ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

NGUYỄN HẢI HUYỀN
NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI, ĐẶC TRƢNG
PHÂN BỐ CỦA MỐI (INSECTA: ISOPTERA) TẠI
KHU VỰC HÀ NỘI LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC Hà Nội – Năm 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
KHOA: SINH HỌC

TNG QUAN TÀI LIU 3
1.1. Tình hình nghiên cu mi trên th gii 3
1.2. Tình hình nghiên cu mi ti Vit Nam 9
1.3. Tình hình nghiên cu mi ti khu vc Hà Ni 14
 17
THU 17
2.1. Thi gian, m nghiên cu 17
m t nhiên, xã hi ca khu vc Hà Ni 17
2.1.1. V a lý 17
2.1.2. a mo 17
2.1.3. Khí hu 19
2.1.4. Th 19
2.1.5. Th ng 20
2.1.6. Tài nguyên sinh vt 21
2.1.7. Kinh t xã hi 22
2.2. g pháp nghiên cu 23
2.2.1. u 23
nh tính 23
2.2.1.2. ng 25
2.2.2. nh loi mu vt 27
2.2.3.  lý s liu 28
 30
KT QU NGHIÊN CU VÀ THO LUN 30
3.1. Thành phn loài mi ti khu vc Hà Ni 30
3.3. Cu trúc thành phn loài mi theo nhóm ch 45 3.4. Phân b ca mi theo sinh cnh tng bng 49
 th ca mi. 53
KT LU NGH 60


DANH MỤC CÁC HÌNH

 các khu vc thu mu ti khu vc Hà Ni 18
Hình 2.2. Mt s sinh cnh thu mu mi trong khu vc Hà Ni 24
Hình 2.3. Thu thp mu vt mi ngoài t nhiên 26
Hình 3.1 T l % s loài ca các phân h mi trong khu vc Hà Ni 35
 hình cây th hin m gia các qun xã mi khu vc
nghiên cu 39
Hình 3.3. Bi phân b các phân h mi theo vùng cnh quan khu vc Hà Ni 44
Hình 3.4. T l % s loài mi theo nhóm chi các vùng cnh quan khu vc
Hà Ni 48
Hình 3.5. Mi Coptotermes hi cây trng và Odontotermes hi công trình kin trúc 51
Hình 3.6. Các sinh cnh thu mu ti khu vc Hà Ni 53
Hình 3.7. S bi i ca các nhóm mi theo sinh cnh
nghiên cu 58

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

cs.: Cng s
DTTN: Din tích t nhiên
i chè
 i
KBTTN: Khu bo tn thiên nhiên
RTTL: Rng trng thun loi
RTHT: Rng trng hn tp
sl/SL: S ng



phân b 













. Vit Nam
u nhii, do vy, thành phn loài m
ng loài mc lin hin nay  c ta (Trnh
nh và cs., 2010) [51].
Hà Ni là trung tâm chính tr, khoa hc k thut ca c c, là mt
trong nhng thành ph có din tích khá rng ln. i c m rng
a gii hành chính, bao gn tích thành
ph lên 3.324,92 km². Vi khuôn viên trên, Hà Ni hin nay không ch ni rng v
din tích, ng ca a hình c i bao gm c
ci và vùng ng b i 25 m so vi mc
c bin) [6], [54].   này có th xem Hà Ni git Vit Nam
thu nh. Do có cnh quan phong phú nên ting sinh hc ca Hà Ni
rt cao.
2

CHƢƠNG 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. Tình hình nghiên cứu mối trên thế giới
Nghiên cu v b c tin hành t rt s
 công trình nghiên cu phân loi mi. Linnaeus vào
p xp mi vào lp ph không cánh (Aptera) thuc ging Termes.
p mi vào cùng nhóm kii chuyn
chúng vào b Neuroptera. Konig (1778) mô t ba loài mi (Termes vaiarium,
Termes convusionnarius và Termes monoceros c tìm thy ti   và
Srilanka. Tác gi u tiên mô t cu trúc  nn nm ca mt
loài mn hong nuôi cy nm và các qu th nm tròn trng trong cu
trn nm [8]. Latreille (1802) p mi vào nhóm côn trùng không cánh, có
hàm nghii thành lp h Termitina. Comstok, A,B., 1895 mnh
mi vào b Cu.
Công trình phân loi mi ni ting nht là ca Hagen (1855  1860). Tác gi
hi nhn 98 loài mi thung v coi là
u tiên có tính h thng v mi trên th gii [15]. Th k XX, nhiu
công trình nghiên cu v phân loi ha mc công b,
c bit là khu h m
u v phân loi và sinh hc ca 4 loài Termes
redemani, Termes azarelli, Termes feae và Termes xenotermitis c tìm thy 
Srilanka và Burma, kèm theo mt s dn liu v sinh vt sng chung vi mi
(termitophiles). Haviland (1898) nghiên cu h thng hc và sinh hc ca mi 
Indonesia và Malaysia; Escherich (1909, 1911) và Bugnion et al. (1910, 1911, 1912,
4


77 loài thuc 8 ging và 6 phân h [8]. Công trình nghiên cu v phân loi hc ca
Li Gui  t kê và miêu t có 435 loài, 44 ging và 4 h mi
phân b  Trung Quc. G  t là công trình ca Huang Fu Sheng et al.
 thành phn loài mi  Trung Quc gm 476 loài, 44 ging và 4
h, tt c u có mô t nh loi ti loài [34]. Nghiên
cu v khu h mi có công trình ca các tác gi  Ahmad (1965) v khu h mi 
Thái Lan [32], Roonwal (1961) v khu h mi   [45], Thapa (1981) v khu
h mi  Malaysia [46] và Hill (1942) v khu h mi Australia [30]. Các nghiên
cu v khu h mnh loi trong tng khu vc.
n nay thì hình thái ngoài vm ch yc s dng trong
nh loi m s hình thái
ngoài ca m phc v công tác mô t nh loi mi [44]. Mi th c
s dng trong phân lothy trong công trình nghiên cu ca Ahmad (1950)
[33]. Trong nghiên cu này,  dng dm ca hàm mi th và mi cánh
là các m chn loi, rõ ràng nht  m gi998, Sands nghiên
cu nhn dng mi th dc
m gii phc bit là hình thái và s ng ca ng Malpighi, ng hu môn
ca mi th, ti khu v nh loi ti
ging dm trên [46].
Tuy nhiên, trong thc t s bii v hình thái trong mt loài có th là rt
ln. Mt s nghiên cu v s bic Akhtar et al. (1974, 1991)
tin hành da trên s bii v  hàm trên, ch s hình du,
trong khi Chootani et al. (1979), Roonwal et al. (1957) li da ch yu vào bii
hình d  c, t l các phn ph  phn u mi lính. Bên c  
nhng loài mi có tp tính sinh hi rt gi
các loài thuc ging Coptotermes [12m này là nguyên nhân gây khó
m ln cho công tác phân loi d
c tinh lai mt cách chu
Belyaeva (2005) s dng các cu trúc c phân bit các

i lên h sinh thái ti Australia [30]. Jones et al. (2002) u tra
7

thành phn loài ti liên h cht ch gia s suy
gim tán rng, m khai thác g và s suy gi ng loài mi [37]. Bunn
(1983) u vai trò ca mi vi quá trình phc ht [8]. Schaefer
(1981) nghiên cu v ng ca mng trong h sinh
thái sa mc  t lun cho rng mi ngu chnh
ng trong sa mc. Enrique et al. (2004) nghiên cu khu h mi ti
n quc gia  Tây bc Argentina và cho rng t hp thành phn loài mi là
mt ngun tài nguyên cc bo tn [11]. Awadzi et al. (2004)  c
tính ct, phân tích các mt và các thành phn tích t trong cành cây rng
vi hong phân gii ca mi, t ng minh vai trò ca mi trong quá trình
hình thành kt cu ti rng rng lá Tây Phi [8]. Theodore (2004) cho rng mi
 thành phn hóa hc c
ng cht hng mui và hang giao thông. Jouquet et al.
(2005) báo cáo kt qu v  ng ca nhóm m  n nm
(Macrotermitinae) lên cu trúc qun xã vi sinh vt [8]. Các tác gi u tha nhn
s liên h gia thành phn loài và các hong ca mi vm và s
bii cng.
      d    u   nh
ng (belt-transect) gia các khu vc khác nhau, t c  phong
phú ca thành phn loài trong các khu vc nghiên cu  Malaysia, Borneo và
Cameroon. Các tác gi u cu trúc thành phn loài và phân loi
theo nhóm tha mi trong các khu vc nghiên cu, phát hin thy rng s
c qua các ng ch chim 31  36% tng s loài có trong
khu vc nghiên cu [36]. Mt kt lun quan trc rút ra t nghiên cu trên
cho rng có th s dng các ch s ng ca mi làm ch th 
 ng c     ng sinh thái. Nghiên c  ng theo
c trin khai  mt s quc gia khác   

và phòng tr nhng loài mi có giá tr kinh tn
c thn bí hay Bí mt ca loài mi ng hp nhng kin thc chung
9

v mm gây hp th các nhà
nghiên cu mi ca Qu cho xut bn cu  u m
ngoài phn gii thiu chung, mi tác gi lng ch  riêng i
hi công trình thy li, mi hi công trình kin trúc, mi hi cây xanh (dn theo
Nguyn Quc Huy, 2010) [12].
Các bin pháp phòng chng m c nghiên cu và tri  
bin pháp hóa hc s dng hóa cht dit côn trùng  dit mi hay s dng các thit
b n t n t mi và x lý mi. Ngày nay vic phòng chng mi
n sang vn dng nhng quy lut t nhiên ca h sinh thái, các tp tính v
sinh hc, sinh thái ha các nhóm mi gây h có th dit tr chúng
mt cách hiu qu.
Bic nghiên cu ng dng nhiu hin nay là s dng các
loi vi n phòng chng m   
bnh và hiu lc dit mi Nasutitermes exitiosus ca nm Metarhizium anisopliae.
 dng b sinh hc kt hp vi mt thit b dò  phòng tr mi. Lý
 dng n x lý các nhóm mi có
n nm hi Trung Qu dng b c làm ri lon
h vi sinh vt ng rut ca mi. Ngoài ra còn có các bin pháp phòng tr mi x
dng nhn ln, rc bit là kin và giun tròn.
(dn theo Nguyn Quc Huy, 2010) [12].
Nghiên cu mc quan tâm trên th gii. Ngoài các nghiên cu v
sinh hc, sinh thái hc, phòng tr mi, thì các nghiên cu v khu h, s ng,
c bit là tm quan trng ca mi trong h  c tp trung
nghiên cu g
1.2. Tình hình nghiên cứu mối tại Việt Nam
Công trình nghiên cu mu tiên  Vit Nam là ca Bathellier J. thc hin


 , chính thc các nhà khoa h





 . Các
chuyên gia lâm nghip là nh  u tiên  min Bc nghiên cu phòng
chng mi. 









 n Th Vin (1960, 1964),
 Ngc Thng (1963), Nguyn Xuân Khu (1964), Phm
   n Chí Thanh (1966, 1968, 1971), Nguy c Khm
(1966) 








 (1971). 61 
20 











 56 




 , 8  . , 
 , 




















 , 




























 














, 

























 :  , 

 









,

ng mi trên cây
chè. Nguyn Ngc Bình (2006) nghiên cu mi hi rng trng b   
, Nguycs.  cung cp dn liu tra thành phn loài
mi trong khu vc trng cây cao su ,   






Nguyên. Cùng thi gian này, Nguyn hành nghiên
cu mi hi cây chè. M (2010), trong lun án tia mình Nguyn Quc
tiu tra khu h mi  Tây Nguyên,  m
sinh hc, sinh thái hc ca các loài hi chính, tác gi  xut và tin hành mt s
bin pháp phòng tr mi trên cây trp  khu vc này [12].
12











 , 
,  















.


 , 
c tc thc hin
c kí khí binh loi loài mi. Trnh
t và cs. (2003, 2004) 

 

u v ng di truyn 
mt s loài mi, s dng h th so sánh
gia hai loài M. annandalei và O. yunnanensis, hai loài M. gilvus và M. carbonarius
 min Nam Vit Nam [4], [5t và cs. n hành
nh m  di truyn ca mt s loài mi ging Macrotermes bng k
thut RAPD-PCR [4].  làm rõ hn vn  a hình trong qun th mi, Nguyn
c Khn trong nghiên cu ca mình v ng hình và


 . 









nh vai trò quan
trng ca n

 i vi s tn t

 n c.
 (2008) 

















 ,  , 








 

  cm s dng. Dit tr
mi thiên v áp dng các bii vng và con
c gi là các bin pháp thân thin vng. S
 dit côn trùng 

   c nhiu chuyên gia
nghiên cu mi quan tâm. T Kim Chn







 (1996) 





























 [50]. Ngoài ra, Nguyn Quc
Huy và cs. (2011)  tin hàng th nghim loi b chng mi c ch quá trình tng



 

. 

17 ,
9  3  . Trong
 nh và cs. u thành phn loài mi 
14

n quc gia Xuâc 15 loài thuc 8 ging, 2 h, b sung 5 loài
mi cho khu h mi min Bc Vit Nam. Bùi Công Hin và cs. u tra thành
phn loài mi  VQG Ba Vì, Hà Tây c (nay thuc Hà Ni) (2003) và VQG Côn
n và Nguy
ra danh sách thành phn phn loài và s phân b  cao ca các loài mi ti
khu bo tn thiên nhiên Hu Liên, H [10]. Nguyng
và cs. u tra thành phn m

  K Bàng (20i 
Tha Thiên Hu (2005), Khu to t   Qung Tr (2005) [20]. Nguyn
ng và Lê Ngn 26 loài mi thuc 8 ging, 3 h
ti VQG Cát Bà, ghi nhn 13 loài mi cho khu h mi Vit Nam [21]
trong lua mình, Nguyn Thúy Hi 59 loài mi thuc 4
h, 24 ging c tn Quo [8]. Nguyn Quc Huy (2010)
[12] cng  công b 95 loài mi thuc 8 phân h, 3 h mi ti khu vc Tây
Nguyên, góp phn b sung cho s a dng mi  khu vu tra.
 các dn liu hin có, Nguyc Khm và tp th tác gi (2007)
 t bn cu  ng vt chí Vin chuyên kho v mi
[15]. Tài ling kt, mô t m sinh hc, sinh thái hc và



, 

.
Nghiên cu phòng tr mi ti khu vc Hà Ni tp trung khá nhiu vào phòng
tr mp. Bùi Công Hin và cs.  thành phn loài mi
h    i và mt s  m cu trúc t ca loài Odontotermes
hainanesis, là mt trong nhng loài gây hi nghiêm trng. Các nghiên cu mi hi
ng, sônc các tác gi 
Nguy nghiên cu khá chi tit, m cu trúc t ca
các loài gây hng [23], [24], [25].
Trnh và cs. (2007) u tp tính kim  ca
loài mi trên trong khu vc Hà Ni. Nguy(2007) n hành
u tra mi  khu ph c Hà Ni. Tác gi n loài mi
trong khu vu tra gm 6 loài thuc 2 ging Coptotermes và Odontotermes (dn
theo Nguyn Thúy Hin, 2008) [8].
Bùi Công Hin và cs. (2003)n loài mi ca
khu vc VQG Ba Vì bao gm 41 loài thuc 3 h 15 ging [9]. V  
Nguyng và cs. u b sung thành phn loài cho khu h mi 
tác gi ghi nhc 52 loài thuc 14 ginh
tên và 2 loài  dng sp). m v phân b ca mi theo sinh cnh
 cao trong khu vc VQG Các nghiên cn phân b ca
các loài mi theo các sinh c cao ti vùng núi Ba Vì [41].
y có th thy, các nghiên cu v mi  khu vc Hà Nc trin
khai nghiên cu  tng thm khác nhau c vùng ngoc Ba Vì,
n các vùng ni th trong các khu ph c u tra ng bnh
 ca mi theo cng bng) 
Hà Ni m rng thì hc tric bit là
các nghiên cu v vai trò ch th ca m s cho ving ca

 phía Bc tip giáp vi các ti các
ti Bc Giang, B
vi Hòa Bình, Phú Th. Tháng 8/2008, Hà Ni m ra gii hành chính bao
gn tích 3.324,92 km
2
, nm  c hai
bên b sông Hng.
2.1.2. Địa hình, địa mạo
a hình Hà Ni thp d ng t Bc xung Nam và t Tây sang
n tích t nhiên ca Hà Nng bng, nm  hu ngn sông
 sông Hng n dii núi phn
18