Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
I. MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Cơ sở lí luận
Tác phẩm văn học là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn. Là
bức tranh về hiện thực đời sống được nhìn qua lăng kính chủ quan của người
nghệ sĩ. Thông qua tác phẩm văn học, nhà văn không chỉ kể việc, kể chuyện,
nói về những điều tai nghe mắt thấy, phản ánh hiện thực khách quan mà còn
gửi gắm vào đó tâm tư tình cảm, nguyện vọng của mình. Tác phẩm văn
chương nào cũng mang dấu ấn riêng của người nghệ sĩ. Tác phẩm văn học vì
vậy không chỉ là tấm gương phản chiếu hiện thực khách quan mà còn là tiếng
lòng của tác giả. Có thể nói rằng tác phẩm là đứa con tinh thần của nhà văn, là
đứa con mà tác giả kí thác vào đó tất cả nỗi niềm của mình.
Chất liệu của văn học là ngôn ngữ. Nhà văn sử dụng thứ công cụ diệu kì
và độc đáo này để sáng tạo. Ngôn ngữ văn học vừa đảm nhận chức năng bản
chất là công cụ của tư duy "hiện thực trực tiếp của tư tưởng"- vừa chuyển tải
hình tượng nghệ thuật theo chủ quan của người nghệ sĩ. Nói cách khác, nhà
văn đã sử dụng kí hiệu ngôn ngữ để gửi vào trong tác phẩm "mã" đời sống,
"mã" xúc cảm. Điều này đòi hỏi ở nhà văn một vốn sống, vốn kinh nghiệm, tài
năng và đặc biệt là một tâm hồn.
Đọc tác phẩm văn học là nhằm giải mã những kí hiệu ngôn ngữ, hình
tượng nghệ thuật, lí giải các hiện tượng văn học nhằm thoả mãn đòi hỏi hiểu
hết những ý nghĩa tiềm ẩn trong đó. Song như thế vẫn chưa là cái đích cuối
cùng. Người đọc còn muốn khai thông tư duy, trí tuệ, tình cảm, tìm thấy ý nghĩa
nhân sinh quan, thế giới quan trên cơ sở tiếp cận hình tượng nghệ thuật. Vì
thế, đọc văn nhằm mục tiêu đầu tiên là mong được biết, được nhận ra những
thông tin hàm chứa trong ngôn từ nghệ thuật, sau dó là hiểu chiều sâu hình
tượng nghệ thuật, sau nữa là đồng sáng tạo. Đọc văn như thế được coi là đọc
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 1
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
hướng nội, hướng vào chiều sâu ý nghĩa tác phẩm và thu nhận thông tin nghệ

Trong thực tế đổi mới phương pháp dạy học như hiện nay, có thể gọi
môn Văn trong nhà trường là môn dạy Đọc văn (hay Đọc- hiểu). Có thể nói,
đọc văn là một hoạt động không thể thiếu trong hoạt động tiếp nhận văn
chương. Trong nhà trường, đọc văn cùng với các hình thức khác giúp học sinh
giải mã, lĩnh hội tác phẩm. Đương nhiên không thể gò ép các em vào một cách
đọc duy nhất nào đó. Giáo viên chỉ gợi cho các em biết cách đọc các thể loại
khác nhau như thế nào.
Bộ sách giáo khoa Ngữ văn mới hướng đến tính tích cực của học sinh
chỉ chú trọng đọc hiểu mà không hướng dẫn cho các em cách đọc. Vì vậy nếu
giáo viên không quan tâm đến khâu này thì học sinh cũng khó mà có cách đọc
cho hợp lí, hiệu quả.
Chọn đề tài Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn
THPT, chúng tôi nhằm góp thêm một tiếng nói giúp cho giờ Đọc- hiểu sinh
động hơn, có hiệu quả hơn và đem lại niềm yêu thích môn học cho học sinh.
2. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của đề tài là nhận diện và khẳng định tầm quan trọng của công
việc đọc văn bản trong quá trình cảm nhận tác phẩm văn học nói chung và
trong quá trình đọc hiểu nói riêng. Có thể nói rằng đọc văn bản là thao tác
xuyên suốt trong quá trình cảm thụ văn học. Các thao tác trong quá trình đọc
hiểu đều có vị trí và tầm quan trọng tương đương nhau, không thể bỏ bớt thao
tác nào.

Qua đề tài, rút ra những cách thức, biện pháp giúp học sinh rèn luyện
cách đọc hiểu văn bản để khi đứng trước một văn bản "lạ", các em có thể tự
mình tiếp cận và tìm hiểu. Nhưng trước mắt là giúp các em học giờ đọc hiểu
một cách tự nguyện, nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 3
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
Trong quá trình dạy môn Văn trong nhà trường, chúng tôi đã suy nghĩ,
tìm tòi, đúc rút kinh nghiệm và bước đầu thể nghiệm qua một bài dạy cụ thể để

trung tâm. Nghĩa là lấy việc đọc văn của học sinh làm trung tâm, giáo viên là
người hướng dẫn học sinh đọc văn. Hoạt động đọc phải là hoạt động chủ yếu
trong nhà trường. Học sinh là người chủ động kiến tạo kiến thức văn học trong
giờ học dưới sự tác động của thầy chứ không phải thầy nhồi nhét kiến thức
cho học sinh.
Quan niệm dạy Văn lấy học sinh làm trung tâm đòi hỏi giáo viên soạn bài
cho học sinh học. Nó đòi hỏi phát huy cao độ tính tích cực, chủ động sáng tạo
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 5
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
của học sinh trong việc học, tạo cho học sinh cơ hội ứng dụng kiến thức đã
biết. Tác phẩm văn chương vốn là những thực thể tinh thần tồn tại qua chất
liệu ngôn ngữ như là cái vỏ vật chất của nó. Không tri giác được ngôn ngữ
nghệ thuật, lớp vỏ vật chất của tác phẩm thì không thể nào đi vào thế giới sống
động, phập phồng hơi thở bên dưới các con chữ, các ký hiệu câm lặng của tác
phẩm. Vì vậy, con đường thâm nhập, chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật của tác
phẩm phải bắt đầu từ bước tri giác ngôn ngữ nghệ thuật.
Tri giác ngôn ngữ nghệ thuật của người đọc làm cho thế giới bên trong
của tác phẩm sống dậy một cách cụ thể và gợi cảm với những sự vật, hiện
tượng đời sống, được sống cuộc sống trong tác phẩm. Có thể nói, đọc văn
chương, người đọc phải có được khả năng tri giác ngôn ngữ nghệ thuật, nếu
không thì cũng mới chỉ là phát âm lên những con chữ rời rạc, vô hồn. Tri giác
ngôn ngữ nghệ thuật nhanh hay chậm, sáng rõ hay không sáng rõ thế giới sinh
động bên dưới câu chữ là một dấu hiệu của năng lực đọc văn, của văn hóa
đọc.
Dạy học Đọc văn là quá trình đối thoại giữa học sinh- thầy giáo và văn
bản. Như thế đọc văn không chỉ là đọc văn tình nghĩa, mà còn là hoạt động tìm
người đồng cảm, đồng điệu, học cách đối thoại với mọi người. Trong giờ Đọc
văn, cả thầy giáo và học sinh đều là người đọc, đều cùng đối thoại với tác giả
ẩn giấu đằng sau văn bản. Đó là cuộc đối thoại vượt thời gian, không gian,
vượt chênh lệch lứa tuổi để đến với cái thật, cái thiện, cái đẹp. Đọc văn là hoạt

dẫn học sinh tìm hiểu văn bản.
- Chú ý đặt câu hỏi để kiểm tra xem học sinh có đọc hay không, đọc rồi có hiểu
hay không từ từ, ngữ, câu, đoạn, chi tiết, hình tượng. Phải có loại câu hỏi này
mới khiến học sinh bộc lộ những chỗ chưa hiểu của các em, từ đó dẫn dắt đến
chỗ hiểu.
Đọc văn không chỉ là dùng vỏ âm thanh của ngôn từ để khám phá tác
phẩm. Đọc văn là hành trình tiếp nhận tác phẩm, là cách chiếm lĩnh văn bản
trên nhiều bình diện lí trí và tâm hồn để từ dó học sinh có nề nếp tư duy về tiếp
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 7
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
nhận, về cảm nhận và thưởng thức tác phẩm văn học. Vậy nên việc đọc văn là
một quá trình diễn ra trên nhiều cấp độ:
- Đọc nhận biết. Thực chất đây là quá trình đọc hiểu từ ngữ trong văn bản.
- Đọc hiểu. Đọc hiểu nghĩa câu văn, đoạn văn trong văn bản.
- Đọc rung động thẩm mĩ.
- Đọc vận dụng và sáng tạo.
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản theo quá trình này.
2. Thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu
Trên cơ sơ bài Đọc văn "Vội vàng" của Xuân Diệu, chúng tôi chọn một số
dẫn chứng để minh hoạ cho bài viết của mình.
Nên lưu ý rằng trong chương trình, “Vội vàng” là bài mở đầu cho một loạt
bài thơ Mới: “Tràng giang”- Huy Cận, “Đây thôn Vĩ Dạ”- Hàn Mặc Tử, “Chiều
xuân”- Anh Thơ, “Tương tư”- Nguyễn Bính. Vì thế cần lưu ý giúp học sinh làm
quen với việc cảm nhận và phân tích thơ Mới, tạo điều kiện tiền đề cho việc
học các bài thơ tiếp theo. “Vội vàng” là bài thơ vừa tiêu biểu, thể hiện rất rõ ý
thức cá nhân của cái “tôi” thơ Mới, vừa mang đậm bản sắc riêng của hồn thơ
Xuân Diệu. Qua bài thơ này, ở một mức độ nào đó, có thể giúp học sinh nhận
ra một số nét riêng đặc sắc của thơ Xuân Diệu trước Cách mạng tháng Tám.
2.1. Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh đọc kĩ văn bản ở nhà. Trước
tiên đọc thầm, sau đó đọc to, đọc thành tiếng để cảm nhận phần nào sự tác

ngủi của kiếp người, sự trôi chảy của thời gian; về thái độ sống vội vàng cuống
quýt để tận hưởng cuộc sống đẹp tươi nơi trần thế.
2.2.1.2. Nhận biết về thể loại
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 9
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
Bài thơ viết theo thể tự do, thiết lập cấu tứ trên dòng cảm xúc mãnh liệt
về tình yêu cuộc sống, về sự hữu hạn của đời người, về sự vô thuỷ vô chung
của thời gian.
2.2.1.3.Nhận biết về bố cục
- Phần một: Bộc lộ tình yêu cuộc sống trần thế thiết tha của nhà thơ .
- Phần hai: Thể hiện nỗi băn khoăn về sự ngắn ngủi của kiếp người, trước sự
trôi qua nhanh chóng của thời gian.
- Phần ba: Lời giục giã cuống quýt, vội vàng để tận hưởng những giây phút tuổi
xuân của mình giữa mùa xuân của cuộc đời, của vũ trụ.
Với mỗi phần như vậy cần phát hiện ra những từ ngữ, những chi tiết
nghệ thuật "có vấn đề" để từ đó tìm hiểu nghĩa của các yếu tố đó. Ví dụ trong
câu "Của ong bướm này đây tuần tháng mật” vừa diễn tả mùa xuân trăm hoa
đua nở, ong bướm đua nhau đi tìm mật ngọt nhưng đồng thời cũng chỉ thời
gian sau hôn lễ của đôi vợ chồng mới cưới (theo tập tục phương Tây). Và hiểu
theo ý nào thì câu thơ cũng hàm ý nói lên niềm vui sống mãnh liệt. Như vậy, ý
nghĩa của từ ngữ trong văn bản là ý nghĩa mang nội hàm tư tưởng và văn hoá
chứ không giản đơn chỉ là ý nghĩa từ điển và ý nghĩa thông dụng hàng ngày.
2.2.2. Đọc hiểu nghĩa câu văn, đoạn văn trong văn bản
Ở thao tác này cần chú ý hai việc làm cơ bản. Một là người đọc phải biết
tưởng tượng, biết cụ thể hoá những gì mà ngôn từ chỉ có thể biểu đạt khái
quát. Hai là phải phát hiện các mâu thuẫn tiềm ẩn bên trong hình tượng và tìm
hiểu lôgic bên trong của nó.
Tác giả mở đầu bài thơ bằng những ước muốn thật kỳ lạ:
Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất;

trai trẻ ấy nghĩ về mùa xuân yêu mùa xuân nên không thể không có cảm giác:
Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua,
Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già,
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 11
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
Mà xuân hết, nghĩa là tôi cũng mất.
Lòng tôi rộng, nhưng lượng trời cứ chật,
Không cho dài thời trẻ của nhân gian,
Nói làm chi rằng xuân vẫn tuần hoà,
Nếu tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại!
Cảm thức về sự tàn phá của thời gian thật nhanh và sâu. Trong cái mênh
mông của đất trời, cái vô tận của thời gian, sự có mặt của con người thật là
hữu hạn, ngắn ngủi. Thước đo thời gian của thi sĩ là tuổi trẻ. Tuổi trẻ một đi
không trở lại thì làm gì có chuyện thời gian tuần hoàn. Trong khi đồng nhất hoá
mùa xuân với tuổi trẻ của con người, Xuân Diệu đã sống đến tận cùng cảm
giác, yêu đến tận cùng mê say và gửi cả vào mùa xuân khát vọng sống của
một tâm hông muốn vươn tới cõi vô biên. Nhưng khi ý thức thời gian đi liền với
tàn phai và huỷ diệt, nhà thơ đã cảm nhận sâu sắc bi kịch của con người phải
chịu sự chi phối của quy luật khách quan. Tác giả đã làm nên một cuộc chia li
bi tráng với thời gian:
Mùi tháng năm đều rớm vị chia phôi,
Khắp sông núi vẫn than thầm tiễn biệt…
Chính vào lúc tưởng chừng như bi quan nhất, tuyệt vọng nhất, nhà thơ
đã không quay về quá khứ để hoài niệm, không tìm kiếm một ngày mai vô vọng
mà sống cùng thực tại mãnh liệt, vượt lên trên thực tại đáng đau buồn để tìm
về ý nghĩa của sự sống:
Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn;
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,

chuẩn: con người đẹp nhất là ở độ tuổi hoa niên, ở độ tuổi yêu đương mơn
mởn, non tơ. Cảnh vật mùa xuân đầy sức hấp dẫn, tất cả đều đang ríu rít, đang
giao hoà, đang căng đầy sức sống, đang chào mời , đang sẵn sàng hiến dâng
cho con người. Mùa xuân đó được cảm nhận bằng niềm háo hức, say mê, tất
cả đều vô cùng mới mẻ trong cặp mắt của thi sĩ đa tình, ham sống.
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 13
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
Nhưng thi sĩ ham sống rồi cũng đành bất lực, bởi mùa xuân đâu có đợi
chờ ai. Thời gian trôi qua, tóc trên đầu bạc trắng, cát bụi sẽ trở về với cát bụi.
Ai đâu níu kéo được thời gian? Quy luật tạo hoá vô cùng khắc nghiệt. Chỉ còn
một cách duy nhất. Đó là phải sống vội vàng, cuống quýt, tận dụng cao độ từng
giây, từng phút của tuổi thanh xuân. Xuân Diệu không chờ đợi cuộc sống mà
muốn chiếm lĩnh sự sống, thâu vào đầy đủ vẻ đẹp của cuộc sống. Sống thành
thật với chính mình. Sống hết mình.
Khát khao được sống, được yêu, khát khao giao cảm với cuộc đời và vũ
trụ, Xuân Diệu đã chiến thắng thời gian, vẫn ven nguyên sức sống dồi ào của
tuổi đôi mươi.
2.2.4. Đọc hiểu và thưởng thức văn học
Thưởng thức văn học là đỉnh cao của đọc hiểu tác phẩm văn học. Đây là
khâu mà người đọc phải tự mình chiêm nghiệm, cảm nhận vì mọi sự hiểu đều
là tự hiểu. Người đọc sẽ vô cùng sung sướng khi nhận ra tư tưởng của tác
phẩm, sự thống nhất toàn vẹn của văn bản xung quanh tư tưởng ấy, cảm nhận
được vẻ đẹp hài hoà của văn bản. Trạng thái tinh thần người đọc sẽ bừng sáng
với sự phát hiện chân lí đời sống trong tác phẩm, vừa rung động với tài nghệ
của tác giả, vừa giữ lại ấn tượng sâu đậm với các chi tiết đặc sắc của tác
phẩm.
Trong giờ Đọc văn, đây là điều mà giáo viên mong muốn học sinh đạt
đến. Đây là đỉnh điểm của quá trình tìm hiểu văn bản. Nhưng đây không phải là
điều nhất nhất em nào cũng phải đạt tới, giờ học nào cũng phải đạt được. Giáo
viên chỉ hướng dẫn học sinh chứ không nên ép buộc các em. Và trong một lớp

nghệ thuật "có vấn đề" góp phần thể hiện nội dung của văn bản. Từ đó các em
sẽ rút ra những nhận xét về giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Muốn học sinh làm được việc này đòi hỏi phải có sự phối hợp tích cực giữa
thầy và trò. Thầy phải hướng dẫn học sinh làm việc với sách giáo khoa, đọc kĩ
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 15
Bàn thêm về Thao tác đọc trong giờ Đọc- hiểu Ngữ văn THPT
văn bản và soạn bài chu đáo ở nhà. Muốn hiệu quả cao hơn cần hướng dẫn
học sinh biết cách và sau đó là thích đọc tác phẩm văn học (không chỉ là các
tác phẩm được học trong chương trình). Ngoài ra giáo viên còn phải yêu cầu
học sinh học thuộc lòng tất cả các bài thơ và thuộc những đoạn tiêu biểu trong
các tác phẩm văn xuôi. Trên lớp, tuỳ theo dung lượng thời gian, giáo viên sẽ
cho các em đọc toàn bộ văn bản hoặc trích đọc. Nếu có thể, với những tác
phẩm đặc biệt, giáo viên có thể dọc cho các em nghe. Nên chú trọng khâu đọc
văn bản trên lớp. Giáo viên phải có hệ thống câu hỏi phù hợp đi từ phát hiện
đến sáng tạo. Trong giờ dạy, giáo viên không những chỉ tích cực, nhiệt tình mà
còn phải linh hoạt, chủ động ứng xử trước mọi tình huống có thể xảy ra. Trong
giờ học, giáo viên đóng vai trò là người dẫn dắt, hướng dẫn học sinh tiếp cận
với tác phẩm văn chương.
III. KẾT LUẬN
Bước đầu thực hiện giờ Đọc- hiểu, chúng tôi thấy đã thu được những kết
quả khả quan. Giáo viên ít phải giảng hơn, học sinh cũng cảm thấy được chủ
động hơn trong giờ học. Và quan trọng hơn là các em biết cách tự mình tìm
hiểu các tác phẩm văn học "lạ".
Những đóng góp của chúng tôi trong bài viết này không phải hoàn toàn
mới mẻ, chỉ xin bàn thêm về một công việc mà bất cứ giáo viên Văn nào cũng
đã, đang và sẽ thực hiện trong quá trình giảng dạy của mình. Có điều chúng ta
phải biết thực hiện công việc quen thuộc đó một cách mới mẻ, sáng tạo mới có
thể nâng cao hiệu quả giờ dạy Văn và quan trọng hơn là làm cho học sinh
nhận thức được tầm quan trọng và yêu thích hơn môn học này.
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 16

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
4. Thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu 4
II. NỘI DUNG 5
1. Cơ sở lí luận 5
2. Thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu 8
2.2. Tiến trình đọc hiểu 9
2.2.1.Đọc nhận biết (đọc hiểu từ ngữ trong văn bản) 9
2.2.2. Đọc hiểu nghĩa câu văn, đoạn văn trong văn bản 10
2.2.3. Đọc hiểu tư tưởng, tình cảm của tác giả trong văn bản 13
2.2.4. Đọc hiểu và thưởng thức văn học 14
3. Phân tích, đánh giá thực tiễn 14
BẢNG KẾT QUẢ KHẢO SÁT 15
4. Giải pháp 15
III. KẾT LUẬN 16
IV. TÀI LIỆU THAM KHẢO 18
Nguyễn Thị Thanh Bình – THPT số 1 Bố Trạch 19