1
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ PHỤ LỤC
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TDNN VÀ TPCP
5
1.1 – CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TDNN 5
1.1.1. Khái niệm về TDNN 5
1.1.2. Bản chất của TDNN 6
1.1.3. Đặc điểm của TDNN 6
1.1.4. Chức năng của TDNN 8
1.2 – TPCP - CÔNG CỤ HUY ĐỘNG VỐN TDNN CHO NSNN VÀ CHO ĐTPT 10
1.2.1. Khái niệm về TPCP 10
1.2.2. Phân loại TPCP 10
1.2.3. Các yếu tố cơ bản của TPCP 14
1.2.4. Các phương thức phát hành TPCP để huy động vốn cho NSNN và cho
ĐTPT 15
1.2.5. Vai trò của TPCP 18
1.3 – KINH NGHIỆM PHÁT HÀNH TPCP Ở MỘT SỐ QUỐC GIA: 21
1.3.1. Phát hành TPCP ở Mỹ 21
1.3.2. Phát hành TPCP ở Nhật Bản 22
1.3.3. Phát hành TPCP ở Trung Quốc 23
1.3.4. Một số bài học kinh nghiệm về phát hành TPCP ở các nước 24
CHƯƠNG 2 : THỰC TRẠNG HUY ĐỘNG VỐN TDNN CHO NSNN VÀ CHO
ĐTPT QUA VIỆC PHÁT HÀNH TPCP GIAI ĐOẠN 1991 - 2004 27
2.1- THỰC TRẠNG HUY ĐỘNG VỐN TDNN CHO NSNN VÀ CHO ĐTPT QUA
3.2.7 – Ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác phát hành, quản lý và
thanh toán TPCP 66
3.2.8 – Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ và đẩy
mạnh tuyên truyền về TPCP và thò trường TPCP 67
3.2.9 – Tạo lập môi trường kinh tế vó mô ổn đònh 68
3.2.10 – Hoàn thiện khung pháp lý phát hành TPCP để huy động vốn cho
NSNN và cho ĐTPT 69
KẾT LUẬN 71
PHỤ LỤC
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
3
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Để bù đắp thiếu hụt NSNN và bổ sung nguồn vốn cho ĐTPT nhằm thúc đẩy
nhanh quá trình phát triển kinh tế - xã hội, Nhà nước có thể sử dụng nhiều công cụ
và giải pháp khác nhau như : tăng thuế, phát hành tiền hoặc vay nợ, trong đó huy
động vốn TDNN dưới hình thức phát hành TPCP là một giải pháp tài chính quan
trọng.
Cùng với việc thành lập hệ thống KBNN (01/4/1990) công tác huy động vốn
cho NSNN và cho ĐTPT dưới hình thức phát hành TPCP được bắt đầu triển khai
thực hiện từ tháng 3/1991. Cho đến nay công tác huy động vốn dưới hình thức
TPCP đã dần được hoàn thiện và phát triển không ngừng cả về qui mô và phương
thức phát hành. Từ chổ khối lượng TPCP phát hành chỉ chiếm 1,2% GDP giai đoạn
1991-1995, đã nâng lên 3,9% GDP trong giai đoạn từ 2001 đến nay. Từ việc chỉ
phát hành tín phiếu ngắn hạn bán lẻ qua hệ thống KBNN để bù đắp thiếu hụt tạm
thời cho NSNN, đã phát triển các loại trái phiếu trung hạn dưới các hình thức đấu
những năm sắp đến.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là TPCP trong việc huy động vốn TDNN
cho NSNN và cho ĐTPT.
Phạm vi nghiên cứu của luận văn là thực trạng huy động vốn TDNN cho
NSNN và cho ĐTPT qua việc phát hành TPCP giai đoạn 1991 - 2004 và những giải
pháp chủ yếu nhằm tăng cường và hoàn thiện công tác phát hành TPCP huy động
vốn cho NSNN và cho ĐTPT trong giai đoạn tới.
4. Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu như : phương pháp duy vật biện
chứng và duy vật lòch sử của chủ nghóa Mác - Lê nin, kết hợp với các phương pháp
truyền thống như phương pháp tổng hợp, phương pháp thống kế, phương pháp so
sánh và phân tích…
5. Kết cấu nội dung của luận văn
Nội dung của luận văn ngoài phần mở đầu và kết luận, gồm 3 chương :
Chương 1 : Một số vấn đề lý luận về TDNN và TPCP
Chương 2 : Thực trạng huy động vốn TDNN cho NSNN và cho ĐTPT qua
việc phát hành TPCP giai đoạn 1991 - 2004
Chương 3 : Giải pháp tăng cường huy động vốn TDNN cho NSNN và cho
ĐTPT qua việc phát hành TPCP trong giai đoạn tới
5
CHƯƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TDNN VÀ TPCP
1.1 – CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TDNN
1.1.1. Khái niệm về TDNN
Tín dụng ra đời gắn liền với sự ra đời của sản xuất hàng hoá - tiền tệ, sự
người cho vay để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình trong quản lý kinh
tế - xã hội và phát triển quan hệ đối ngoại.
1.1.2. Bản chất của TDNN
Hình thức biểu hiển bên ngoài của TDNN là sự vay mượn tạm thời một vật
hoặc một số vốn tiền tệ, nhưng bản chất bên trong chứa đựng mối quan hệ kinh tế
giữa người cho vay và người đi vay thông qua sự vận động giá trò vốn tín dụng được
phân phối tạm thời từ người cho vay sang người đi vay.
Bản chất của TDNN, một mặt cũng có đặc trưng là sự hoàn trả và có lợi tức
giống như bản chất của tín dụng nói chung. Mặt khác, nó còn có những đặc trưng
khác đó là tính nghóa vụ, chính trò, xã hội. Những đặc trưng này xuất phát từ quyền
lực chính trò, từ những chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong quản lý kinh tế -
xã hội và quan hệ đối ngoại. Ngoài ra bản chất của TDNN còn phụ thuộc và
chuyển biến theo sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội và gắn liền với
bản chất của Nhà nước. Bản chất TDNN trong thời kỳ nô lệ, phong kiến mang tính
cưỡng chế, bất bình đẳng giữa Nhà nước và các chủ thể khác. Bản chất TDNN thời
kỳ Tư bản chủ nghóa khởi đầu chú trọng sự tự nguyện và tính lợi ích kinh tế, có ý
nghóa tích cực hơn. Bản chất TDNN trong thời đại ngày nay vừa kế thừa những mặt
tích cực của giai đoạn TDNN thời kỳ đầu Tư bản chủ nghóa, vừa được mở rộng
nhiều mối quan hệ kinh tế - chính trò - xã hội trong nước và quốc tế, thể hiện rỏ nét
bản chất của Nhà nước hiện đại.
1.1.3. Đặc điểm của TDNN
TDNN cũng là một hình thức của phạm trù tín dụng nên nó cũng có những
đặc điểm cơ bản của tín dụng, đó là:
- Quan hệ tín dụng chỉ thay đổi quyền sử dụng vốn tín dụng mà không thay
đổi quyền sỡ hữu vốn tín dụng: người đi vay không phải là chủ sỡ hữu vốn vay mà
chỉ là người có quyền sử dụng tạm thời vốn vay vào mục đích của mình, còn người
cho vay mới là người chủ sỡ hữu vốn vay.
- Thời hạn tín dụng được xác đònh do thoả thuận giữa người cho vay và người
đi vay, nghóa là sau một thời gian sử dụng nhất đònh người đi vay phải hoàn trả vốn
Trong nước, TDNN huy động vốn tạm thời nhàn rổi của mọi tầng lớp dân cư,
các tổ chức đoàn thể xã hội, các tổ chức kinh tế, doanh nghiệp, các tổ chức tài
chính trung gian… thông qua các hình thức phát hành công trái, các loại tín phiếu,
TPCP.
Ở nước ngoài, việc huy động vốn được thông qua vay vốn ODA và phát
hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ ra nước ngoài.
- Đối tượng huy động vốn của TDNN phong phú, hình thức huy động vốn đa
dạng
8
TDNN có thể huy động vốn bằng tiền, vàng, ngoại tệ, hiện vật dưới nhiều
hình thức khác nhau như: công trái, TPCP vô danh, ký danh; bằng chứng chỉ hoặc
ghi sổ; có thể thanh toán từng lần hoặc một lần khi đến hạn; có thể thanh toán ở nơi
phát hành hoặc trong phạm vi cả nước… điều đó tạo điều kiện thuận lợi cho các đối
tượng dễ dàng tiếp cận giao dòch với TDNN, giúp cho Nhà nước có thể huy động
vốn nhanh chóng và chủ động đảm bảo các khoản chi tiêu từ nguồn vốn TDNN.
- Lợi ích kinh tế của TDNN chứa đựng nhiều nội dung khác nhau một cách
trực tiếp hoặc gián tiếp
Ngoài việc hưởng lãi từ việc mua công trái, TPCP người dân còn được hưởng
những tiện ích do những công trình phúc lợi công cộng mang lại từ nguồn vốn đầu
tư của TDNN. Ngoài ra Nhà nước còn cho các đối tượng chính sách xã hội vay vốn
ưu đãi với lãi suất thấp hoặc không thu lãi nhằm ổn đònh chính trò, an ninh, trật tự
xã hội, xoá đói giảm nghèo, giải quyết việc làm… Còn đối với việc vay nợ nước
ngoài, nước đi vay được hưởng lãi suất thấp, thời gian ân hạn dài; nước cho vay
được lợi qua việc giao thầu thi công các công trình dự án, tiêu thụ hàng hoá xuất
khẩu và một số quyền lợi khác theo hiệp đònh đã được ký kết giữa hai nước, hai
Chính phủ.
kiện thúc đẩy lưu thông hàng hoá phát triển, mở rộng và phát triển sản xuất, tạo
công ăn việc làm và thúc đẩy hiệu quả sử dụng vốn. Mặt khác, TDNN là biện pháp
để Nhà nước tổ chức quản lý, sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nước một cách có hiệu
quả nhất, từ đó là đòn bẩy kinh tế quan trọng để điều tiết tỷ lệ giữa tích lũy và tiêu
dùng.
- Chức năng kiểm tra, kiểm soát tài chính, các hoạt động kinh tế
Trong quan hệ tín dụng người cho vay vốn không chỉ quan tâm đến lợi ích do
việc cho vay vốn mang lại, mà còn quan tâm đến việc ngăn ngừa rủi ro, mất vốn.
Do đó, mà người cho vay phải kiểm tra việc sử dụng vốn vay của người đi vay, vì
vậy, kiểm tra là một trong những chức năng quan trọng của tín dụng.
Đối với TDNN, với vai trò là người đi vay ở phạm vi trong nước, chức năng
kiểm tra của TDNN thể hiện qua sự tín nhiệm của người dân đối với Chính phủ.
Nhưng đối với việc vay nợ nước ngoài, Chính phủ phải chòu sự kiểm tra nhiều mặt
của các tổ chức tài trợ về việc sử dụng vốn vay nợ nước ngoài. Với vai trò là người
cho vay, ở phạm vi trong nước, chức năng kiểm tra của TDNN được thực hiện
trước, trong và sau quá trình phát sinh quan hệ tín dụng như : thẩm đònh dự án vay
vốn, kiểm tra việc thế chấp tài sản, bảo lãnh tín chấp, kiểm tra việc sử dụng vốn
vay… Trong phạm vi đối ngoại, chức năng kiểm tra được thực hiện qua việc đàm
phán, tìm hiểu nhau giữa các đối tác, kiểm tra các dự án tiền khả thi, bảo lãnh vốn
vay, tư vấn tài trợ, kiểm tra việc sử dụng vốn vay ODA…
Mặt khác với chức năng tổ chức và quản lý nền kinh tế, Nhà nước sử dụng
TDNN như một công cụ kiểm soát các hoạt động của nền kinh tế, quá trình sản
xuất và phân phối sản phẩm xã hội, đảm bảo sử dụng vốn TDNN đạt được hiệu
quả cao.
10
1.2 – TPCP - CÔNG CỤ HUY ĐỘNG VỐN TDNN CHO NSNN VÀ CHO ĐTPT 11
+ Trái phiếu kho bạc
Là loại TPCP có kỳ hạn từ 1 năm trở lên để huy động vốn bù đắp thiếu hụt
của NSNN hằng năm đã được Quốc hội phê chuẩn. Trái phiếu kho bạc được bán lẻ
qua hệ thống KBNN hoặc đấu thầu qua thò trường giao dòch chứng khoán, bảo lãnh
phát hành và đại lý phát hành. Trái phiếu kho bạc được đảm bảo thanh toán (cả
gốc và lãi) bởi NSTW, vì vậy có độ rủi ro không đáng kể.
+ Trái phiếu công trình
Là loại TPCP có kỳ hạn từ 1 năm trở lên nhằm huy động vốn theo quyết
đònh của Thủ tướng Chính phủ cho các dự án thuộc nguồn vốn đầu tư của NSNN đã
ghi trong kế hoạch nhưng chưa được bố trí vốn ngân sách trong năm. Trái phiếu
công trình được phát hành theo phương thức bán lẻ qua hệ thống KBNN, đấu thầu
hoặc bảo lãnh phát hành. NSNN (NSTW đối với công trình trung ương, NSĐP đối
với công trình đòa phương) đảm bảo việc thanh toán gốc, lãi và phí cho trái phiếu
công trình.
+ Trái phiếu đầu tư
Là loại TPCP có kỳ hạn từ 1 năm trở lên do các tổ chức tài chính Nhà nước
và các tổ chức tài chính, tín dụng được Thủ tướng Chính phủ chỉ đònh phát hành
nhằm huy động vốn để đầu tư theo chính sách của Chính phủ. Trái phiếu đầu tư
được bán lẽ qua hệ thống KBNN, đấu thầu hoặc bảo lãnh phát hành. Tiền thu từ
phát hành trái phiếu đầu tư chỉ sử dụng cho mục tiêu kinh tế đã được Chính phủ
phê duyệt. Tổ chức phát hành có trách nhiệm thanh toán gốc, lãi trái phiếu đầu tư
đến hạn thanh toán và các chi phí có liên quan đến việc tổ chức phát hành, thanh
toán. NSNN sẽ đảm nhận thanh toán một phần hay toàn bộ lãi trái phiếu hoặc cấp
bù chênh lệch lãi suất cho tổ chức phát hành theo quyết đònh của Thủ tướng Chính
hạn thường trả lãi 6 tháng một lần (một năm 2 kỳ). Trái phiếu trung hạn được phát
hành nhằm mục đích bù đắp thiếu hụt cho NSNN và cho đầu tư các công trình cơ sở
hạ tầng kinh tế - xã hội.
+ Trái phiếu dài hạn
Trái phiếu dài hạn là loại trái phiếu để giải quyết nhu cầu vốn đầu tư dài
hạn của Nhà nước. Trái phiếu dài hạn thông thường có thời hạn từ 10 đến 20 năm.
Các loại trái phiếu này phát hành rất mạnh ở những nước có thò trường chứng
khoán phát triển như Mỹ, Nhật và các nước Tây Âu. Về nguyên tắc, trái phiếu có
thời hạn càng dài thì lãi suất càng cao. Người đầu tư có thể thu hồi vốn trước hạn
thông qua thò trường chứng khoán. Những nước chưa có thò trường thứ cấp phát
triển, tức là chưa tạo ra khả năng thanh khoản dễ dàng cho vốn đầu tư trái phiếu,
thì người đầu tư không thích đầu tư vào loại trái phiếu này.
13
- Phân loại theo lợi tức trái phiếu
+ Trái phiếu có lãi suất cố đònh
Trái phiếu có lãi suất cố đònh là loại trái phiếu mà lợi tức được xác đònh theo
một tỷ lệ % cố đònh theo mệnh giá trong suốt thời hạn của trái phiếu.
+ Trái phiếu có lãi suất biến đổi
Trái phiếu có lãi suất biến đổi còn gọi là trái phiếu lãi suất thả nổi. Lợi tức
của trái phiếu được trả trong các kỳ có sự khác nhau được tính theo một lãi suất có
sự biến đổi theo một lãi suất tham chiếu.
+ Trái phiếu không có lãi suất (zero – coupon Bonds)
Trái phiếu không có lãi suất là loại trái phiếu mà người mua không nhận
được lãi, nhưng được mua với giá thấp hơn mệnh giá (mua chiết khấu) và được
hoàn trả bằng mệnh giá khi trái phiếu đó đáo hạn.
- Phân loại theo hình thức trái phiếu
Mệnh giá của trái phiếu hay còn gọi là giá trò danh nghóa của trái phiếu, là
giá trò được ghi trên trái phiếu; giá trò này được coi là số vốn gốc. Mệnh giá trái
phiếu là căn cứ để xác đònh số lợi tức tiền vay mà người phát hành phải trả cho
người sở hữu trái phiếu. Mệnh giá trái phiếu cũng thể hiện số tiền người phát hành
phải hoàn trả khi trái phiếu đến hạn thanh toán.
- Lãi suất danh nghóa
Là lãi suất được ghi trên tờ trái phiếu hoặc được người phát hành công bố,
lãi suất này được xác đònh theo tỷ lệ % so với mệnh giá của trái phiếu và cũng là
một căn cứ để xác đònh lợi tức của trái phiếu. Lãi suất trái phiếu là một trong
những yếu tố cơ bản nhất của trái phiếu, do vậy nó có ảnh hưởng nhiều đến giá của
trái phiếu. Lãi suất trái phiếu phụ thuộc vào nhiều yếu tố như thời hạn của trái
phiếu, chỉ số lạm phát, cung cầu trái phiếu và những biến động khác của thò trường.
- Thời hạn của trái phiếu
Là khoảng thời gian từ ngày phát hành đến ngày người phát hành hoàn trả
tiền vốn lần cuối. Ngày mà khoản vốn gốc của trái phiếu được thanh toán lần cuối
được gọi là ngày đáo hạn. Có nhiều cách phân loại kỳ hạn trái phiếu khác nhau,
trên thực tế người ta thường phân ra các loại kỳ hạn sau: Trái phiếu ngắn hạn (có
kỳ hạn dưới 1 năm), trái phiếu trung hạn (có kỳ hạn từ 1 năm đến 5 năm), trái
phiếu dài hạn (có kỳ hạn từ 5 năm trở lên).
- Kỳ trả lãi
Là khoảng thời gian người phát hành trả lãi cho người nắm giữ trái phiếu.
15
Tại nhiều nước, lãi suất trái phiếu được xác đònh theo năm, nhưng việc thanh toán
lãi trái phiếu thường được thực hiện 6 tháng một lần.
- Giá phát hành
Là giá bán ra của trái phiếu vào thời điểm phát hành. Thông thường, giá
16
khích các đơn vò tham gia đấu thầu, vì tuy đặt thầu với mức lãi suất thấp nhưng vẫn
có thể trúng thầu với mức lãi cao hơn. Tuy nhiên, so với phương thức đấu thầu kiểu
Mỹ, thì chi phí huy động vốn cao hơn do lãi suất trúng thầu là lãi suất cao nhất; kết
quả đấu thầu không phản ảnh sát nhu cầu của thò trường, vì các đơn vò có thể đặt
thầu với giá mua cao (lãi suất thấp) nhưng cuối cùng thì được mua trái phiếu với
giá thấp (lãi suất cao).
Hiện nay, việc tổ chức đấu thầu TPCP ở Việt Nam áp dụng cách xét thầu
theo phương thức kiểu Hà Lan, dưới 2 hình thức: cạnh tranh lãi suất và không cạnh
tranh lãi suất. Đấu thầu cạnh tranh lãi suất là việc các tổ chức tham gia đấu thầu
đưa ra các mức lãi suất dự thầu của mình để đơn vò tổ chức đấu thầu chọn ra mức
lãi suất trúng thầu. Đấu thầu không cạnh tranh lãi suất là việc các tổ chức tham gia
đấu thầu không đưa ra mức lãi suất dự thầu mà chỉ đăng ký khối lượng cần mua,
các tổ chức này mua trái phiếu theo mức lãi suất trúng thầu hình thành qua kết quả
đấu thầu cạnh tranh. Trong từng đợt phát hành, Bộ Tài chính có thể quy đònh hình
thức đấu thầu cạnh tranh hoặc kết hợp giữa cạnh tranh và không cạnh tranh lãi
suất, nghóa là lãi suất trái phiếu hình thành thông qua đấu thầu cạnh tranh đồng
thời là lãi suất trúng thầu chung cho cả đấu thầu cạnh tranh và không cạnh tranh lãi
suất, người đặt thầu không cạnh tranh sẽ được ưu tiên trúng thầu.
Việc tổ chức đấu thầu diễn ra tại TTGDCK đối với TPCP có thời hạn từ 1
năm trở lên và tại NHNN đối với tín phiếu kho bạc có thời hạn dưới 1 năm. TPCP
đấu thầu được bán theo các hình thức: chiết khấu, bằng mệnh giá, cao hoặc thấp
hơn mệnh giá, dưới dạng chứng chỉ hoặc bút toán ghi sổ. TPCP trúng thầu được
giao dòch và là hàng hoá trên thò trường tiền tệ (đối với trái phiếu ngắn hạn) hoặc
trên thò trường chứng khoán (đối với trái phiếu trung và dài hạn)
- Phương thức bảo lãnh phát hành
Bảo lãnh phát hành là việc tổ chức bảo lãnh giúp tổ chức phát hành thực
hiện các thủ tục cần thiết trước khi phát hành trái phiếu ra TTCK, phân phối trái
khoán bán được thấp hơn tỷ lệ yêu cầu thì toàn bộ đợt phát hành sẽ bò huỷ bỏ.
Hiện nay ở Việt Nam chỉ thực hiện một hình thức bảo lãnh duy nhất là bảo
lãnh chắc chắn. Vì vậy, nó có ưu thế là đảm bảo phân phối hết số TPCP dự kiến
phát hành, qua đó huy động được khối lượng vốn lớn trong thời gian ngắn; song tính
cạnh tranh không cao và các nhà bảo lãnh dể nhận biết được chủ trương khi Chính
phủ sử dụng công cụ TPCP để điều chỉnh cung cầu vốn đầu tư. Do đó, để thò trường
thứ cấp hoạt động tốt, các nhà bảo lãnh cần có cam kết hổ trợ sau khi phát hành
thông qua việc mua và bán các loại TPCP.
TPCP phát hành theo phương thức này có thời hạn từ 1 năm trở lên, theo
hình thức chiết khấu hoặc ngang mệnh giá dưới dạng chứng chỉ hoặc bút toán ghi
sổ, đủ tiêu chuẩn niêm yết trên thò trường giao dòch chứng khoán tập trung; nhằm
mục đích tăng cường nguồn vốn trung và dài hạn cho NSNN và cho ĐTPT, đồng
thời bổ sung thêm hàng hoá cho thò trường chứng khoán.
- Phương thức đại lý phát hành
18
Là việc tổ chức phát hành sẽ uỷ thác cho một hoặc một số tổ chức làm đại lý
trái phiếu. Trường hợp, nếu bán không hết số lượng trái phiếu dự đònh phát hành
thì tổ chức làm đại lý không có trách nhiệm phải mua hết số trái phiếu còn lại. Các
nhà đại lý phát hành là các công ty Chứng khoán, các Quỹ đầu tư, Công ty tài
chính, các Ngân hàng hoạt động hợp pháp tại Việt Nam. KBNN được coi là một đại
lý đặc biệt của Chính phủ trong việc phát hành trái phiếu. Trái phiếu có thể bán
với hình thức ngang mệnh giá hoặc không ngang mệnh giá, thời điểm phát hành và
thanh toán của mỗi đợt là đồng nhất và được phép niêm yết, giao dòch tại TTCK.
Tổ chức đại lý được nhà phát hành trả cho một khoản phí trên số trái phiếu đã bán.
Điểm khác biệt chủ yếu giữa phương thức đại lý phát hành và bảo lãnh phát hành
là khả năng phân phối trái phiếu ra thò trường. Với phương thức này, Nhà nước có
các khoản vay thương mại phải chòu ảnh hưởng bởi các điều kiện của thò trường tài
chính quốc tế. So với các khoản vay thương mại, vay vốn dưới hình thức trái phiếu
ở thò trường tài chính trong nước có những ưu việt nhất đònh:
Một là, vay vốn dưới hình thức trái phiếu sẽ không bò rủi ro hay vỡ nợ trong
các điều kiện thông thường vì Chính phủ có thể phát hành trái phiếu mới để thanh
toán nợ cũ; trường hợp không thể phát hành trái phiếu, Chính phủ có thể phát hành
tiền để trả nợ.
Hai là, TPCP là công cụ nợ được coi là không có độ rủi ro nên lãi suất trái
phiếu là thấp nhất. Điều đó cho thấy vay vốn dưới hình thức TPCP có chi phí thấp
hơn các khoản vay thương mại khác.
Ngoài mục đích huy động vốn để cân đối thu chi ngân sách, TPCP còn được
sử dụng để huy động vốn đầu tư trực tiếp cho các công trình, dự án quan trọng của
đất nước. Hầu hết Chính phủ các nước trên thế giới đều sử dụng TPCP để huy động
vốn cho NSNN và cho ĐTPT, coi đây là một công cụ quan trọng trong việc điều
hành chính sách tài khóa quốc gia.
- TPCP là công cụ điều tiết vó mô nền kinh tế
TPCP không chỉ là công cụ huy động vốn cho NSNN và cho ĐTPT, mà còn
là công cụ để Chính phủ điều tiết vó mô nền kinh tế thông qua hoạt động mua vào
bán ra TPCP trên thò trường.
Khối lượng TPCP phát hành là yếu tố cấu thành lượng tiền trong lưu thông,
do vậy phát hành TPCP có ảnh hưởng đến cung cầu tiền tệ của nền kinh tế. Với
tính chất này Chính phủ có thể sử dụng TPCP để điều chỉnh nền kinh tế. Nếu
Chính phủ muốn khuyến khích hoạt động của nền kinh tế thì Chính phủ sẽ mua lại
trái phiếu của mình, khi đó giá TPCP sẽ tăng và lợi tức của trái phiếu sẽ giảm; từ
đó tác động đến giá và lợi tức của trái phiếu khu vực tư nhân và hạ thấp mức lãi
suất chung của nền kinh tế; đồng thời thông qua việc mua lại trái phiếu, Chính phủ
bơm tiền vào lưu thông qua đó làm tăng khối lượng tiền cung ứng trên thò trường.
Ngược lại, nếu Chính phủ muốn điều chỉnh các hoạt động của nền kinh tế, Chính
Do độ rủi ro của TPCP là thấp nhất nên nó là công cụ an toàn nhất cho các nhà đầu
tư trên TTCK. Cũng với đặc tính này, TPCP được coi là loại chứng khoán có lãi
suất chuẩn cho các công cụ nợ khác trên thò trường.
21
- Thông qua việc sử dụng công cụ lãi suất của TPCP, Nhà nước có thể điều
tiết và đònh hướng thò trường theo mục tiêu của mình, góp phần đònh hướng phát
triển và điều tiết thò trường chứng khoán.
- TPCP cung cấp hàng hoá cho thò trường chứng khoán, qua đó góp phần tạo
thói quen đầu tư, kinh doanh của các tầng lớp dân cư; thúc đẩy sự hình thành và
phát triển các đònh chế tài chính trung gian (các công ty Chứng khoán, các Quỹ đầu
tư…) với vai trò của nhà tạo lập thò trường.
Tóm lại sử dụng công cụ TPCP để huy động vốn bù đắp thiếu hụt NSNN và
bổ sung nguồn vốn cho ĐTPT đã khẳng đònh vai trò của TPCP trong quá trình phát
triển kinh tế. TPCP không chỉ đơn thuần là công cụ huy động vốn mà còn là công
cụ để điều tiết vó mô nền kinh tế, thực thi chính sách tiền tệ và góp phần thúc đẩy
sự phát triển của TTCK. Chính vì vậy huy động vốn thông qua việc phát hành
TPCP ngày càng được Chính phủ nhiều nước quan tâm, bởi những tác động tích cực
của nó đối với nền kinh tế.
1.3 – KINH NGHIỆM PHÁT HÀNH TPCP Ở MỘT SỐ QUỐC GIA
1.3.1. Phát hành TPCP ở Mỹ
Thò trường TPCP của Mỹ là một thò trường vay nợ lớn nhất trên thế giới,
mục tiêu của việc phát hành TPCP của chính quyền Mỹ là huy động vốn để bù đắp
thiếu hụt NSNN và thu hút các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào thò trường này.
TPCP Mỹ bao gồm các loại tín phiếu kho bạc, kỳ phiếu kho bạc, trái phiếu
kho bạc, trái phiếu chính quyền đòa phương và trái phiếu do các do các cơ quan
TPCP. Đặc điểm của thò trường này là có tính thanh khoản cao. Trên thò trường này
có một bộ phận TPCP được giao dòch trước khi Kho bạc phát hành, thò trường này
giao dòch cả tín phiếu kho bạc và trái phiếu coupon Chính phủ kể từ ngày được
công bố đấu thầu cho đến ngày phát hành và việc chuyển giao trái phiếu được diễn
ra vào ngày phát hành trái phiếu đó.
Các loại trái phiếu đòa phương được phát hành rộng rải, bởi việc huy động
nguồn vốn này có lãi suất thấp hơn đi vay các tổ chức khác do được miễn thuế thu
nhập. Trái phiếu đòa phương được giao dòch trên thò trường OTC, thông thường các
nhà đầu tư lớn, các NHTM là người nắm giữ loại trái phiếu này. Giao dòch trái
phiếu đòa phương không nhiều, do vậy việc xây dựng giá của nó trên thò trường thứ
cấp có thể gặp khó khăn, chênh lệch giữa giá mua và giá bán thường rất lớn.
1.3.2.. Phát hành TPCP ở Nhật Bản
TPCP ở Nhật Bản phát hành chủ yếu tập trung vào các loại trái phiếu dài
hạn và siêu dài hạn. Ở Nhật Bản bên cạnh việc phát hành tín phiếu kho bạc, còn
có các loại kỳ phiếu kho bạc có coupon, kỳ phiếu kho bạc chiết khấu và trái phiếu
kho bạc dài hạn. TPCP được phát hành theo hai hình thức cơ bản là đấu thầu và
bảo lãnh phát hành. Đấu thầu TPCP được uỷ thác cho NHTW thực hiện theo hai
phương pháp đònh giá Hà Lan và Mỹ. Tổ hợp bảo lãnh trái phiếu bao gồm các ngân
hàng, các tổ chức tín dụng và tiết kiệm, các công ty tài chính và các đònh chế tài
23
chính nước ngoài. Tổ hợp bảo lãnh phát hành ở Nhật gồm có 788 tổ chức tài chính.
Bộ Tài chính Nhật Bản phối hợp với NHTW và các tổ chức phát hành trong việc
quy đònh lãi suất phát hành. Căn cứ vào dự toán NSNN hàng năm được Quốc hội
thông qua, Bộ Tài chính xây dựng kế hoạch phát hành TPCP cụ thể cho từng thời
điểm trong năm; kế hoạch này được xây dựng trên cơ sở trao đổi, thống nhất với
NHTW và các tổ chức bảo lãnh phát hành. TPCP được niêm yết tại Sở giao dòch
24
lãnh phát hành với các hình thức truyền thống nhằm thoả mãn và đáp ứng nhu cầu
của người đầu tư trái phiếu. Trong năm 1998 quy mô thò trường trái phiếu Trung
Quốc là 776 tỷ USD, chiếm 30% GDP, trong đó TPCP chiếm khoảng 72%.
- Lãi suất của TPCP Trung Quốc được quy đònh bởi cơ quản lý, mặc dù trong
năm 1998 có cho phép thực hiện biên độ là 20% và được nâng lên 30% từ năm
1999. Trung Quốc mới áp dụng tự do hoá lãi suất đối với các khoản vay ngắn hạn,
còn trung hạn và dài hạn thì vẫn quy đònh tỷ lệ lãi suất cố đònh.
- Về thò trường sơ cấp: Tín phiếu kho bạc ngắn hạn được phát hành theo
phương thức chiết khấu; phương pháp phát hành truyền thống là đấu thầu qua hệ
thống điện tử kết nối giữa cơ quan có thẩm quyền của Chính phủ với các nhà bán
buôn trái phiếu được chỉ đònh hoặc với các nhà tạo lập thò trường. Đối với phương
pháp bảo lãnh, việc bán trái phiếu cho các nhà đầu tư được thực hiện qua các tổ
chức bảo lãnh phát hành.
- Về thò trường thứ cấp: Thò trường thứ cấp ở Trung Quốc là thò trường OTC,
mọi giao dòch được thực hiện qua các nhà kinh doanh trái phiếu sơ cấp và các nhà
môi giới chứng khoán được cấp giấy phép. Ở Trung quốc chưa có một thò trường
thứ cấp thực sự, vì hầu hết các nhà đầu tư có khuynh hướng mua và giữ trái phiếu
cho đến khi tới hạn thanh toán. Nguyên nhân chủ yếu của việc thò trường thứ cấp
chưa phát triển ở Trung quốc là thiếu các yếu tố quan trọng đối với thò trường lãi
suất, hệ thống tài chính và hệ thống thanh toán bù trừ chưa phát triển.
1.3.4. Một số bài học kinh nghiệm về phát hành TPCP ở các nước
Qua tìm hiểu việc phát hành TPCP ở một số nước, trong đó có những nước
đang phát triển, ta có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm về phát hành TPCP
như sau:
- Các nước có nền kinh tế phát triển hay các nước đang phát triển đều sử
dụng TPCP để huy động vốn cho NSNN và cho ĐTPT. TPCP không chỉ là công cụ
huy động vốn cho NSNN và ĐTPT mà còn là công cụ để Chính phủ các nước thực
hiện chính sách tài chính và chính sách tiền tệ quốc gia.
- Hầu hết các nước phát triển đều phát hành TPCP ra thò trường quốc tế.
Việc phát hành trái phiếu quốc tế không những huy động vốn cho ĐTPT kinh tế,
mà còn là giải pháp bù đắp cán cân thanh toán quốc tế, ổn đònh và phát triển thò
trường tài chính trong nước. Khi tham gia vào thò trường trái phiếu quốc tế cũng
đồng nghóa đã mở đường cho các doanh nhân và các nhà đầu tư tham gia vào thò
Copyright: Tài liệu đại học ©