ii
BỘ CÔNG THƯƠNG
VIỆN NGHIÊN CỨU DẦU VÀ CÂY CÓ DẦU
BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ
NGUYÊN TỐ VI LƯỢNG VÀ CHẤT ĐIỀU HÒA
SINH TRƯỞNG ĐẾN NĂNG SUẤT ĐẬU TƯƠNG
VÙNG ĐÔNG NAM BỘ VÀ
ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
Thực hiện theo Hợp đồng đặt hàng sản xuất và cung cấp dịch vụ
sự nghiệp công nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ
số230.11.RD/HĐ-KHCN ngày 09/6/2011 giữa Bộ Công
Thương và Viện Nghiên cứu Dầu và Cây có dầu
trung giải quyết như
gia tăng nguồn nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, giảm
nhập siêu nguyên liệu. Định hướng phát triển là tập trung phát triển vùng nguyên
liệu cây có dầu quy mô lớn phục vụ cho công nghiệp sản xuất dầu thô thay thế
dần nguyên liệu nhập khẩu, trên cơ sở áp dụng rộng rãi các loại giống mới có
năng suất và chất lượng cao, áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong gieo trồng và bảo
quản, chế
biến sau thu hoạch. Tập trung nghiên cứu, trồng thử nghiệm để tuyển
chọn được các cây có dầu chủ lực có hiệu quả kinh tế cao, có khả năng cạnh
tranh với các loại cây khác để phát triển ổn định lâu dài. Tổ chức nghiên cứu và
trồng thử nghiệm giống cây có dầu một cách toàn diện để tạo ra được những
giống cây có năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt có th
ể canh tranh với các
loại cây khác. Đầu tư tăng cường cơ sở vật chất, kỹ thuật cho các Viện, Trung
tâm nghiên cứu giống cây có dầu của Bộ Công Thương, Bộ NN & PTNT để
nghiên cứu, sản xuất giống cây có dầu bao gồm giống gốc, giống bố mẹ và giống
lai F1, nhập khẩu giống gốc có năng suất và chất lượng cao.
Trong nghiên cứu sản xuất nông nghiệp nói chung và cây đậu tương nói
riêng nhiều năm qua phần lớn đều chú trọng đến các nguyên tố đa lượng (N, P,
K) và đã làm nổi bật được vai trò quan trọng của chúng trong việc nâng cao năng
suất cây trồng. Tuy nhiên, các nguyên tố trung lượng (Ca, Mg, S), đặc biệt là các
nguyên tố vi lượng, mặc dù là một bộ phận không thể tách rời trong dinh dưỡng
cây trồng nhưng hầu như ít được quan tâm nghiên cứu nhiều. Đã đến lúc phải
xem xét vấn đề trung, vi lượng như mộ
t bộ phận cấu thành quan trọng trong giải
pháp tổng thể nâng cao năng suất cây trồng và phát huy tối đa tiềm năng của đất.
Việc nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật thâm canh tăng năng suất và hiệu quả
kinh tế cho ngành sản xuất nguyên liệu chế biến dầu thực vật, từng bước xây
dựng vùng sản xuất nguyên liệu tập trung nhằm hạn chế nhập siêu là hết sức c
ần
2.2. Chỉ tiêu theo dõi và phương pháp xác địnhERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.
2.3. Phương pháp xử lý số liệu ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.
2.4. Phương pháp canh tác trong thí nghiệm ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.
CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ VÀ BÌNH LUẬN 41
3.1. KẾT QU
Ả NGHIÊN CỨU NĂM 2011 41
3.1.1. Nghiên cứu hiệu lực của một số nguyên tố vi lượng đếnsinh trưởng và năng suất cây
đậu tương 41
3.1.2. Nghiên cứu xác định hỗn hợp các nguyên tố vi lượng và phân bón lá thích hợp cho cây
đậu tương 44
3.1.3.Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng và thời kỳ phun chất ĐHST mepiquat chloride
(mc), paclobutazol (pz) đến sinh trưởng và năng suất cây đậu tương 47
3.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU N
ĂM 2012 50
3.2.1. Nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại phân bón hỗn hợp đa lượng và vi lượng đến
sinh trưởng và năng suất cây đậu tương 50
3.2.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ gieo trồng và liều lượng phun chất ĐHST
mepiquat chloride (mc), paclobutazol (pz) đến sinh trưởng và năng suất cây đậu tương 54
3.2.3. Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón và liều lượng phun chất đhst (paclobutazol) đến
sinh trưởng và năng su
ất cây đậu tương (đồng tháp) 59
i
v
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 63
TÀI LIỆU THAM KHẢO ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.
PHỤ LỤC ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.
MỘT SỐ HÌNH ẢNH HOẠT ĐỘNG CỦA ĐỀ TÀI 74
41
Bảng 3.6 Ảnh hưởng của hỗn hợp đa vi lượng và các loại phân bón lá đến các
yếu tố cấu thành năng suất và năng suất cây đậu tương
41
Bảng 3.7 Tỷ lệ tăng năng suất so với đối chứng 42
Bảng 3.8 Hiệu quả kinh tế của các loại phân bón lá và hỗn hợp đa vi lượng so
với đối chứng
43
Bảng 3.9 Ảnh hưởng của liều lượng và thời kỳ phun chất điều hòa sinh trưởng
lên chiều cao cây đậu tương (cm)
44
Bảng 3.10 Ảnh hưởng của liều lượng và thời kỳ phun chất điều hòa sinh trưởng
lên tổng số quả/cây của cây đậu tương (quả/cây)
44
Bảng 3.11 Ảnh hưởng của liều lượng và thời kỳ phun chất
điều hòa sinh trưởng
lên tỷ lệ quả 3 hạt của cây đậu tương (%)
45
Bảng 3.12 Ảnh hưởng của liều lượng và thời kỳ phun chất điều hòa sinh trưởng
lên khối lượng 100 hạt của cây đậu tương (g)
45
Bảng 3.13 Ảnh hưởng của liều lượng và thời kỳ phun chất điều hòa sinh trưởng
lên năng suất thực thu của cây đậu tương (kg/ha)
46
B
ảng 3.14 Ảnh hưởng của một số loại phân bón hỗn hợp đa lượng và vi lượng
đến chiều cao cây và tổng số quả/cây đậu tương
47
Bảng 3.15 Ảnh hưởng của một số loại phân bón hỗn hợp. đa lượng và vi lượng
đến tỷ lệ quả 3 hạt, tỷ lệ quả 2 hạt và khối lượng 100 hạt
iều hòa sinh
trưởng lên năng suất lý thuyết trên cây đậu tương (kg/ha
54
Bảng 3.25 Ảnh hưởng của mật độ trồng và liều lượng phun chất điều hòa sinh
trưởng lên năng suất thực thu trên cây đậu tương (kg/ha)
54
Bảng 3.26 Ảnh hưởng của phân bón và liều lượng phun chất điều hòa sinh trưởng
lên chiều cao cây đậu tương (cm)
55
Bảng 3.27 Ảnh hưởng của phân bón và liều lượng phun chất đ
iều hòa sinh trưởng
lên số quả trên cây đậu tương
55
Bảng 3.28 Ảnh hưởng của phân bón và liều lượng phun chất điều hòa sinh trưởng
lên tỷ lệ quả 3 hạt trên cây đậu tương (%)
56
Bảng 3.29 Ảnh hưởng của phân bón và liều lượng phun chất điều hòa sinh trưởng
lên tỷ lệ quả 2 hạt trên cây đậu tương (%)
56
Bảng 3.30 Ảnh hưởng của phân bón và liều lượng phun chất đ
iều hòa sinh trưởng
lên khối lượng 100 hạt trên cây đậu tương (g)
57
Bảng 3.31 Ảnh hưởng của phân bón và liều lượng phun chất điều hòa sinh trưởng
lên năng suất trên cây đậu tương (kg/ha)
57vii
DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT
);
Kẽm (ZnSO
4
); Coban (CoSO
4
); Molipdat Amôn; Hỗn hợp các nguyên tố vi
lượng và Hỗn hợp các nguyên tố đa – vi lượng sử dụng phun qua lá cho cây đậu
tương đã có ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất cây đậu tương như sau:
- Về chiều cao cây: Việc phun các nguyên tố vi lượng, hỗn hợp vi lượng
và hỗn hợp đa – vi lượng đã có tác dụng làm tăng chiều cao cây, đạt cao nhất ở
công thức phun hỗn hợp vi lượng (Zn + Fe + Mn + Mo + Co) (CT6) và hỗn h
ợp
đa – vi lượng (CT7) đạt tương ứng là 55,9 cm; 68,3 cm và 56,7 cm và 69,0 cm
cho cả 2 vùng Đồng Nai và Đồng Tháp.
- Về tổng số quả/cây: Việc phun các nguyên tố vi lượng và hỗn hợp vi
lượng, hỗn hợp đa – vi lượng cho số quả/cây cao hơn đối chứng, đạt cao nhất ở
các công thức phun CoSO
4
, Molipđat Amôn, hỗn hợp vi lượng và hỗn hợp đa –
vi lượng.
- Về tỷ lệ đậu quả (%): Việc phun CoSO
4
, hỗn hợp vi lượng (Zn + Fe +
Mn + Mo + Co) và hỗn hợp đa-vi lượng cho tỷ lệ đậu quả cao nhất ở cả 2 vùng.
- Về năng suất thực thu (kg/ha): Việc phun Molipđat Amôn, CoSO
4
, hỗn
hợp vi lượng (Zn + Fe + Mn + Mo + Co) và hỗn hợp đa-vi lượng ở cả 2 vùng
cho năng suất đậu tương cao nhất, hơn hẳn các công thức phun vi lượng khác và
đối chứng từ 4,98 % - 24,41%. Năng suất đạt cao nhất ở công thức phun hỗn hợp
quả/cây và năng suất thực thu đạt cao nhất.
4/ Hỗn hợp phân bón đa lượng và vi lượng sử dụng bón cho cây đậu tươngcho
thấy: Công thức bón phân đơn NPK có bổ sung các nguyên tố vi lượng (Zn + Fe
+ Mn) và công thức bón phân tổng hợp NPK1 (10-14-14) + vi lượng (Ca, Mg, S,
Zn, Fe, Cu, Mn, B, Mo, Penac P) đã có tác dụng làm tăng chiều cao cây, tổng số
quả/cây, tỷ lệ đậu qu
ả và năng suất thực thu đạt cao nhất và hơn hẳn đối chứng
bón NPK không vi lượng và các công thức bón NPK có bổ sung vi lượng (NPK
+ Zn; NPK + Mn; NPK + Fe và NPK không có vi lượng) từ 2,53 – 27,86%; lợi
nhuận thu được do phân bón đạt 1.072.000 – 7.398.000 đồng/ha.
1
MỞ ĐẦU
Để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành dầu thực vật trong bối cảnh
hội nhập, bên cạnh việc các doanh nghiệp cần chú trọng xây dựng thương hiệu
thông qua việc nâng cao chất lượng sản phẩm, đa dạng hoá mẫu mã và phát triển
hệ thống phân phối sản phẩm đến tay người tiêu dùng với chi phí thấp thì các cơ
quan chức năng cần có chính sách mạnh để khuyến khích phát triển vùng nguyên
liệu cây có dầ
u và sản xuất dầu thô trong nước, từng bước nâng cao tỷ lệ tự túc
nguyên liệu ngành dầu. Mục tiêu của ngành là từng bước xây dựng và phát triển
ngành dầu thực vật Việt Nam đồng bộ từ sản xuất nguyên liệu đến chế biến sản
phẩm cuối cùng, đồng thời tăng dần tỷ trọng nguyên liệu trong nước để sản xuất
dầu thô và cung cấp khô dầu cho ngành chế bi
ến thức ăn chăn nuôi.
Đặc biệt, trong những năm gần đây Bộ Công Thương đã đề xuất Chính
phủ cho thành lập chương trình xúc tiến phát triển cây có dầu chủ lực, cho nông
dân vay vốn ưu đãi để phát triển cây có dầu với quy mô lớn, ưu tiên trước hết là
Đề tài được thực hiện theoQuyết định số 6878/QĐ-BCT ngày 29/12/2010
của Bộ trưởng Bộ Công Thương về việc đặt hàng thực hiện các nhiệm vụ Khoa
học và công nghệ năm 2011 cho Viện Nghiên cứu Dầu và Cây có dầu và Hợp
đồng số 230.11.RD/HĐ-KHCN ngày 09/6/2011 của Bộ Công Thương ký với
Viện, Hợp đồng giao khoán nội bộ số 36/HĐGK-VD ngày 27/6/2011 gi
ữa Viện
trưởng vàChủ nhiệm đề tài.
140,3 158,6 165,6 183,8 204,1 185,6 187,4 191,5 146,2 197,8
Năng suất
(tạ/ha)
12,4 13,0 13,3 13,4 14,3 13,9 14,7 14,0 14,6 15,0
Sản lượng
(1000 tấn)
173,7 205,6 219,7 245,9 292,7 258,1 275,5 268,6 213,6 296,9
(Nguồn: FAOSTAT, 2011) )[29]
Về sản lượng: Mặc dù diện tích có gia tăng nhưng sản lượng vẫn chưa đủ
để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong nước mà hằng năm phải nhập khẩu. Năm 2006
phải nhập 1,6 tấn khô dầu tương đương 2 triệu tấn hạt để làm thức ăn chăn nuôi
(Cục Trồng trọt, 2008). Đến năm 2010 đạt sản lượng 296,9 ngàn tấn đã đáp
ứng
được một phần nhu cầu trong nước.
Hiện nay, chính phủ đang có những ưu tiên để nghiên cứu phát triển cây
đậu tương và đưa ra chiến lược quốc gia sau lúa gạo, ngô và lạc đến năm 2020
(Quyết định 20/2007/QĐ-BNN ngày 15/3/2007) là khuyến khích đầu tư tăng số
lượng cơ sở dịch vụ, sơ chế quy mô hộ gia đình, nông hộ, đáp ứng yêu cầu sơ
chế sản phẩ
m trên diện tích 200 nghìn ha đậu tương; đến năm 2020 trên 80%
diện tích đậu tương được cơ giới hóa khâu thu hoạch và áp dụng công nghệ tiên
4
tiến trong khâu sơ chế, làm sạch và phân loại hạt, trên 90% sản lượng đậu tương
được bảo quản trong các kho hiện đại.
Bảng 1.2. Diện tích, sản lượng và năng suất đậu tương phân theo 8 vùng
trên cả nước từ năm 2001 – 2009
Chỉ
tiêu
42,5
43,2
18,5
7,5
2,9
21,5
8,7
13,8
44,0
45,1
21,7
7,7
2,9
23,0
8,4
12,8
50,7
48,0
23,0
7,4
3,0
25,0
3,5
13,8
77,6
56,4
22,8
5,3
2,8
25,5
2,4
20,2
73,4
48,2
20,6
5,6
3,3
24,6
1,4
16,2
Sản
lượng
(1000
tấn)
Đồng bằng Sông
66,2
44,9
21,9
9,5
4,5
37,6
7,4
27,7
83,8
48,1
24,5
9,6
4,2
24,5
6,2
41,1
108,4
50,2
28,7
7,9
4,6
42,6
5,6
44,5
56,2
56,4
25,8
8,2
2,3
44,0
1,8
18,9
Năng
suất
(tạ/ha)
Đồng bằng Sông
Hồng
Đông Bắc
Tây Bắc
Bắc Trung Bộ
Duyên hải Nam
Trung Bộ
Tây Nguyên
Đông Nam Bộ
Đồng bằng Sông
Cửu Long
14,7
9,3
10,7
13,1
14,1
9,8
9,7
21,4
16,1
10,4
11,5
12,1
16,1
15,7
10,5
21,1
15,5
10,0
12,0
15,8
17,5
15,8
10,2
20,7
15,9
10,8
đậu tương ở Đồng bằng sông Hồng năm 2009 lớn nhất nước tương ứng 73,4
nghìn ha và 56,2 nghìn tấn. Tuy nhiên năng suất cao nhất vùng Đồng bằng sông
Cửu Long (2,1 tấn/ha) (Bảng 1.2).
5
Hiện nay, đậu tương đang được khai thác phát triển trong cơ cấu 2 lúa – 1
màu; đặc biệt phát triển nhanh ở Đồng bằng Sông Hồng, Đồng bằng sông Cửu
Long và Duyên hải miền Trung. Trong đó, tại Đồng bằng Sông Hồng đang có
chủ trương “đậu tương hóa” trên diện tích lúa vụ Đông trong những năm sắp tới
do lợi nhuận và hiệu quả mang lại. Ở Đồng bằng Sông Cửu Long và Tây
Nguyên, cây đậu tươ
ng cũng đang có chiều hướng phát triển trở lại. Các tỉnh An
Giang, Đồng Tháp, Trà Vinh, Sóc Trăng, Đăk Lăk, đang có chủ trương mở rộng
diện tích đậu tương ở những chân đất 2 vụ lúa và trên đất màu nhờ nước trời.
Vùng Đông Nam Bộ phát triển chậm do sự cạnh tranh của những cây trồng khác.
1.1.1.1. Tình hình sản xuất đậu tương ở vùng Đông Nam Bộ
Đậu tương tại Đông Nam B
ộ phát triển chủ yếu ở tỉnh Đồng Nai, một số ít
ở Bình Thuận và Bà Rịa Vũng Tàu với diện tích không đáng kể. Tại Đồng Nai,
trước đây trên những chân đất bazan với hệ thống canh tác gắn liền với cây thuốc
lá, được xem như là một “vương quốc” đậu tương, tuy nhiên năng suất rất thấp.
Diện tích đậu tương ngày càng giảm dần vì chủ trương hạn ch
ế để phát
triển cây thuốc lá và kém hiệu quả sản xuất do năng suất thấp, giá rẻ. Đến nay,
chỉ còn khoảng 6,3 nghìn ha (2005). Cùng với sự phát triển cây ăn quả, cây công
nghiệp có giá trị kinh tế cao và cây ngô, diện tích đậu tương tại đây đã giảm dần
theo thời gian, theo thống kê sơ bộ năm 2009 chỉ còn 1,4 ngàn ha, năng suất 12,9
tạ/ha (Bảng 1.2).
Đậu tương tại Đông Nam bộ trồng được c
lưu hành các giống MTĐ176, HL92, ĐT84, ĐT74, ĐT12, trong đó chủ yế
u là
MTĐ176. Giống trong sản xuất một phần nông dân tự để giống và chuyền tay
nhau, một phần được cung cấp từ các Công ty sản xuất giống nhưng với số
lượng hạn chế không đủ đáp ứng cho nhu cầu cao và liên tục của địa phương.
Phần lớn giống trong sản xuất được luân chuyển từ vùng khác đến theo thời vụ
trồng nên rất khó kiểm soát được độ
thuần và chất lượng giống. Người dân chưa
có tập quán bón vôi và phân bón đặc chủng cho đậu tương, trong khi đa số
những địa bàn trồng đậu tương có pH thấp và thiếu những nguyên tố vi lượng
(Hà Hữu Tiến, 2004))[18].
Cũng như ở các tỉnh phía Nam, sản xuất đậu tương ở Tây Nguyên đang
gặp nhiều hạn chế về năng suất do giống mẫn cảm với quang kỳ
, nhiễm sâu bệnh
và dạng hình cây chưa phù hợp với yêu cầu thâm canh về trồng xen và trồng mật
độ cao (Hà Hữu Tiến, 2004))[18]. Các giống mẫn cảm với thời gian chiếu sáng
trong ngày thường không thích hợp với vụ Hè Thu tại Đăk Lăk vì trái chậm chín,
bị tổn thất khi thu hoạch rất lớn, do vậy những giống có thời gian sinh trưởng
dài, khó thích ứng trong điều kiện này. Nạn hạn hán đầu vụ x
ảy ra thường xuyên
trong những năm qua tại Đăk Lăk, việc gieo thời vụ muộn để giảm bớt rủi ro cho
nông dân trở thành nhu cầu cấp thiết. Do đó, xác định giống thích hợp và một số
yếu tố kỹ thuật để khai thác tiềm năng của giống trên cơ sở tài nguyên thiên
nhiên sản có là nhu cầu cần thiết để mang lại lợi nhuận cho người trồng, góp
phần thúc đẩy s
ản xuất nông nghiệp bền vững cho vùng.
Gần đây do xu thế chuyển đổi cơ cấu cây trồng khi sản xuất cà phê kém
hiệu quả vì giá cả quá thấp và bấp bênh nên công tác nghiên cứu giống đậu
tương càng được đẩy mạnh. Qua công tác khảo nghiệm giống tại Đăk Lăk; một
số giống mới được xác định để giới thiệu cho vùng là HL203 năng suất đạt 2,0 -
ngành Dầu thực vật Việt Nam đến năm 2020 – tầm nhìn đến 2025 đã đặt ra
nhiều vấn đề cả về khoa học và sản xuấ
t cần phải tập trung giải quyết như gia
tăng nguồn nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, giảm nhập siêu nguyên liệu.
Định hướng phát triển là tập trung phát triển vùng nguyên liệu cây có dầu quy
mô lớn phục vụ cho công nghiệp sản xuất dầu thô thay thế dần nguyên liệu nhập
khẩu, trên cơ sở áp dụng rộng rãi các loại giống mới có năng suất và chất lượng
cao, áp dụng các tiến bộ k
ỹ thuật trong gieo trồng và bảo quản, chế biến sau thu
hoạch. Tập trung nghiên cứu, trồng thử nghiệm để tuyển chọn được các cây có
dầu chủ lực có hiệu quả kinh tế cao, có khả năng cạnh tranh với các loại cây
khác để phát triển ổn định lâu dài. Tổ chức nghiên cứu và trồng thử nghiệm
giống cây có dầu một cách toàn diện để tạo ra được những giống cây có năng
su
ất cao, chất lượng sản phẩm tốt có thể canh tranh với các loại cây khác.Đầu tư
tăng cường cơ sở vật chất, kỹ thuật cho các Viện, Trung tâm nghiên cứu giống
cây có dầu của Bộ Công Thương, Bộ NN & PTNT để nghiên cứu, sản xuất giống
cây có dầu bao gồm giống gốc, giống bố mẹ và giống lai F1, nhập khẩu giống
gốc có năng suất và chất lượng cao.
1.1.2.1. Vai trò c
ủa các nguyên tố vi lượng và kết quả nghiên cứu về vi lượng
trên một số loại cây trồng
Các nghiên cứu về đa lượng và vi lượng chủ yếu thông qua các thí nghiệm
phun hoặc bón phân cho cây trồng, sau đó theo dõi tình hình sinh trưởng và năng
suất. Như vậy, các nghiên cứu chủ yếu mang tính thăm dò – thông qua phản ứng
của cây trồng mà chưa đi từ cơ sở cơ bản – đó là hàm lượng các nguyên tố dinh
dưỡng đ
a, trung, vi lượng có trong đất. Cho đến nay, có rất ít khảo sát, nghiên
cứu về tình trạng vi lượng trong đất. Có thể nêu một số nguyên nhân chính của
sự bất cập đó như sau:
cây trồng giảm. Theo nhiều tài liệu sơ bộ, bội thu do sử dụng vi lượng có thể đạt
25 - 35% so với đối chứng không dùng vi lượng. Thậm chí trong một số trường
hợp cá biệt, chỉ cần phun vi lượng 1 lần cho 1 chu kỳ
sinh trưởng có thể cho bội
thu năng suất trên 50%.
Đối với các nguyên tố trung lượng, hiện tượng thiếu canxi (Ca) trên đất
chua cũng có thể làm cho cây phát triển kém. Đặc biệt đối với cây ăn trái, cây
lấy dầu nếu thiếu Ca, tỷ lệ rụng quả sẽ cao, thành quả mềm, dễ bị tổn thương, độ
axít cao và chất lượng quả thường thấp.
Vai trò của nguyên tố trung lượng Mg đối với nă
ng suất và chất lượng
nông phẩm cũng cần phải được đánh giá đúng mức. Xác định rõ vai trò của Mg
và Ca đối với từng loại đất sẽ giúp quyết định được nên chọn loại phân lân nung
chảy (Thermophosphate) chứa nhiều Mg hay super lân chứa ít Mg để có thể đạt
hiệu quả đầu tư cao nhất.
Magiê tham gia vào nhiều hiện tượng sống và đóng vai trò rất quan trọng
trong việc cấu tạo nên diệp l
ục, sắc tố xanh của cây, nó có chức năng vận chuyển
lân và cùng với lân chuyển về hạt. Cây thiếu magiê thường giữa gân lá có màu
vàng, da cam, đỏ hoặc tím, tía. Trong cây, magie thường chiếm 0,1-0,3% MgO
so với chất khô (Lê Công Nông, 2000)[15].
Magiê có tác dụng nhất định đối với việc tăng năng suất bông và hiệu lực
của nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Trong các dạng phân Mg bón cho bông thì
9
dạng MgSO
4
cho hiệu lực cao nhất. Hiệu lực của Mg đối với bông trên 3 vùng
như sau: Tây Nguyên> Đông Nam Bộ> Duyên hải Nam Trung Bộ. Liều lượng
Cam quýt 16 – 25 26 – 80
Khoai tây 0 – 16 17 – 40
Cà chua 11 – 20 21 – 120
Lúa 11 – 20 21 – 50
Thiếu kẽm có thể giảm năng suất 50% mà không biểu hiện triệu chứng
gì.Khi thiếu nặng, các triệu chứng thường biểu hiện trên lá, sau đó mới đến các
bộ phận khác như lá già phía dưới có các đốm xanh nhạt hoặc vàng. Lá ngọn nhỏ
lại dạng túm không bình thường, cây có thể thấp do đốt ngắn lại.
Đất có pH > 6 mới có thể thiếu kẽm, đặc biệt ở
đất nhiều vôi.Bón vôi quá
liều lượng có thể gây thiếu kẽm.Giữa lân và kẽm có thể xảy ra đối kháng khi bón
lân quá nhiều sẽ gây tình trạng thiếu kẽm.Kẽm tập trung ở lớp đất mặn giàu
mùn.San ủi làm mất lớp đất mặt dễ gây ra tình trạng thiếu kẽm.
Nghiên cứu tại nhiều nước ở châu Á cho thấy hiện tượng thiếu kẽm đang
phổ biến, tiếp theo là sự thiế
u hụt bo, molybđen và sắt. Các kết quả nghiên cứu
phân bón lâu năm ở Ấn Độ cho thấy nếu bón phân NPK ở mức được khuyến cáo
cho nông dân, nhưng không bón kẽm vi lượng thì sau 10 - 12 năm (khi sự thiếu
hụt kẽm bắt đầu có tác động), năng suất thu hoạch ở đa số các loại đất bắt đầu
giảm. Năng suất thu hoạch chỉ được khôi phục lại nếu bón kẽm.
10
Khi độ pH của đất tăng (đất có tính kiềm hơn) thì kẽm khó hấp thụ cho cây
trồng. Các nguyên nhân chính gây thiếu kẽm ở cây trồng là:
- Độ pH cao
- Kẽm bị loại bỏ khỏi lớp đất bề mặt do phong hoá hoặc trong quá trình
làm đất.
- Đất được bón nhiều phân lân hoặc đã có hàm lượng lân cao.
- Đất lạnh, ướt hoặc cằn cỗi trong giai đoạn tăng trưởng ban đầu của cây
và SO
4
và dinh dưỡng đạm nói
chung. Thiếu sắt cây không tổng hợp được diệp lục, mặc dù sắt không có mặt
trong phân tử diệp lục.
Mức tới hạn của sắt (mg/kg) ở các cây trồng như sau:
Cây trồng
Tới hạn Bình thường
Đậu tương 28 – 38 44 – 60
Ngô 24 – 56 56 – 178
Lúa < 63 > 80
Bông vải < 50 50 – 350
11
Triệu chứng rõ nhất của việc thiếu sắt là vàng lá nhưng gân lá vẫn
xanh.Thiếu sắt dẫn đến bộ lá bị hủy hoại, thậm chí cây chết.Năng suất giảm rõ ở
trường hợp thiếu sắt nhẹ.Sự thiếu sắt có thể xảy ra ở cây ăn quả, đậu tương khi
đất có độ pH cao. Đất không tơi và thoát nước không tốt có thể thiếu sắt do rễ
cây bị
hạn chế phát triển, cây hấp thụ sắt kém. Sự có mặt quá nhiều Zn, Cu, P
hoặc Mn ở dạng cây dễ hấp thụ cũng gây ra thiếu sắt. Sự thiêu sắt thể hiện ở lá
còi cọc và giữa các gân lá có màu vàng.
Độ chua đất ảnh hưởng nhiều đến khả năng hấp thu sắt. Đất chua thường
giàu sắt dễ tiêu, cứ tăng pH lên 1 độ thì độ dễ tiêu giảm đi 1000 lần. Ở đấ
t kiềm
thường xuyên thiếu sắt, mặc dù lượng sắt tổng số trong đất rất dư thừa. Lân đối
kháng với sắt dễ tiêu, chuyển sắt thành dạng khó hấp thu. Sắt dễ tiêu ở trong đất
nằm ở các hợp chất hữu cơ vì vậy đất thiếu chất hữu cơ dễ bị nguy cơ thiếu sắt
dễ tiêu.
2
(SO
4
)
3
.4H
2
O, tỷ lệ Fe 20.0%)
Carbonat Sắt (FeCO
3
, tỷ lệ Fe 42%)
Sulfat amôn sắt ((NH
4
)
2
SO
4
, FeSO
4
.6H
2
O, tỷ lệ Fe 14.0%)
‐ HỮU CƠ: Lignin sulfonat sắt (tỷ lệ Fe 6%)
‐ CHELAT: Fe-EDTA (tỷ lệ Fe 12.0%)
12
Phân bón lá vô cơ hiện được dùng nhiều nhất để cung cấp sắt cho cây vì
giá rẻ.
Dịch phun lên lá thường chứa 1 – 3% sulfat sắt trong nước, với lượng
Cây trồng Tới hạn Bình thường
Ngô 32 32 – 90
Bông vải < 27 27 – 216
Cam 15 25 – 200
Lúa < 20 20 – 2500
Đậu tương 5 – 30 7 – 1700
Cà chua 5 – 6 70 – 398
Số liệu trên cho thấy trong điều kiện bình thường sự biến thiên của hàm
lượng Mangan trong cây khá rộng. Triệu chứng thiếu mangan cũng rất đa dạng.
Ở cây mía thiếu Mangan lá có các sọc xanh đậm xen kẽ với các sọc xanh nhạt. Ở
cam quýt, triệu chứng thiếu Mangan là xuất hiện các vệt xanh đậm dọc theogân
13
lá, giữa có các mảng xanh nhạt. Nói chung, triệu chứng thể hiện rõ hơn trên lá
non so với lá già.
Ở đất kiềm hiện tượng thiếu Mangan rất phổ biến. Đất chua ít khi bị thiếu
Mangan, đôi khi Mangan còn quá nhiều gây độc cho cây. Đất bón vôi quá nhiều
cũng có thể gây thiếu Mangan.Đất cát nghèo Mangan hàm lượng Fe, Cu, Zn cao
cũng ảnh hưởng xấu đến dinh dưỡng Mangan. Người ta tin rằng tỷ lệ Fe/Mn
trong dung dịch đất ở mức 1/5 đến 2/5 là vừa, cao hơ
n 2/5 sẽ dẫn đến thiếu
Mangan.Trong các hộ canh tác lúa/lúa mì trên đất cát và đất khai hoang sự thiếu
hụt mangan cũng ảnh hưởng đến thu hoạch. Bón mangan vào đất hoặc phun lên
lá sẽ khôi phục lại được năng suất thu hoạch.
Các vùng đất ẩm ướt có thể bị thiếu mangan. Các yếu tố chính gây thiếu
Mn là:
- Độ pH của đất
- Sự dư thừa P, Ca, Zn, Cu
- Đất nhiều mùn hữu cơ
thể nhỏ lại và xoắn.Đốt, lóng ngắn lại làm cho cây lùn và có dạng bụi.Ở cam,
quýt, các chồi ngọn bị chết khô.
14
Đất bazan chứa tương đối nhiều đồng (100 mg/kg) ở pH 6, đồng ở dạng dễ
tiêu đối với cây, pH tăng lên lượng đồng dễ tiêu giảm dần.
So với các vị lượng khác, đồng dễ bị cố định bởi các chất hữu cơ.Vì vậy,
dễ thấy hiện tượng thiếu đồng ở các đầm lầy và có nhiều than bùn.
NHÓM CÂY RẤT MẪN CẢM VỚI THIẾU ĐỒNG: cà r
ốt, xà lách, đại mạch,
cam quýt, lúa mì.
NHÓM CÂY MẪN CẢM TRUNG BÌNH VỚI THIẾU ĐỒNG: Xúp lơ xanh, bắp
cải, dưa chuột, ngô, bông vải, củ cải, cao lương, bắp ngọt, cà chua, táo, lê, đào,
dâu tây.
NHÓM CÂY ÍT MẪN CẢM VỚI THIẾU ĐỒNG: măng tây, đậu cô ve, bạc hà,
(tinh dầu), khoai tây, lúa, đậu tương.
Phân bón lá chứa đồng thông dụng nhất là sulfat đồng (CuSO
4
.5H
2
O, chứa
25% Cu).Lượng bón là 100 g Cu/ha cho một lần phun.Cũng có tác dụng phân
bón lá chelat chứa đồng (Na
2
-Cu EDTA, chứa 13% Cu, lượng dùng 30 g/ha
nhưng ít phổ biến hơn đồng vô cơ (Nguyễn Văn Uyển, 1995)[19].
So với các chất vi lượng khác sự thiếu hụt đồng không phổ biến, nhưng
thường thể hiện ở các loại cây có giá trị kinh tế cao, mọc trên đất than bùn và các
loại đất tương tự. Khả năng hấp thụ đồng của cây giảm khi độ pH của đất tăng.
Ngô 1 – 2 5 – 10
Lúa mì < 4 5
Lúa, đại mạch < 8 8 – 10
Bông vải 16 30 – 50
Xà lách 16 27 – 43
Lạc < 25 40
Triệu chứng thiếu Bo thường trước hết thấy ở ngọn non. Sinh trưởng của
ngọn ngưng lại, hình thành cụm lá nhỏ, màu nhạt.Ngọn có thể tự nhiên bị chết và
cây đâm chồi nách làm cho toàn cây có dạng bụi.Thân cây có thể nứt nẻ, rễ phát
triển kém.
Bo dễ tiêu trong đất thường ở mức 0,1 – 0,3 mg/kg. pH đất trên 6 dễ dẫn
đến thiếu Bo. Đất nhiều chất hữu cơ thường giàu Bo.
Đất cát ít Bo hơn đất thịt. Ở
đất khô, Bo dễ chuyển sang dạng khó tiêu hơn đất ẩm ướt, có tưới.
Đất chua nặng nếu bón vôi sẽ gây thiếu hụt Bo tạm thời cho cây trồng. Bo
di chuyển tương đối linh động trong đất. Bo ở dạng tan trong nước có thể bị rửa
trôi nếu đất ít chất hữu cơ và nhiều cát. Khác với các chất dinh dưỡng vi lượng
khác, Bo cần thiết cho cây trong suốt vụ mùa. Khí hậu khô và
đất khô hạn có thể
gây thiếu hụt Bo. Sự thiếu hụt này nói chung thể hiện ở lá, chồi non. Nên bón Bo
ở tỉ lệ 2,27 – 13,62 kg/ha. Các cây phản ứng tương đối rõ rệt với việc bón Bo là
cỏ linh lăng, hoa lơ xanh, lạc và củ cải đường
NHÓM RẤT MẪN CẢM VỚI THIẾU BO: Xúp lơ, củ cải đường, cây hoa hồng,
cải củ, táo.
NHÓM MẪN CẢM TRUNG BÌNH: Bắp cải, cà rốt, bông vải, xà lách, d
ền đỏ,
lê, đào, táo, nho.
NHÓM ÍT MẪN CẢM VỚI THIẾU BO: Đậu, lúa mạch, ngô, đậu tương, khoai
tây, lúa, cam, quýt.
Phân bón lá chứa Bo thường dùng nhất là dung dịch Borax
định vì Ni-tơ tự do từ khí quyển.
Mo cần cho tổng hợp vitamin C trong cây.Nồng độ Mo trong cây rất thay
đổi, từ 0.1 mg/kg (lúa mạch) đến 120 mg/kg (Bông vải).Nồng độ thông thường
từ 1 – 2 mg/kg.
Copyright: Tài liệu đại học ©