ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
ĐỖ THỊ THU HÀ
HIỆU QUẢ TRUYỀN THÔNG VỀ HÁT XOAN QUA
BÁO IN VÀ BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ
(BÁO PHÖ THỌ, VĂN HÓA VÀ TUOITRE.VN,
VIETNAMNET.VN, 2010-2012) LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Báo chí học
Hà Nội - 2013
LỜI CAM ĐOAN
Tôi tên: Đỗ Thị Thu Hà
Là học viên cao học lớp báo chí khóa 2010 của trƣờng Đại học khoa
học xã hội và nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội.
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc
ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình.
Học viên
Đỗ Thị Thu Hà
1. Lý do chọn đề tài 3
2. Tình hình nghiên cứu đề tài 4
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 6
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6
5. Phƣơng pháp nghiên cứu 7
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 7
7. Kết cấu của đề tài 8
CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN VÀ
VAI TRÕ CỦA TRUYỀN THÔNG VỀ HÁT XOAN 9
1.1. Khái quát về di sản văn hóa phi vật thể đƣợc UNESCO công nhận và di sản văn hóa phi vật
thể hát Xoan 9
1.2. Khái quát chung về hát Xoan 10
1.3. Vai trò của truyền thông về hát Xoan 20
Tiểu kết chƣơng 1 26
CHƢƠNG 2: HIỆU QUẢ TRUYỀN THÔNG VỀ DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ
HÁT XOAN TRÊN BÁO IN VÀ BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 28
2.1. Vấn đề bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan trên báo chí 28
2.2. Nội dung, hình thức truyền thông hát Xoan trên báo in và báo mạng điện tử 30
2.3. Tác động, hiệu quả của truyền thông về hát Xoan 50
Tiểu kết chƣơng 2 66
CHƢƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRUYỀN THÔNG VỀ DI SẢN
VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN TRÊN BÁO IN VÀ BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 69
3.1. Vấn đề đặt ra với hát Xoan hiện nay 69
3.2. Một số kết quả bƣớc đầu về hiệu quả truyền thông hát Xoan qua điều tra bảng hỏi 71
3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả truyền thông về di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan trên
báo in và báo mạng điện tử 74
Tiểu kết chƣơng 3 83
KẾT LUẬN 84
TÀI LIỆU THAM KHẢO 86
PHỤ LỤC 90
3
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Hát Xoan là loại hình dân ca lễ nghi phong tục đƣợc trình diễn ở cửa
đình trong hội làng mùa xuân, hình thành từ thời kỳ Hùng Vƣơng dựng nƣớc,
đƣợc phát triển theo tiến trình lịch sử, đến thời nhà Lê (thế kỷ XV - XVI) các
bài bản Xoan đƣợc các nhà nho biên soạn, bổ sung và lƣu truyền cho đến nay.
Hát Xoan là loại hình dân ca với hình thức nghệ thuật diễn xƣớng nguyên hợp
đa yếu tố có sự kết hợp hài hòa của trống, hát và múa. Hát Xoan thƣờng đƣợc
biểu diễn vào dịp đầu xuân, phổ biến nhất ở vùng đất tổ Phú Thọ. Hát Xoan
thể hiện đời sống tinh thần của con ngƣời và thể hiện sự gắn kết cộng đồng tại
các vùng Xoan.
Ngày 24/11/2011, tại Hội nghị lần thứ 6 của Ủy ban liên chính phủ về
Bảo tồn DSVHPVT của UNESCO tổ chức tại Bali - Indonesia, Hồ sơ hát
Xoan - Phú Thọ của Việt Nam đã đƣợc công nhận là DSVHPVTCNL. Đặc
trƣng của loại hình VHPVT là nó thể hiện đời sống tinh thần, tƣ tƣởng, tình
cảm của con ngƣời và cộng đồng ngƣời. Nó đƣợc lƣu truyền từ thế hiện này
qua thế hệ khác chủ yếu dƣới dạng truyền miệng. Độ bền vững của loại hình
VHPVT khá lâu dài bởi nó ăn sâu vào tiềm thức của con ngƣời. Tuy nhiên,
hát Xoan Phú Thọ cũng đang chịu tác động của xã hội hiện đại. Trƣớc nền
kinh tế thị trƣờng, có sự giao lƣu hội nhập văn hóa mạnh mẽ thì hát Xoan
đang đứng trƣớc nguy cơ mai một nghiêm trọng. Vì vậy, việc đề ra những giải
pháp cụ thể để hát Xoan thoát khỏi nguy cơ thất truyền và đáp ứng đòi hỏi của
cuộc sống đƣơng đại, của con ngƣời hôm nay là cấp thiết.
Truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển tải mọi thông
tin đa chiều và sâu sắc về loại hình VHPVT này đến với đông đảo công chúng.
Thông qua các PTTTĐC, công chúng sẽ biết, hiểu và yêu thích về di sản hát Xoan
5
tài trên, các tác giả đã nghiên cứu về vấn đề bảo tồn VHPVT nói chung hoặc
một số loại hình VHPVT cụ thể (không có hát Xoan) trên báo chí.
Tháng 7/2013, Sở Văn hóa – thể thao và du lịch tỉnh Phú Thọ đã công
bố Đề án bảo tồn và phát huy giá trị DSVHPVT cần bảo vệ khẩn cấp của
nhân loại - hát Xoan Phú Thọ giai đoạn (2013 - 2015) định hƣớng đến 2020.
Đề án tập trung vào 5 dự án bao gồm: Dự án “Sƣu tầm, nghiên cứu, kiểm kê,
tƣ liệu hóa, số hóa các bài bản, tƣ liệu về hát Xoan”; dự án “Phục hồi, truyền
dạy các bài Xoan cổ trong cộng đồng và Giáo dục, phổ biến dạy hát Xoan
trong các trƣờng học tỉnh Phú Thọ”; dự án “Quy hoạch, hỗ trợ tu bổ, tôn tạo
và khôi phục hệ thống di tích liên quan đến hát Xoan Phú Thọ và xây dựng
không gian văn hóa hát Xoan phục vụ phát triển du lịch, nâng cao đời sống
cộng đồng”; dự án “Nâng cao năng lực quản lý cho các phƣờng, câu lạc bộ
Xoan; xây dựng chế độ, chính sách liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị
của di sản hát Xoan”; dự án “Tuyên truyền, quảng bá DSVHPVT cần bảo vệ
khẩn cấp hát Xoan Phú Thọ”.
Trong công tác tuyên truyền, quảng bá về hát Xoan thời gian qua chủ
yếu tập trung vào việc: Tổ chức các hội thi, hội diễn, liên hoan dân ca Xoan;
Tổ chức giới thiệu hát Xoan qua giao lƣu văn hóa quốc tế; Thu thanh, thu
hình, xuất bản các CD, DVD.
Công tác đăng tải tác phẩm hát Xoan trên các PTTTĐC cũng đƣợc nhắc
đến. Song chƣa đề cập tới vấn đề hiệu quả truyền thông về hát Xoan.
Đề tài luận văn mà tác giả nghiên cứu đã có luận văn thạc sỹ “Báo chí
với việc bảo tồn và phát triển dân ca xoan, ghẹo” của Nguyễn Thị Thu Hà,
khoa báo chí, Đại học Khoa học Xã hội Nhân văn Hà Nội năm 2005. Luận
văn đó đã khảo sát hát Xoan, hát Ghẹo trên loại hình báo in từ năm 1990 -
2005. Tuy nhiên luận văn này sẽ có điểm mới ở việc tập trung nghiên cứu vấn
đề nâng cao hiệu quả truyền thông về hát Xoan sau khi hát Xoan đƣợc
7
* Để thực hiện mục đích trên, luận văn sẽ tập trung giải quyết 3 nhiệm
vụ sau đây:
- Khái quát về hát Xoan và vai trò của báo in, báo mạng điện tử truyền
thông về hát Xoan
- Đánh giá về hiệu quả của truyền thông về hát Xoan trên báo in và báo
mạng điện tử
- Đề xuất các giải pháp, phƣơng hƣớng để nâng cao hiệu quả truyền
thông về hát Xoan
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu là:
- Phƣơng pháp sƣu tầm: sƣu tầm tài liệu, sách, báo…
- Phƣơng pháp điền dã: tìm hiểu tại địa phƣơng có hát Xoan, tìm hiểu qua
các nghệ nhân hát Xoan (phỏng vấn sâu, hỏi ý kiến chuyên gia, nghệ nhân)
- Phƣơng pháp phỏng vấn: trao đổi với các nhà nghiên cứu dân gian về
hát Xoan và các nhà truyền thông
- Phƣơng pháp so sánh: so sánh cách truyền thông giữa ba thời điểm:
trƣớc, trong và sau khi hát Xoan đƣợc công nhận là DSVHPVTCNL
- Phƣơng pháp tổng hợp thống kê: các số liệu liên quan
- Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phƣơng pháp nhƣ: lôgic lịch
sử, quy nạp và diễn dịch.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
Luận văn sẽ góp phần bổ sung và làm phong phú hơn lý luận truyền
thông về DSVHPVTCNL trên báo in và báo mạng điện tử hiện nay.
Qua đề tài nghiên cứu này, ngƣời viết mong muốn các kết quả nghiên
cứu của luận văn sẽ giúp cho những ngƣời làm truyền thông về hát Xoan nắm
8
9
CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ DI SẢN PHI VẬT THỂ HÁT
XOAN VÀ VAI TRÕ CỦA TRUYỀN THÔNG VỀ HÁT XOAN
1.1. Khái quát về di sản văn hóa phi vật thể đƣợc UNESCO công nhận và
di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan
1.1.1. Định nghĩa về di sản văn hóa phi vật thể
Di sản văn hóa đƣợc hiểu là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch
sử, văn hóa, khoa học đƣợc lƣu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Di sản
văn hóa bao gồm di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể.
Theo công ƣớc về bảo vệ DSVHPVT của UNESCO thì “DSVHPVT
được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kỹ năng
và kèm theo đó là những công cụ, đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn
hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm người mà trong một số trường
hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ. Được
chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, DSVHPVT được các cộng đồng
và các nhóm người không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối
quan hệ qua lại giữa các cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời
hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ sự tôn
trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người.” [6, tr.90]
Còn định nghĩa về DSVHPVT theo luật di sản văn hóa đƣợc thể hiện nhƣ
sau: “Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn
hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền
miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao
Xoan thƣờng đƣợc diễn ra ở cửa đình nên còn đƣợc gọi là khúc đình môn. Có
4 phƣờng Xoan đƣợc gọi theo tên làng là các phƣờng Xoan: An Thái, Phù
Đức, Kim Đới và Thét thuộc thành phố Việt Trì. 11
1.2.1. Nguồn gốc của hát Xoan
Hát Xoan có nguồn gốc từ những tập quán và phong tục dân gian, là
một loại hình nghệ thuật dân gian cổ truyền phát triển theo phƣơng thức
truyền khẩu, truyền ngôn, truyền nghề có lịch sử lâu đời, có vị trí quan trọng
trong đời sống văn hoá, phong tục cộng đồng. Nguồn gốc hát Xoan đƣợc gắn
với những câu chuyện truyền thuyết nhằm giải thích sự ra đời của nó.
Ở các địa phƣơng khác nhau, sự ra đời của hát Xoan lại có những
truyền thuyết khác nhau.
Trong chuyến đi điền dã về làng Kim Đới, truyền thuyết về hát Xoan
đƣợc ngƣời dân kể lại rằng: Hoàng hậu của Vua Hùng trong cơn khó đẻ nghe
dân chúng múa hát mà dễ bề sinh nở. Vua khen điệu hát múa, sai các Mỵ
Nƣơng học để lƣu truyền. Vì vậy, không ít ngƣời cho rằng hát Xoan có từ thời
Hùng Vƣơng.
Ở làng Phù Đức, xã Kim Đức, thành phố Việt Trì còn lƣu truyền
thuyết: Vào trƣa ngày 13 tháng Chạp, ba anh em Vua Hùng đi qua thôn Phù
Đức và An Thái dừng chân nghỉ ngơi. Lúc đó có đám trẻ chăn trâu vừa chơi
đánh vật, kéo co lại vừa hát những khúc ca rất hay. Ngƣời anh cả nhà họ
Hùng liền bảo hai em dạy các trẻ mục đồng hát một số điệu mà họ mang theo.
Về sau, đến ngày mùng 2 và mùng 3 tháng Giêng Âm lịch hàng năm, dân
làng Phù Đức mở hội cầu để cầu Đức Thánh Cả (anh Cả Vua Hùng) phù hộ
cho “Dân khang, vật thịnh, mƣa thuận gió hòa, mùa màng tƣơi tốt”. Trong
hội cầu, họ diễn lại cảnh hát xƣớng để nhớ lại sự tích các Vua Hùng dạy
dân múa hát.
Ở làng Cao Mại, thị trấn Lâm Thao, huyện Lâm Thao kể lại: Vợ Vua
đối với các bậc thánh, thần ban phát sự may mắn, phong lƣu dân chúng. Hát
13
Xoan thể hiện đạo lý Vua - Tôi, nghĩa vợ chồng, đạo làm cha, đạo làm con.
Hát Xoan còn thể hiện tình cảm, là cầu nối cho sự đoàn kết trong cộng đồng.
Hát Xoan là một nghệ thuật đƣợc sinh ra từ tín ngƣỡng nông nghiệp
trồng lúa nƣớc, nó ra đời trên miền đất cội nguồn của dân tộc, do đó nó mang
đầy đủ tính chất của nền văn hóa cội nguồn và cổ xƣa nhất. Mặt khác, hát
Xoan mang đậm yếu tố tín ngƣỡng, tâm linh đƣợc hát tại đình làng là nơi thờ
Thành Hoàng để thể hiện ƣớc nguyện linh thiêng.
1.2.2. Đặc điểm của hát Xoan
Hát Xoan có những đặc điểm độc đáo nhƣ: tổ chức phƣờng Xoan khá
chặt chẽ, vai trò của trùm phƣờng Xoan, tục giữ cửa đình, tục kết nghĩa giữa
phƣờng Xoan và làng sở tại, không gian diễn xƣớng ở cửa đình và thời gian
diễn xƣớng vào mùa xuân, cách ăn mặc của đào, kép trong lúc biểu diễn hát
Xoan… Điều này tạo nên nét vừa thiêng liêng vừa gần gũi, vừa nhẹ nhàng
vừa sâu lắng của hát Xoan. Nó cũng khiến cho hát Xoan khác biệt với các loại
hình dân ca khác.
1.2.2.1. Tục giữ cửa đình và tục kết nghĩa
Hát Xoan còn đƣợc gọi là “Khúc đình môn” nghĩa là hát ở cửa đình.
Mỗi họ Xoan đều có một số cửa đình mà họ giữ lấy cửa: “đình nào họ
đấy”, các họ khác không đƣợc tự do đến hát nhằm tránh sự tranh chấp
giữa các phƣờng Xoan. Lệ giữ cửa đình quy ƣớc mỗi phƣờng Xoan chỉ có
một số cửa đình chính để hàng năm đến hát thờ. Ví dụ phƣờng Kim Đới
giữ cửa đình Hữu Bổ, Nha Môn… phƣờng Phù Đức giữ các đình Phù
Ninh, Đức Bác …
Lệ giữ cửa đình dẫn tới “tục kết chạ” (kết nghĩa) anh em. Phƣờng Xoan
là em, làng sở tại là anh. Kết nghĩa của Xoan là kết nghĩa giữa họ với làng,
15
Các thành viên trong phƣờng Xoan có vai trò khác nhau trong diễn
xƣớng. Kép phƣờng Xoan vừa hát vừa giữ trống phách. Kép trẻ nhất đảm
nhiệm các tiết mục nghi thức mở đầu (Giáo Trống, Giáo Pháo). Các kép khác
giữ nhịp trống, phách, có thể hát dẫn trong một số bài Xoan. Còn đào phƣờng
Xoan vừa hát vừa múa một số tiết mục và đối đáp giao duyên với trai làng sở tại.
1.2.2.3. Giao tiếp ứng xử và địa điểm diễn xướng
Quan hệ giữa phƣờng Xoan với các làng mà phƣờng Xoan đến ca hát là
quan hệ anh em. Tuy nhiên trong giao tiếp ứng xử hai bên phƣờng Xoan và
làng sở tại đều trân trọng, bình đẳng lẫn nhau.
Ngoài 4 làng Xoan gốc, ở Phú Thọ còn có 17 làng hát Xoan là: Ở
huyện Phù Ninh có làng Tử Đà (xã Tử Đà), làng Phù Ninh (xã Phù Ninh),
làng An Đạo (xã An Đạo), làng Tiên Du (xã Tiên Du); huyện Lâm Thao có
làng Cao Mại (xã Cao Mại), làng Hữu Bổ (xã Kinh Kệ), làng Thanh Mai
(xã Thanh Đình); huyện Lâm Thao có làng Cổ Tích (xã Hy Cƣơng); huyện
Đoan Hùng có làng Tây Cốc (xã Tây Cốc); huyện Tam Nông có làng
Hƣơng Nộn (xã Hƣơng Nộn); thành phố Việt Trì có khu Cẩm Đội (phƣờng
Thụy Vân), phƣờng Nông Trang, phƣờng Dữu Lâu.
Địa điểm diễn xƣớng ở cửa đình, còn hát ở trong đình. Đào phƣờng
Xoan thƣờng hát Trống Quân với trai làng Đức Bác ở bến Song, tiến tới đầu
làng rồi mới vào hát ở cửa đình. Một số làng sau khi nghe hát Xoan ở cửa
đình thì mời phƣờng Xoan về hát ở nhà, chủ yếu hát ngâm ngợi những bài thơ
áng văn.
1.2.2.4. Trang phục, đạo cụ, nhạc cụ khi hát
Phƣờng Xoan có cơ cấu tổ chức, phƣơng thức hoạt động khá chặt chẽ.
Hàng năm phƣờng Xoan thƣờng trích một khoản thu nhập từ đi hát để mua
sắm đạo cụ và nhạc cụ.
17
mời, cầu xin các vị thần linh về dự lễ tế, che chở cho dân làng đƣợc an khang,
mùa màng tƣơi tốt, thiên hạ thái bình.
Phƣờng Xoan khi đi hát ở các làng kết nghĩa, trùm phƣờng cùng chủ
tế làng sở tại phải đứng trƣớc hƣơng án của làng, chắp tay kinh cẩn vái lạy
các thần linh. Sau đó trùm phƣờng hát thỉnh mời Giáo Trống. Lúc đó kép
trẻ nhất phƣờng với chiếc trống nhỏ đeo trƣớc bụng vừa múa vừa nhảy dẫn,
bốn cô đào ra trƣớc hƣơng án, tay nâng quạt làm điệu bộ dâng hƣơng, bƣớc
lên bƣớc xuống, hát bài Thơ Nhang, Đóng Đám… Đào và kép hát xen kẽ,
lúc phụ họa lúc đuổi nhau. Múa hát rộn ràng, khỏe mạnh gây đƣợc không
khí tƣng bừng cho ngày hội.
1.2.3.2. Chặng Quả Cách
Hát Cách hay trình bày các Quả Cách là lối hát các bài bản khá dài nhƣ
bài văn hay bài diễn ca. Nội dung Quả Cách miêu tả cảnh đẹp thiên nhiên với
bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông hay mô tả cuộc sống của bốn lớp ngƣời trong xã
hội lúc bấy giờ: sĩ, nông, công, thƣơng, hoặc kể lại những chuyện xƣa.
Hát cách gồm 14 bài bản đƣợc gọi là Quả Cách đƣợc sắp xếp trình diễn
nhƣ sau: Kiều Giang Cách; Nhàn Ngâm Cách; Tràng Mai Cách; Ngƣ Tiều
Canh Mục Cách; Đối Dẫy Cách; Xuân Thời Cách; Hồi Liên Cách; Hạ Thời
Cách; Thu Đông Cách; Đông Thời Cách; Tứ Mùa Cách; Thuyền Chèo Cách;
Tứ Dân Cách; Chơi Dâu Cách. Trong một thời gian dài, các phƣờng Xoan
thƣờng hát 13 Quả Cách, còn Quả thứ 14 bị thất lạc nay mới tìm lại và đƣợc
các phƣờng Xoan khôi phục lại.
Cấu trúc mỗi Quả Cách gồm có ba phần: giáo cách, đƣa cách, kết cách.
Về diễn xƣớng, mỗi Quả Cách có nhiều vẻ nhƣng cơ bản là hát ngâm và hát
nói. Trùm phƣờng Xoan hay một kép ngồi ở giữa khoang đình vừa đánh trống
phách vừa hát dẫn. Các cô đào đứng sau hát phụ hoạ bằng cách hát lại nguyên
một câu hay một đoạn vừa hát, có khi chỉ là những câu đƣa hơi.
Qua quá trình diễn xƣớng dễ nhìn thấy điểm độc đáo của hát Xoan so
với Quan họ. Âm nhạc trong hát Xoan không phức tạp, có số lƣợng âm ít, âm
vực hẹp, giai điệu đơn giản, sử dụng ít nốt luyến láy, dễ hát. Ở chặng nghi
thức của hát Xoan, hầu hết các bài bản đều là thang 3, 4 âm, đây có thể coi là
dạng những bài bản âm nhạc cổ nhất khác với Quan họ có đầy đủ 5 âm. Các
quãng trong giai điệu hát nói của hát Xoan không vƣợt quá quãng 8, thƣờng là
từ quãng 2 đến quãng 5. Nếu nhƣ giai điệu Quan họ đƣợc xen kẽ rất nhiều nốt
xung quanh một nốt chính, thì hát Xoan tiếng nào ra tiếng ấy. Từng từ, từng
chữ trong lời ca thƣờng chỉ ứng với một đến hai, ba nốt nhạc. Khi hát thì kép
hát một quãng và đào hát một quãng cách nhau một khoảng cách. Đồng thời
hát Xoan là hát múa nên đòi hỏi phải có nhịp điệu và tiết tấu rõ ràng.
1.1.4. Các biến thể của hát Xoan hiện nay
Sau khi đƣợc UNESCO công nhận là DSVHPVTCNL, bên cạnh biểu diễn
Xoan gốc thì đã có biến thể “Xoan mới” với lời hát và điệu bộ đƣợc cải biên.
Lối trình diễn “Xoan mới” đƣợc các diễn viên nhà hát chèo của tỉnh
Phú Thọ biểu diễn trong một chƣơng trình truyền hình quảng bá về hát Xoan.
“Xoan mới” có phần ghép nhạc hiện đại, trang phục năm thân kín đáo của
Xoan đƣợc thay bằng áo tứ thân kiểu chèo, có cầm quạt để biểu diễn, tay múa
theo kiểu chèo ngửa lên rất khác với Xoan cổ, cái liếc mắt cũng theo phong
cách biểu diễn chèo, lời lẽ pha giữa xoan, hát trống quân, chèo Nó chỉ khác
chèo ở một điểm là lời Xoan cổ bị bóp méo nhiều, kéo giãn ra và ghép nhạc
mới vào. “Xoan mới” có vẻ rộn ràng hơn, nhƣng sai lệch đi so với Xoan cổ.
Sự biểu diễn loại hình Xoan mới này vấp phải ý kiến phản đối rất nhiều
của các nhà chuyên môn, nhà nghiên cứu VHDG, nghệ nhân hát Xoan và
công chúng yêu hát Xoan. Bởi loại hình “Xoan mới” này đã làm mất đi tính
cổ xƣa và bị pha tạp với các loại hình nghệ thuật khác.
20
Việc quảng bá “Xoan mới” chứ không phải là Xoan cổ trên PTTTĐC
bình luận sắc xảo góp phần làm cho ngƣời ta hiểu và yêu quý hát Xoan. Cùng
là loại hình báo in nhƣng các báo có những góc độ tiếp cận và hình thức thể
hiện khác nhau đem đến cho độc giả cái nhìn phong phú.
Vai trò của TTĐC trong việc bảo tồn văn hóa đã được khẳng định:
“báo chí có nhiệm vụ và vai trò to lớn trong việc nâng cao nhận thức, thẩm
mỹ, giáo dục và giải trí đối với nhân dân; một mặt tiếp thu những tinh hoa
văn hóa nhân loại, mặt khác giữ gìn và phát huy bản sắc, truyền thống văn
hóa tốt đẹp của dân tộc… định hướng công chúng đến với CHÂN – THIỆN –
MỸ”. [27, tr. 87]
1.3.1. Vai trò của truyền thông cấp Trung ương
Các phƣơng tiện báo chí truyền thông ở Trung ƣơng đã góp phần to lớn
trong việc quảng bá về hát Xoan. Nhiều cơ quan báo chí nhƣ: TTXVN, Đài
truyền hình Việt Nam, Đài tiếng nói Việt Nam, báo Văn hóa… đã phản ánh
góc nhìn đa dạng, có chiều sâu về hát Xoan. Đây là các kênh thông tin có chất
lƣợng, độ tin cậy cao, diện phủ sóng lớn, số lƣợng công chúng đông đảo.
Các báo chủ yếu đăng các tin, bài liên quan đến việc hát Xoan đƣợc
UNESCO công nhận là DSVHPVTCNL, một số bài báo giới thiệu chung về
di sản, chân dung nghệ nhân, vấn đề bảo tồn hát Xoan… Hầu hết các bài báo
phản ánh về hát Xoan mang tinh thần cổ vũ và xây dựng, tạo ra sự đồng thuận
cao trong việc tuyên truyền, quảng bá về nét đẹp của di sản và kêu gọi mọi
ngƣời cùng chung tay bảo tồn hát Xoan.
Bên cạnh đó, các cơ quan báo chí ở Trung ƣơng còn đề cập đến biến
thể của hát Xoan, nguy cơ mai một, thất truyền, thực trạng trong vấn đề bảo
tồn của địa phƣơng… Qua đó, công chúng có cái nhìn toàn diện, đa dạng và
Copyright: Tài liệu đại học ©