tựu khoa học và công nghệ trong nước không mang lại
lợi ích cao hơn ngoại nhập. Thêm đó, nguồn vốn chi cho hoạt động khoa học và công
nghệ của nước ta là quá thấp, chỉ đạt khoảng 1 % ngân sách nhà nước. Chi phí cho
nghiên cứu triển khai bình quân hàng năm cho mỗi cán bộ khoa học và công nghệ của
ta cũng rất thấp, khoảng dưới 1000 USD. Có thể nói về trình độ kỹ thuật – công nghệ,
so với các nước tiên tiến trên thế giới , chúng ta lạc hậu từ 50 đến 100 năm, so với các
nước tiên tiến ở mức trung bình ta lạc hậu từ 1 đến 2 thế hệ.
Với thực trạng đó, để khoa học và công nghệ nước ta thực sự trở thành lực lượng sản
xuất hàng đầu trong nền kinh tế x• hội của đất nước trong những năm đổi mới thì việc

35

phát triển khoa học và công nghệ không chỉ được coi là tất yếu khách quan mà còn là
một đòi hỏi bức thiết để đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá.
Về khoa học x• hội và nhân văn: trong thời kỳ đổi mới đ• có những đóng góp tích cực
vào việc phát triển lý luận và tổng kết thực tiễn xây dựng XHCN ở nước ta. Cùng với
các nghiên cứu lý luận cơ bản nhằm xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, đóng
góp cho việc chuẩn bị các văn kiện Đảng, xây dựng chiến lược phát triển kinh tế x• hội
qua các thời kỳ thì khoa học x• hội và nhân văn còn hướng vào việc giải quyết nhiều
vấn đề cụ thể, bức xúc trong thực tiễn phát triển kinh tế x• hội như : vấn đề toàn cầu
hoá, hội nhập kinh tế quốc tế, tác động cảu cuộc khủng hoảng kinh tế khu vực đối với
tăng trưởng của Việt Nam, các vấn đề về tôn giáo, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc
trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc.
Khoa học tự nhiên phát huy được thế mạnh, đi sâu vào nghiên cứu các vấn đề lý thuyết
mang tính ứng dụng cao, tiếp cận có hiệu quả một số bộ môn lý thuyết như toán, vật lý
ứng dụng ngang tầm với trình độ của thế giới. Cũng đ• có nhiều công trình nghiên