ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG

NGUYỄN THẾ PHƢƠNG NGHIÊN CỨU MÔ HÌNH BẢO TỒN CÓ SỰ THAM GIA
CỦA CỘNG ĐỒNG TẠI KHU BẢO TỒN LOÀI VÀ SINH
CẢNH VOỌC MŨI HẾCH, TỈNH HÀ GIANG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG
HÀ NỘI – 2012
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG

3
n v bo tn
3
1.2. Khu bo tn thiên nhiên
4
1.3. Cng
5
1.4. Bo tn có s tham gia ca cng
5
1.5 pháp lý v ng qun lý rc dng và bo tn có s
tham gia ca cng
6
1.6. Loài Voch
8
1.7. Thc trng công tác bo tn có s tham gia ca cng
9
1.7.1. Bo tn có s tham gia ca cng trên th gii
9
1.7.2. Bo tn có s tham gia ca cng ti Vit Nam
10
1.7.3. Các hong bo tn ti 

13
M, TH
PHÁP NGHIÊN CU
16
2m nghiên cu
16
2.1.1. V a lý
16

2.5.2. iu tra phng vn ti tha
35
25.3.  tham gia ca cng (PRA)
36
T QU VÀ THO LUN
38
3.1. Thc trng công tác bo tn ti KBT
38
3.1.1. Hin trng v t chc
38
3.1.2. Hin trng hong
45
3.1.3. Hin tr vt cht và kinh phí hong ca KBT
47
3.2. Nhbt cp
48
3.2.1. V mô hình qun lý
48
3.2.2. V nh danh gii Khu bo tn
51
 chính sách v công tác bo tn
52
3.2.4. Nhn thc v công tác bo tn
53
ng và áp lc
55
3.3.1. Áp lc v khai thác và s dng tài nguyên
55
iii


KBT
Khu bo tn
VMH
Voch
FFI
T chc Bo tng thc vt hoang dã Quc t (Fauna and Flora
Intemational)
UBND
y ban nhân dân
MOSTE
B Khoa hc, công ngh ng
MOST
B Khoa hc và Công ngh
IUCN
T chc bo tn thiên nhiên quc t

Rc dng
TNTN
Tài nguyên thiên nhiên

v

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bng 2.1: Tn sut phân b các loi thc vt  rng Khau Ca
19
Bng 2.2. Din tích gieo tr
23
Bng 2.3. Din tích gieo trnh
26
Bng 2.4. Din tích gieo tr

quanh KBTV
61
B 03: V V
65
DANH MỤC SƠ ĐỒ
 01: Thc tru t chc, qun lý ca Khu bo tn loài và
sinh cnh Voch, tnh Hà Giang
39
  xut mô hình qun lý ti Khu bo tn loài và sinh cnh
Voch, tnh Hà Giang
69

1

MỞ ĐẦU
Khu bo tn loài và sinh cnh Voch, tnh Hà Giang (KBTV) c
thành lp theo Quynh s -a y
ban nhân dân tnh Hà Giang có din tích là 2.024 ha,    c bo v
nghiêm ngt là 1.000 ha nm trên a bàn 3 xã gm: Xã Tùng Bá, huyn V Xuyên;
n Bc Mê, tnh Hà Giang.
Khu bo tn loài và sinh cnh Voch, tnh Hà Giang nm ti khu vc
rng Khau Ca là mt khu ri bit lp nm gn Khu bo
tc bao bc bt nông nghip và rng trng
ng ca qun th Voch (VMH) (Rhinopithecus avunculus) quý him
ln nhc bin cho ti nay vi tng s khong 90 cá th. c
lit kê là loài cc k nguy cp trong S ca T chc bo tn thiên nhiên quc t
[IUCN, 2008] và ch ghi nhc   m ti Vit Nam thuc các tnh: Hà
Giang, Tuyên Quang, Cao Bng, Thái Nguyên và Qung Ninh, tng s c tính
khong 200 cá th.
H thc vt  KBTV gm có 471 loài thc vt có mch thuc 268 chi, 113 h và

“Nghiên cứu mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại Khu bảo
tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch, tỉnh Hà Giang” vi m
c trng, nhc trong công tác bo
tn ti KBTV.
c trng kinh t - xã hi ca bàn
nghiên cu và nhng hon công tác bo tn ti KBTV.
3. Các hong bo tn có s tham gia ca ci áp dng
ti KBTV.
 xut mô hình bo tn có s tham gia ca cng ti KBTV.
Kt qu nghiên cu c tài s góp phn nâng cao hiu qu công tác bo tn
ti KBTV. Vi bn thân là cán b làm công tác qun lý t  t qu
nghiên cu c tài s  khoa hc   xut vi các cp lãnh
o các gii pháp t chc thc hin nhm thc hin tt công tác bo tn và qun lý
Nc v ng sinh ha bàn tnh Hà Giang.
3

CHƢƠNG I
TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Các Định nghĩa và Khái niệm về bảo tồn
Theo Lung sinh hc Bo tng sinh hc là vic
bo v s phong phú ca các h sinh thái t nhiên quan trc thù hoi din;
bo v ng sng t ng xuyên hoc theo mùa ca loài hoang dã,
c        a t nhiên; nuôi, trng, 


thuc Danh mc loài nguy cp, quý, hio v; 





















 


.
- Bo tn chuyn ch (bo tn chuyn v) 
ng sng t  ng xuyên ho



 ; bo t


trng, vc hu, có giá tr 


sng ca chúu kin sinh cnh tt nht  các loài có th phát
trin. Bo tn chuyn v (ti các tri cu h, ngân hàng ht ging, bo qun phôi,
trng, tinh trùng ) ch áp di vi các loài quý him, qun th còn li quá nh,
có kh  tuyt dit nhanh chóng thì phi bo tn các cá th u kin
nhân ti s giám sát ci.
Hình thc bo tn ti Khu bo tn loài và sinh cnh Voc mi hch tnh Hà
Giang là bo tn nguyên v.
4

1.2. Khu bảo tồn thiên nhiên
- Theo T chc Bo tn Thiên nhiên Quc t Khu bo tn thiên nhiên là mt
khu vt lin hoc trên bic khoanh vùng  bo v ng sinh hc,
c qun lý bng các công c pháp
lut hoc các hình thc qun lý có hiu qu khácIUCN, 2008].
- Theo Lung sinh h Khu bo tn thiên nhiên là khu vc
c xác lp ranh gii và phân khu ch

o tng sinh hc.
-  vào m dng ch yu ca rng, Lut bo v và phát trin
r u 4) chia rng thành ba lo
+ Rng phòng h c s dng ch y bo v nguc, bo v t,
chng xói mòn, chng sa mc hóa, hn ch u hoà khí hu, góp phn bo
v ng, bao gm:
* Rng phòng h u ngun;
* Rng phòng h chn gió, chn cát bay;
* Rng phòng h chn sóng, ln bin;
* Rng phòng h bo v ng.
+ Rng c dc s dng ch y bo tn thiên nhiên, mu chun h
sinh thái rng ca quc gia, ngun gen sinh vt rng; nghiên cu khoa hc; bo v
di tích lch sng cnh; phc v ngh ch, kt hp

1.4. Bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng
Mt trong nhng tn ti dn s kém hiu qu trong qun lý tài nguyên nói
chung và bo tng sinh hc nói riêng là thiu s tham gia ca
 quanh các KBT, các KBT ng 
s tách bit mt khu vc t nhiên ra khi th gii. Cách tip c
biu hin nhng tht bi do áp lc xã hi và sinh thái, c trong và ngoài khu bo
tn. Thc t cho thy KBT vn cn có mt phc bo v nghiêm ngc gi
là vùng lõi. Bên cy phát trin kinh t thân thin vng,
phát trin giáo dc và bo tn các giá tr   n thng  các phn xung
c gm và vùng chuyn ti
6

 chm bo cho công tác bo tt hiu qu lâu dài và bn
vng.
Vic lôi cun, thu hút ctham gia vào quá trình quy hoch
và qun lý ti các KBT là yu t cc k quan trng, bi vì h là nhi hiu
bit t ng và có mi liên h mt thit nht vi vic s dng và qun lý tài
nguyên thiên nhiên trong vùng.
n nay,  i dân trên mi mic bing bào các
dân tn thn v tm quan tr
s cn thit ca công tác bo tng sinh. H ch n vi
th nào  khai thác ngun tài nguyên sn có c nhiu nh phc v cho cuc
sng nht ca, do nn kinh t còn nhi, an toàn
c thc phm bo, nên các nhà qung
ng tìm kim mi gii pháp  ng kinh t 
n vic bo tn ng sinh hc.
 i dân có hành vi ng x tt i vi tài nguyên rng và ng sinh
hc, vic nâng cao nhn thc và thu hút s tham gia ca cng trong công tác
qun lý tài nguyên thiên nhiên, bo v ng sinh hc là rt cn thit nhm thay
 và tp quán ca ci thin chng cuc sng cho

phát trin rn 2011-c Th ng Chính ph phê duyt ti Quyt
nh s -TTg ngày 09/01/2012, tNc yêu cu Ban qun lý rng
c dng, rng phòng h, các công ty lâm nghic trin khai thc hi
ch ng qun lý vi c cùng chia s trách
nhim qun lý bo v rng, phát trin rng li ích t r
a các bên và tri ng qun lý rng t 
2014, tin hành  chia s li ích t mt s rc dng ng
chuyn t hình thc Nc kim soát hoàn toàn công tác qun lý bo v
rng sang hình thc ng qun l
trách nhim qun lý và lc t rng.
Quynh s -TTg ngày 08/02/2012 ca Th ng Chính ph
là mc tin mi v ng công tác bo v riu
8

4 qunh v ng qun lý r cn vic thành lp Hng
qun lý - i din hm bo s tha thun trc tip và t nguyn gia
Ban qun lý rc dng và cng thôn v trách nhim qun lý bo v, phát
trin rng; chia s li ích h qun lý phi hp. Chính sách
c xem là t phá, góp phng hiu qu bo v ry
mnh xã hi hóa, thu hút các thành phn kinh t, các t chc xã hi dân
tham gia bo v rng, to vic p, góp phm nghèo,
nâng cao mc si dân.
Quynh s -TTg ngày 01/6/2012 ca Th ng Chính ph v
n rc dn 2011  2020 tip tc t
pháp lý trong vic to ngun lc cho công tác bo v rng và bo tng sinh
hc ti các khu rc dng,   N c cp kinh phí 100.000
n lý rc d hng thuê, khoán bo v rng
vi c tr phát trim các khu rc dng vi
kinh phí là 40 triu ng/thôn, b
n pháp lý v chính sách thu hút s tham gia ca cng vào

Trên th gii các mô hình qun lý khu bo tn có s tham gia ca cng
ng quc trit hiu qu trong vic bo t
dng sinh hc, bo v rngt s mô hình qun lý rng da vào cng
ng trên th gii.
- Ti Srilanka, t  án lâm nghip cng do
Ngân hàng phát trin Châu Á tài tr ca Cc Lâm nghihi tip
cn kinh nghii dân tham gia trong qun lý r
t k hoch tng quan lâm nghip m 
che ph rt nhng các nhu cu hin t
cao mc sng, kinh t c         c. Rng
thuc s hu Nc phi qun lý theo nguyên tc bn vng v sinh thái. Ngày
ng qun lý rng thông qua s tham gia c
thc thi [, 2009].
10

- Ti Thái Lan, Wasi (1997) cho rng lâm nghip cng là mt nhân t tr
giúp cho vic phát trin xã hi dân s  Thái Lan. Các ci rt ln
c tham gia vào qun lý các ngua h do mt din
tích rng l mt bi vic khai thác g hp pháp trong nhng thp k c
n thy rng khai thác rng    cm t
c Lâm nghin các mc tiêu t qun lý
khai thác g sang m rng bo tn rng. Quyn ca các cn
lý các ngun tài nguyên ca h tr thành mc tiêu chính ca nhiu t chc phi
chính ph u. Gymour và Fisher (1997) nhn xét rng các hot
ng qun lý rng cn vic m rng trng rng trên din
tích rt, m c phi hp qun lý hoc chuyn giao
vic kim soát cho các cng [, 2009].
Bo tn có s tham gia ca cng ng c trên
th gii quan tâm, áp dng nhm hài hòa các m ng sinh hc
và qun lý các KBT m bo; Cng KBT c tham

 chc bo v rng. Mô hình t bo v rc thành lp da theo
 ng dn qun lý rng c       nh s
-BNN ngày 27/11/2006 ca B Nông nghip và Phát trin Nông thôn.
c bo v và phát trin rng trong cng thôn Lc UBND huyn
nh công nhc thành li din t bo v rng
ký hng nhn khoán bo v rng vi Ban qun quc gia 
ng thôn Lng chu trách nhim t chc qun lý bo v 1.040 ha
rc dng. Nhim v chính ca t bo v rn các hong
t g, phá r tr cán b kim lâm thu gi 
tin vi phng khai thác trái phép, nht là khu
vc giáp ranh vi tnh Hòa Bình. Do duy trì tun tra liên tn, nên t 
2008-2010, khu vc rng thôn Lng qun lý h xâm hi, k c các
cây g g trong rc gi nguyên hin trng. Mc dù  n th
nghimô hình giao khoán bo v rng cho cng thôn  n quc
gia t qu tc trách nhim t qun, t giám sát
12

trong cng; th gia
c bng do chênh lch mc thu nhp t din tích rng các h
c nhn khoán bo v khác nhau, và d dn tình trng rng tip tc b phá
b [Tru 2012].
- Tại Khu BTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông, tỉnh Hòa Bình: T m 2010, FFI
Vit Nam và PanNature phi hp cùng Chi cc Kim lâm Hòa Bình tin hành xây
dm mt hình thc m         
qun lý bo v rng ti Khu bo tn Ng Ng Luông thông qua hình thành
và h tr cho các t chi din cho cp thôn bc
gi tên là Bn t qun lâm nghiBn t qun lâm nghip  các xóm
c bu ra da trên mt quá trình la chn công khai và dân ch. Mi ban có t 5
n hành viên là cán b lâm nghip ca xã s ti, nhm
m bo s liên h cht ch gia Ban và chính quy  . Bn t qun lâm

Vi các kt qu kh quan v hong bo tn da vào cng hay các
sáng kin v ng qun lý trong thi gian qua i tt cho các Khu
bo tn c bit là nhng khu có din tích nh, khó có th thành lc Ban qun
lý hay cho các Khu bo tu kin vt cht và ngun lc c
  o v phù hp. Các thành công trên là ti cho
vic nghiên cu và xây dng các mô hình qun lý bo tn mi, vi  cn,
hiu qu c bic li ích ca vic bo tn vi li ích thit
thc v i sng kinh t và nhu cu phát trin ca cng. Do vy vic cng c
a các mô hình bo tn da vào cg tri
nhân rn thit.
1.7.3. Các hoạt động bảo tồn tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch,
tỉnh Hà Giang
T n loài Voc ch ti khu vc r
nhiu nghiên cu ca các nhà khoa hc và các t chc t
c trip trung vào nghiên c ng sinh hc khu
vc rm sinh thái ca loài Voc   lp 
, 
14


,
 hèo,  

chú   v
phí cho công tác 
.
 
, 
 cá  
m

Rng Khau Ca có dii nh c khu vc Khau
Ca xã Tùng Bá, huyn V Xuyên, t cao tuyi gii hn t 600 
1400 m. Din tích rng t  cao 600-700  khai thác cn kit, trng thái ch
yu cây bt trng, thm nhân to. Din tích rng t  cao 700  1400 m ít b
i nhic  thp  nh.
Khu bo tn loài và sinh cnh Voch, tnh Hà Giang c thành lp
a bàn 3 xã gm: Xã Tùng Bá, huyn V Xuyên; xã xã nh,
huyn Bc Mê, tnh Hà Giang, nm gn Khu bo tc
coi là có cùng h sinh thái dù vn b chia ct bt nông nghip và t trng.
Khu bo tc thành lp vi din tích là 2.024 ha, bao gm vùng lõi có
din tích khong 1.000 ha và mt phc giao khoán bo v và rng tái
sinh.
Khu bo tn có to  a lý: 22
o
49'38'' - 22
o
 bc;
l05
o
05'55'' - l05
o
 .