1
ĐẶT VẤN ĐỀ
Mũi là cửa ngõ đầu tiên của đường hô hấp giữ vai trò quan trọng trong
sinh lý thở và ngửi như làm ấm, ẩm, sạch không khí trước khi vào phổi [1 ]
[2]. Bệnh lý vùng mũi xoang thường gặp nhất trong chuyên ngành TMH đặc
biệt là viêm mũi xoang. Ở Mỹ và Úc bệnh viêm xoang chiếm tới 18% dân số
[3]. Tuy bệnh ít gây nguy hiểm đến tính mạng nhưng ảnh hưởng nhiều đến
chất lượng sống như ngạt chảy mũi, đau đầu, hay giảm hoặc mất ngửi [ 4].
Điều trị ngoại khoa bệnh lý mũi xoang được đặt ra nếu có sự tắc nghẽn
đường thở hay đường dẫn dẫn lưu dịch và có bệnh tích hoặc bất thường trong
mũi xoang mà điều trị nội khoa thất bại [2 ] [5 ] [6]. Gần đây PTNSMX thực
sự được ứng dụng rộng rãi, trở thành kỹ thuật được lựa chọn đầu tiên trong
điều trị ngoại khoa các bệnh lý vùng mũi xoang [1 ] [2 ] [7]. Kennedy tổng
kết PTNS MX là PT thường qui và chiếm 50% các PT về TMH [8]. Thực tế
nhiều nghiên cứu thấy tỷ lệ thành công của PTNS điều trị viêm mũi xoang
đem lại khá cao tới trên 90% [4] [6] [9] [10] bởi tính ưu việt của phẫu thuật
như loại bỏ được bệnh tích, bảo tồn niêm mạc, tái lập thông khí và con đường
dẫn lưu dịch của xoang qua lỗ thông tự nhiên. Tuy nhiên nguy cơ biến chứng,
di chứng trong đó xơ dính là vấn đề vẫn xảy ra. Theo Mohammad dính sau
PTNS 27% [11].Còn Anand là 31% [12]. Ramadan là 30% [13]. Rakesh KC
cũng thấy dính tới 28% [14] sau phẫu thuật. Phan Văn Thái nghiên cứu có 7%
dính [15]. Trần Giám và cộng sự đánh giá sau 3 tháng PTNS có 11,5% dính
[16]. Nguyễn Thị Khánh Vân ghi nhận sau PTNS viêm mũi xoang mạn tính
có polyp 3 tháng xuất hiện dính là 12%, 6 tháng 14% và sau 12 tháng là
12,6% [ 17]. Rõ ràng tai biến dính sau can thiệp vào vùng mũi xoang có tỷ lệ
đáng kể. Hầu hết các tác giả đều kết luận dính là một trong những nguy cơ
tiềm ẩn của phẫu thuật thất bại bởi vì chính xơ dính làm tắc nghẽn đường vận
2
chuyển niêm dịch trong mũi xoang gây hậu quả viêm xoang, polyp tái phát
cho dù phẫu thuật trước đó đã đạt tiêu chuẩn [ 2], [5 ], [ 6],[9], [10].
Để phòng tránh dính sau phẫu thuật nhiều tác giả đã nghiên cứu các biện

nhưng không có ý nghĩa thống kê [25].
Nayak dựa vào nội soi nghiên cứu tùy vào mức độ và vị trí dính mà chia
dính niêm mạc mũi sau PTNS làm 4 type cụ thể. Ông cũng nghiên cứu dùng
merocel đặt vào hốc mũi vừa tác dụng cầm máu vừa chống dính [26].
Năm 2004 Anand và cộng sự nghiên cứu tẩm mitomycine vào meche đặt
vào một hốc mũi sau PTNS. So sánh với mũi chỉ đặt meche tẩm nước muối
sinh lý thấy sự khác biệt chỉ gần với ý nghĩa thống kê [12].
Kim và cộng sự năm 2007 nghiên cứu thấy tỉ lệ phẫu thuật lại của PTNS MX
tới 7,6% trong đó có dính. Tác giả sử dụng hỗn hợp muối natrihyaluronat và
natricacboxymethycelluose rỏ vào merocel cuối thì phẫu thuật thấy kết quả tốt
[19].
4
1.1.2. Việt Nam
Năm 2000 Phạm Kiên Hữu nghiên cứu qua 213 trường hợp PTNSMX tại
bệnh viện Nhân dân Gia Định thấy xơ dính khe giữa tới 30% ở những trường
hợp đã mổ tái phát phải mổ lại và đánh giá sự khó khăn của phẫu thuật viên
khi mổ như xơ dính làm thay đổi mốc giải phẫu, khó gây tê, chảy máu do mô
tái tạo có nhiều tân mạch [27].
Võ Thanh Quang và cộng sự nghiên cứu 2004 nhận thấy sau
PTNSCNMX nếu phẫu thuật xuyên qua mảnh nền làm cho cuốn giữa rơi vào
trạng thái “đong đưa” dễ bị dính vào vách mũi xoang bít lấp đường dẫn lưu
các xoang là một trong những nguyên nhân thất bại của phẫu thuật nên đã áp
dụng kỹ thuật Bolger “tạo dính cuốn giữa – vách ngăn có kiểm soát” mang lại
kết quả tốt [20].
Năm 2010 Nguyễn Công Hoàng báo cáo trong hội nghị TMH toàn quốc
điều trị đau đầu mạn tính do bệnh lý VX có 4,03% do dính niêm mạc. Sau khi
loại bỏ kết quả tốt chiếm 86,2% [28].
Nguyễn Thị Khánh Vân báo cáo năm 2012 bệnh tích khi phẫu thuật lại
gặp dính cuốn giữa- vách ngăn 6%, cuốn giữa – vách mũi xoang 10,3%, dính
vách ngăn – vách mũi xoang 2,2% đã giải quyết bằng PTNS và kết luận

Tế bào đê mũi
6
* Cuốn mũi
Thông thường có 3 cuốn mũi đi từ dưới lên trên gồm: cuốn dưới, cuốn
giữa, cuốn trên. Cấu tạo của cuốn gồm có xương ở giữa và bên ngoài được
bao phủ bởi niêm mạc đường hô hấp.
+ Cuốn mũi: trên nằm ngay trên sau khối xương sàng, mảnh nền cuốn
trên ngăn cách xoang sàng sau và xoang bướm.
+ Cuốn mũi giữa: là một phần xương sàng, phía trước gắn với mái trán-
sàng qua rễ đứng theo bình diện đứng dọc, rễ này ra phía sau xoay ngang dần
theo bình diện đứng ngang rồi nằm ngang bám vào khối bên xương sàng gọi
là mảnh nền cuốn giữa. Bình thường cuốn giữa có chiều cong lồi vào phía
trong hốc mũi, trường hợp ngược lại, cuốn giữa cong ra phía ngoài sẽ chèn ép
làm hẹp đường dẫn lưu của PHLN, gọi là cuốn giữa đảo chiều, đây là một
trạng thái giải phẫu tạo điều kiện thuận lợi dẫn đến viêm xoang. Ngoài ra
cuốn giữa rất dễ bị tổn thương niêm mạc trong quá trình PT và bị dính với
vách MX sau PT làm hẹp hay tắc đường dẫn lưu dịch của hệ thống xoang gây
viêm xoang tái phát [29].
+ Cuốn dưới: là một xương độc lập. Dưới niêm mạc là tổ chức hang.
* Ngách mũi
+ Ngách trên: Có lỗ thông của các xoang sau, dẫn lưu xuống cửa mũi sau.
+ Ngách giữa: Có 4 cấu trúc giải phẫu rất quan trọng đó là mỏm móc,
bóng sàng, khe bán nguyệt và phức hợp lỗ ngách.
7
Hình 1.2: Ngách giữa [ 29].
- Mỏm móc: Là một xương nhỏ hình liềm, nằm ở thành ngoài hốc mũi có
chiều cong ngược ra sau. Mỏm móc che khuất lỗ thông xoang hàm ở phía sau.
Mỏm móc có thể có các dạng giải phẫu đặc biệt: quá phát hoặc đảo chiều, gây chèn
ép làm hẹp đường dẫn lưu của các xoang ở vùng khe bán nguyệt [1],[2], [29].
- Bóng sàng: Là một tế bào sàng trung gian, thành trước bám ngang vào

9
1.2.1.3. Thành trong hay vách ngăn mũi
Thành xương này được cấu tạo bởi phía trước dưới là xương lưỡi cày,
phía sau trên là mảnh đứng xương sàng, phía sau dưới là xương lá mía. Thành
này mỏng đứng dọc có khi nghiêng về một bên.
Hình 1.4: Vách ngăn mũi- cấu trúc xương sụn [ 29].
1.2.1.4. Thành dưới
Có hình mỏng chạy từ trước ra sau. Mảng này rộng hơn trần hốc mũi.
Nó được tạo thành bó khẩu cái của xương hàm trên với mảnh ngang của
xương khẩu cái.
1.2.2. Xoang cạnh mũi
1.2.2.1. Xoang hàm
Là hốc rỗng nằm trong xương hàm trên có hình tháp đồng dạng với
xương hàm trên gồm ba mặt, đáy và đỉnh.
10
- Đáy (nền) xoang hàm: Giáp ranh với hố mũi, tạo nên thành ngoài hốc mũi.

Hình 1.3. Sơ đồ xoang hàm và lỗ thông xoang [ 29]
+ Lỗ thông xoang hàm là một ống nhỏ, rộng khoảng 2,5mm, nằm ở 1/4
trong-sau-trên, đổ vào hốc mũi ở vùng PHLN.
+ Lỗ thông xoang hàm thường nằm sâu trong phễu sàng và bị mỏm móc
che khuất. Khoảng 10-38% có thể có thêm một hoặc vài lỗ thông xoang phụ
do thiếu niêm mạc vùng fontanelles trước tạo nên nhưng không phải là đường
dẫn lưu sinh lý bình thường của xoang [2].
- Đỉnh xoang hàm: nằm về phía xương gò má.
- Ba mặt:
+ Mặt trước là mặt má.

5
6
7
8
1. Xoang trán2. Ống trán mũi3. Phễu trán4. Rãnh bán nguyệt5. Đê
mũi6. Mỏm móc7. Cuốn mũi8. Bóng sàng
12
- Xoang sàng trước: Gồm những TB nằm ở phía trước mảnh nền cuốn
giữa và dẫn lưu vào ngách giữa vùng phễu sàng, liên quan với lỗ thông xoang
hàm. Phía trước có 1 tế bào rất to, tạo thành một ụ nằm ngang tầm với cuốn
giữa ngay trước đầu dưới ngách trán gọi là Agger nasi hay “đê mũi” [2].
- Xoang sàng sau: Thường gồm 3 tế bào nằm sau mảnh nền cuốn giữa và
dẫn lưu vào nghách trên. TB sàng sau cùng có kích thước lớn nhất gọi là TB
trước bướm hay TB Onodi [2].
1. Nhãn cầu 6. Thần kinh thi giác (II)
2. Các xoang sàng 7. Thành trong ỏ mắt
3. Mỡ và các cơ của ổ mắt 8. Mách mũi
4. Các xoang bướm 9. Ổ mũi
5. Não
Hình 1.6 . Các tế bào sàng và liên quan [29]
1.2.2.4. Xoang bướm
Xoang bướm là hốc xương nằm trong xương bướm và có một vách xương
mỏng ngăn chia thành hai xoang bướm không đều nhau: xoang bướm phải và
xoang bướm trái. Có kích thước mỗi chiều khoảng 2cm, lỗ thông xoang hình bầu
dục, nằm ở thành trước đổ vào hốc mũi ở ngách bướm sàng [2].
1.2.3. Mạch máu, thần kinh mũi
1.2.3.1. Mạch máu
13
Hình 1.7: Hệ thống mạch máu mũi xoang [29].
Các động mạch của hốc mũi gồm có:

1.3. Sinh lý niêm mạc mũi xoang
1.3.1. Cấu tạo niêm mạc mũi xoang [1], [2], [30].
Hốc mũi và các xoang cạnh mũi được phủ bởi niêm mạc đường hô hấp,
đặc trưng bởi các tế bào trụ có lông chuyển, gồm 3 lớp.
1.3.1.1. Lớp biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển: Gồm có bốn loại tế bào
- Tế bào trụ có lông chuyển: Chiếm 80% các TB biểu mô niêm mạc
xoang. Đó là các TB hình trụ, bề mặt có khoảng 50-200 lông chuyển, mỗi
lông chuyển dài 5-7μm, rộng 0,2-0,3μm. Các lông chuyển hoạt động trong
môi trường dịch tạo nên sóng vận động lông chuyển có tác dụng vận chuyển
chất nhầy.
- Tế bào trụ không có lông chuyển: Bề mặt được bao phủ bởi các lông
mao kích thước 2 x 0,1µ, làm tăng diện tích bề mặt của biểu mô. Theo
15
Mygind và Petruson, các nhung mao này còn cung cấp chất dịch cho khoảng
liên lông chuyển, một phần quan trọng đối với hoạt động lông-nhầy.
- Tế bào tuyến (TB hình đài, TB nhu mô hay TB Goblet): Còn gọi là TB
chế tiết vì có chức năng chính là tiết ra chất nhầy giàu hydrate carbone, dịch
tiết này tạo nên độ dày của lớp chất nhầy trên bề mặt biểu mô.
- Tế bào đáy: Nằm trên màng đáy của tế bào biểu mô, đây là các tế
bào nguồn có thể biệt hóa trở thành tế bào biểu mô để thay thế cho các tế
bào đã chết.
1.3.1.2. Lớp màng đáy
Ngăn cách giữa lớp biểu mô và mô liên kết, thành phần gồm các sợi liên
võng và một chất vô định hình. Bề mặt của màng không kín mà có các lỗ
thủng nhỏ li ti, do đó bạch cầu và các chất có thể di chuyển qua lại giữa mô
liên kết và các biểu mô .
1.3.1.3. Lớp mô liên kết dưới biểu mô
Gồm các tế bào thuộc hệ thống võng và các thành phần mạch máu-thần
kinh, nằm giữa biểu mô và màng sụn (hoặc màng xương), gồm các tế bào
thuộc hệ thống liên võng. Chia thành 3 lớp:

từ sự ngưng tụ hơi nước trong không khí thở vào trong mũi.
1.3.1.5. Hoạt động thanh thải lông nhầy
17
- Vận động của lông chuyển: Lông chuyển trên bề mặt niêm mạc mũi
xoang vận động không ngừng trong lớp thảm nhầy. Đó là chuyển động tròn
của các lông chuyển theo chiều kim đồng hồ, mỗi lông sẽ tạo nên một sóng
kích thích đối với các lông bên cạnh làm cho nó chuyển động theo, sau đó các
lông căng ra và quét theo cùng một hướng tạo nên một làn sóng liên tục vận
chuyển chất nhầy. Độ đàn hồi và độ nhớt của lớp chất nhầy là hai yếu tố cơ
bản quyết định hoạt động của lông chuyển.
- Hoạt động thanh thải: Là một quá trình sinh lý cơ bản của niêm mạc
mũi xoang, nó chỉ hoạt động có hiệu quả khi có hoạt động của lông chuyển và
một thảm chất nhầy tương ứng. Có 3 yếu tố chính quyết định sự di chuyển
bình thường của chất nhầy đó là: số lượng, chất lượng dịch nhầy và vận
động lông chuyển. Về lý thuyết, lớp sol quá mỏng hoặc ngược lại, quá dầy
đến mức các đầu mút của lông chuyển không tới được lớp gel, đều ảnh
hưởng tới hoạt động thanh thải. Ngoài ra, cấu trúc lông chuyển và chất
lượng của lớp niêm dịch quanh lông cũng ảnh hưởng đến quá trình di
chuyển của dịch nhầy.
1.3.1.6. Sự thông khí và dẫn lưu bình thường của xoang
Hai chức năng đảm bảo toàn bộ vai trò của xoang là sự thông khí và
sự dẫn lưu.
- Sự thông khí bình thường của xoang liên quan đến hai yếu tố là kích
thước của lỗ thông mũi xoang và đường dẫn lưu của lỗ thông mũi xoang
vào hốc mũi.
- Sự dẫn lưu bình thường của xoang nhờ sự phối hợp của hai chức năng
tiết dịch và vận chuyển của tế bào lông chuyển. Dịch nhầy cùng các hạt dị vật
và vi khuẩn sẽ được vận chuyển từ trong xoang ra mũi qua các lỗ thông xoang
tự nhiên. Sự dẫn lưu bình thường của niêm dịch xoang phụ thuộc vào số
lượng, thành phần, độ quánh của dịch tiết vào hoạt động của lông chuyển tình

của xoang trán ra phía sau và ra phía ngoài, rồi đi dọc theo thành trước và
thành sau của xoang để cùng hội tụ về lỗ thông xoang. Tuy vậy, chỉ có một
phần dịch thoát ra ngoài, phần còn lại đi qua lỗ thông xoang, đến thành trong
của xoang, để tiếp tục lặp lại chu trình vận chuyển trong xoang [30].
Hình 1.9. Vận chuyển niêm dịch các xoang trán, sàng, bướm [30]
* Vận chuyển niêm dịch trong xoang bướm
Vận chuyển niêm dịch trong xoang bướm tùy thuộc vào lỗ thông của
xoang. Thông thường niêm dịch được vận chuyển theo đường xoáy trôn ốc mà
đỉnh đường xoáy là lỗ thông xoang bướm. Từ lỗ thông của xoang bướm, niêm
20
dịch đi xuống phía dưới để đổ vào ngách bướm sàng [2].
* Vận chuyển niêm dịch trên vách mũi xoang
Có hai con đường vận chuyển niêm dịch trên vách mũi xoang:
Hình 1.10. Sơ đồ dẫn lưu của các xoang [2]
- Con đường thứ nhất: Dịch tiết từ xoang hàm, xoang trán và phức hợp
sàng trước tập trung ở phễu sàng hoặc ngay cạnh đó. Từ vùng này, dịch tiết vượt
qua phần sau mỏm móc, đi dọc theo mặt trong cuốn dưới, vượt qua phần trước
và dưới của loa vòi để đến vùng họng mũi.
- Con đường thứ hai: Dịch tiết từ xoang sàng sau và xoang bướm đổ ra rồi
hội tụ ở ngách bướm sàng. Từ đây dịch được vận chuyển qua phần sau trên của
loa vòi ra vùng họng mũi. Đôi khi có một dòng dịch tiết từ ngách trên đi xuống
gần đuôi cuốn giữa đổ vào con đường thứ nhất và thứ hai.
1.4. Quá trình lành vết thương niêm mạc mũi xoang
Theo các tác giả Penavic, Xu G, Rainer Weber, Jean- Baptiste nói
chung đánh giá và chia quá trình lành vết thương niêm mạc mũi xoang nhìn
qua nội soi được chia làm 4 giai đoạn sau [31], [32], [33], [34].
21
1.4.1.Giai đoạn của cục máu đông (hay giai đoạn hốc mổ sạch) trong 10
ngày đầu.
Thì cuối của cuộc phẫu thuật các vật liệu được đặt trong mũi và rút ra

- Phù nề niêm mạc
- Phù nề dạng nang giống polyp, màu xám thành mỏng
- Polyp xuất hiện đơn lẻ có vị trí xác định.
- Tổ chức mô hạt.
- Quá sản tổ chức mô liên kết.
- Dính niêm mạc.
- Dịch đặc quánh.
- Hẹp hay bít tắc lỗ thông xoang.
- Biểu mô tái tạo bình thường.
1.5. Nguyên lý của PTNS
Theo Meserlinger đó là những can thiệp qua PTNS nhằm mục đích thiết
lập lại sự thông khí và dẫn lưu của các xoang. Mọi nguyên nhân gây cản trở
sự thông khí và dẫn lưu của các xoang đều là hậu quả dẫn đến viêm xoang và
viêm xoang tái phát [2].
Thông qua NS chẩn đoán nhằm phát hiện ra những thay đổi bất thường ở
vùng hốc mũi và phức hợp lỗ ngách như biến đổi về giải phẫu, viêm nhiễm,
phù nề, chit hẹp, quá sản niêm mạc…sau đó các PTNS CN MX sẽ can thiệp
loại bỏ những nguyên nhân dẫn đến bệnh lý phục hồi trở lại hoạt động của
phức hợp lỗ ngách. Các điều trị bằng NS tuy chỉ can thiệp ở một diện rất hẹp
nhưng mang lại kết quả rất to lớn đối với các trường hợp viêm xoang và viêm
xoang tái phát [2]
1.6 Chỉ định, chống chỉ định và tai biến PTNS MX
23
1.6.1. Chỉ định
PTNS MX được đặt ra khi chẩn đoán chính xác dựa vào kết quả của khám
lâm sàng, khám NS, chụp CT scan và đã điều trị nội khoa không kết quả [2], [4],
[5], [8], [10].
- Polyp mũi.
- Ngạt mũi do quá phát cuốn.
- VX mạn tính và VX tái phát.

trong các xoang, đó là nguyên nhân chính làm phát sinh và phát triển bệnh
viêm xoang” [2], [27].
- Những vùng niêm mạc dễ bị áp dính vào nhau nhất là vùng phức hợp
lỗ thông mũi xoang. Sự tắc nghẽn phức hợp này dù do bất kỳ nguyên nhân
nào cũng gây nên tình trạng phù nề, tắc nghẽn ở các xoang khác có liên quan.
- Ở giai đoạn đầu có những băng bản chất là fibrin xuất hiện liên kết
hai bề mặt niêm mạc tổn thương sau đó dễ dàng phát triển và tạo thành mô
sẹo.
- Kim [19] nghiên cứu thấy tất cả các tổ chức hình thành dính và mô
hạt hoạt động mạnh nhất trong 5-7 ngày sau PT hay sau chấn thương, các tổ
chức dính sẽ cố định và hình thành vào khoảng ngày thứ 14.
1.7.2. Phân loại dính niêm mạc mũi xoang (theo Nayak): 4 type
Theo Nayak tùy theo mức độ dính nhiều ít hay vị trí dính mà gây ra các
biểu hiện lâm sàng chính khác nhau. Ông chia làm 4 type như sau [26]:
- Type A: Dính ở khớp giữa phần trước cuốn giữa với vách mũi xoang.
- Type B: Dính một phần cuốn giữa với vách mũi xoang.
- Type C: Dính hoàn toàn cuốn giữa với vách mũi xoang với tắc nghẽn
khe giữa.
25
- Type C: Dính giữa cuốn giữa hay cuốn dưới với vách ngăn
1.7.3. Những yếu tố thuận lợi cho sự hình thành dính.
Theo Kaluska kết luận khi hai bề mặt niêm mạc bị tổn thương chạm
vào nhau sau PT là yếu tố thuận lợi cho dính hình thành [35]. Stammberger
còn nhận thấy sẹo dính sau PT có thể xuất hiện rất muộn hàng năm sau khi
hốc mũi hoàn toàn lành [36]. Tổ chức dính sẽ giảm đi nếu loại bỏ các cục hay
vảy máu sau đó vệ sinh rửa mũi thường xuyên. Các tác giả nhận định dính dễ
dàng xảy ra khi có các hiện tượng sau:
- PT mở rộng kèm tổn thương niêm mạc nhiều.
- Chấn thương không mong muốn ở niêm mạc gây ra trong PT bởi
dụng cụ như dao điện, laser, ống hút…