VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THỊ THÙY
THỰC TRẠNG BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG
Ở LỨA TUỔI VỊ THÀNH NIÊN
(Nghiên cứu trường hợp trường trung học cơ sở Nguyễn Huệ quận 4 và
trường trung học phổ thông Tạ Quang Bửu quận 8 thành phố Hồ Chí Minh)
Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 60 30 31
LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. TRỊNH HÒA BÌNH
Hà Nội, năm 2014
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân, được xuất phát
từ thực tế trong công việc để hình thành hướng nghiên cứu.
Các số liệu có nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ đúng các nguyên tắc nghiên
cứu khoa học.
Các kết quả trình bày trong luận văn được thu thập trong quá trình nghiên
cứu là trung thực và chưa từng được công bố trước đây.
Hà Nội, tháng 04 năm 2014
Nguyễn Thị Thùy
LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn thạc sĩ tại Học viện
Khoa học Xã hội thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, nay là Viện Hàn Lâm
Khoa học xã hội Việt Nam. Trong quá trình thực hiện, tôi đã nhận được sự hướng
dẫn, động viên và giúp đỡ tận tình của quý Thầy Cô, gia đình và bạn đồng học.
Xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, phòng Sau đại học, Khoa Xã hội học và
Quý Thầy Cô tham gia giảng dạy lớp cao học Xã Hội Học niên khóa 2012-2014.
Xin cảm ơn Ban Giám hiệu trường THCS Nguyễn Huệ và trường THPT Tạ
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tình trạng bạo lực học đường đã và đang diễn ra nóng bỏng trên khắp thế
giới ở tất cả các cấp học, lớp học khác nhau. Bạo lực học đường không chỉ diễn ra
học sinh nam mà còn ở học sinh nữ, không chỉ giữa học sinh với học sinh mà còn
bạo lực giữa học sinh với giáo viên và giáo viên với giáo viên.
Ở Việt Nam trong thời gian qua bạo lực học đường đã và đang lan tỏa một
cách nhanh chóng ở mức báo động. Bạo lực học đường không còn là hiện tượng cá
biệt mà nó trở thành vấn nạn của toàn xã hội, xảy ra hầu hết các trường ở thành thị
cũng như nông thôn, đồng bằng cũng như miền núi bạo lực học đường đều gia tăng.
Theo số liệu thống kê từ đường dây nóng của Cục Bảo vệ và Chăm sóc trẻ em cho
thấy từ năm 2005-2009 trong số những vụ việc xâm hại, bạo lực gia đình tăng gấp 3
lần, bạo lực cộng đồng tăng 7 lần, bạo lực học đường tăng 13 lần so với những năm
trước đó. Theo thống kê Bộ giáo dục - Đào tạo, trong năm học 2009-2010, cả nước
có 1.548 vụ việc học sinh bị kỷ luật, khiển trách; 5.555 học sinh thì có một học sinh
bị cảnh cáo; 11.111 học sinh thì có một học sinh bị thôi học có thời hạn vì đánh
nhau. Những con số trên phần nào cho ta thấy tình trạng bạo lực học đường tăng đột
biến và cao hơn hẳn so với những trường hợp bạo lực khác.[38]
Lứa tuổi vị thành niên luôn được nhà trường, gia đình và xã hội dành một sự
quan tâm rất lớn bởi các em chính là thế hệ tương lai của đất nước. Trong bối cảnh
xã hội có nhiều thay đổi thì các em có điều kiện học tập vui chơi giải trí tuy nhiên
cũng bị ảnh hướng bởi những luồng văn hóa, tư tưởng lệch lạc dẫn đến có những
hành vi hành động vi phạm đến lối sống đạo đức của con người.
Đi sâu tìm hiểu về thực trạng bạo lực học đường ở lứa tuổi vị thành niên hiện
nay là một vấn đề cấp bách cần thiết bởi tầm quan trọng trong việc phát triển con
người của mỗi quốc gia - con người là nguồn lực vô cùng quý giá đối với sự phát
triển kinh tế xã hội. Cũng như trước những thực trạng đáng báo động về tình hình
8
bạo lực học đường và những hậu quả gây ra từ bạo lực học đường đã ảnh hưởng
nghiêm trọng đến định hướng giá trị của học sinh, xói mòn giá trị văn hóa và suy
Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn sẽ đưa ra được
một số kiến nghị bổ ích, thiết thực nhằm từng bước khắc phục có hiệu quả hiện
tượng bạo lực học đường ở lứa tuổi vị thành niên hiện nay.
3. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Vấn đề bạo lực học đường đang là vấn nạn xã hội của toàn thế giới chính vì
vậy đây là một vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm. Ở nước ta hiện nay tình
trạng bạo lực học đường được báo chí phản ánh rất nhiều. Sau đây chúng tôi xin liệt
kê một số công trình nghiên cứu liên quan tới bạo lực học đường:
3.1. Các nghiên cứu nước ngoài:
Wang.J trong nghiên cứu: Bulling Among US Adolescent, Mỹ [29],tác giả đã
nêu và phân tích các hình thức bắt nạt học đường: Bắt nạt thể chất, bắt nạt lời nói,
bắt nạt quan hệ và bắt nạt sử dụng công nghệ. Đồng thời trong nghiên cứu này tác
giả tập trung đi vào phân tích những ảnh hưởng tới các hình thức bắt nạt, đi vào tìm
hiểu sự khác biệt giữa học sinh nam và học sinh nữ, đặc điểm của những học sinh bị
bắt nạt và bắt nạt, ảnh hưởng những vấn đề bắt nạt đến hành động, tâm lý của các
em học sinh. Tác giả đề cập đến 3 yếu tố chính có ảnh hưởng đến hành vi của các
em học sinh: cha mẹ, bạn bè và nhà trường.
Clive Harber trong tác phẩm “Schooling as Violence: How school Harm
Pupils and Societies, [23] ông đã xem xét mối quan hệ giữa giáo dục cá nhân và xã
hội, từ đó ông đưa ra các hình thức và nguyên nhân dẫn đến bạo lực trong trường
học, C.Harber cho rằng giáo dục trong trường học có ảnh hưởng mạnh đối với xã
hội, khi giáo dục trong nhà trường xuống cấp sẽ làm cho xã hội tồi tệ và bạo lực
trong trường học sẽ là mầm mống dẫn đến bạo lực trong xã hội.
10
Tình trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng, tác phẩm “Violence in
School: Issues, Consequences, and Expressions” [26] của Kathy Sexton- Radek đã
đưa ra một cái nhìn toàn diện về bạo lực học đường và làm thế nào để ngăn chặn nó.
Phần đầu trong nghiên cứu này, ông cung cấp một nền tảng ý tưởng cho sự hiểu biết
về bạo lực học đường, kiểm tra nó trong một bối cảnh văn hóa xã hội, ông nghiên
cứu tiến trình phát triển hung hăng ở một cá nhân. Phần thứ hai ông mở ra một cuộc
- Luôn luôn bướng bỉnh và gây hấn đối với bạn khác kể cả bố mẹ và giáo
viên.
- Rất ít có khả năng thông cảm và bộc lộ sự thông cảm đối với những học
sinh là nạn nhân của hành vi bạo lực.
- Ngược lại nhóm nạn nhân của hành vi bạo lực thì thường có những đặc
điểm sau:
+ Thường thận trọng, nhạy cảm, ít nói, trốn tránh và xấu hổ
+ Thường xuyên lo lắng, cảm giác không an toàn, không vui và tự đánh giá
bản thân thấp.
+ Hay chán nản, phiền não và có ý tưởng tự tử nhiều hơn bạn bè cùng trang
lứa.
Từ những đặc điểm này, ông đã đưa ra những nguyên nhân và hệ quả của
hành vi bạo lực. Ông cho rằng những trẻ có hành vi bạo lực thường xuất thân từ
những gia đình có điều kiện vật chất hoặc các gia đình bất ổn, nhiều bạo lực và độc
đoán. Ở đó những người cha, người mẹ thiếu tình yêu thương và luôn sử dụng bạo
lực nên đã tác động mạnh đến suy nghĩ và hành động của con trẻ. Từ đó làm cho trẻ
có khuynh hướng muốn thể hiện mình là người có khả năng thống trị, là đàn anh
trong mắt những đứa trẻ khác và theo ông để khắc phục tình trạng bạo lực học
đường thì nhà trường cần có các cuộc điều tra về tình hình bạo lực tại trường. Bên
cạnh đó cần phải trang bị cho đội ngũ giáo viên cách ngăn ngừa bạo lực giữa các em
12
học sinh và trong lớp học cần đưa ra vấn đề bạo lực để học sinh thảo luận. Nghiên
cứu của Tiến sỹ Olweus đã được xem là cơ sở để triển khai chương trình phòng
chống bạo lực một cách toàn diện trong các trường học nhằm làm giảm thiểu và
ngăn chặn bắt nạt học sinh tiểu học, THCS và THPT.
Các công trình nghiên cứu kể trên đã phân tích được thực trạng, nguyên nhân
và giải pháp khắc phục. Trong đó công trình của nhà Tâm lý học Olweus được xem
đã gặt hái được nhiều thành công nhất, khi công trình này được đem áp dụng tại các
trường học của Mỹ nó đã góp phần làm giảm tình trạng bạo lực học đường và tạo
nên một môi trường học đường thân thiện và an toàn. Tuy nhiên việc áp dụng thành
nhân dẫn đến hành vi bạo lực học đường: gia đình (quan hệ giữa bố mẹ và các thành
viên khác trong gia đình, quan hệ anh chị em…), nhà trường (quan hệ giữa thầy cô
và học sinh, quan hệ bạn bè…), xã hội ( các phương tiện truyền thông đại chúng,
môi trường nơi các em ở…) và chính bản thân các em học sinh đó (tâm sinh lý, kiến
thức về bạo lực học đường…). Đồng thời luận văn cũng đưa ra những giải pháp
nhằm hạn chế tình trạng bạo lực học đường diễn ra hiện nay. Tuy nhiên nghiên cứu
của tác giả mới chỉ đề cập bạo lực học đường ở hành vi “đánh nhau” không đi vào
việc phân tích các khía cạnh khác liên quan đến bạo lực học đường cũng đang tồn
tại và có ảnh hưởng nghiêm trọng đến các em học sinh.
Đề tài “Nguyên nhân dẫn đến hành vi bạo lực học đường tại trường trung
học cơ sở Lê lai Quận 8- Thành phố Hồ Chí Minh” do Lê Hồng Thắm, Tô Gia Kiên
thực hiện [14], hai tác giả nghiên cứu về lĩnh vực y tế công cộng. Nghiên cứu này
được thực hiện bằng phương pháp định lượng: điều tra bảng hỏi, áp dụng phương
pháp chọn mẫu đa dạng và đồng nhất với mục đích kiểm tra chéo các thông tin của
các đối tượng cung cấp. Trong đề tài nghiên cứu này các tác giả đã nêu lên được
những mối quan hệ giữa các yếu tố liên quan đến vấn đề bạo lực học đường, cũng
như cho ta thấy được mức độ bạo lực học đường diễn ra hiện nay ở học sinh THPT.
Ở đây thì các tác giả đã nêu lên được nguyên nhân dẫn đến bạo lực học đường xét ở
14
nhiều khía cạnh, tuy nhiên các tác giả chưa đi vào phân tích thực trạng bạo lực học
đường ở các em học sinh.
Bài báo “Bạo lực học đường”, Dương Trọng Dật, Báo Doanh nhân và Pháp
luật –số 33, 09/2011tr65 [6]. Mặc dù bài viết của tác giả rất ngắn nhưng đã nói lên
được những nhân tố liên quan đến hành vi bạo lực học đường một cách khái quát và
đầy đủ: có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến bạo lực học đường: gia đình, nhà trường,
phương tiện truyền thông đại chúng và ngay chính bản thân các em học sinh. Với
bài viết này tác giả giúp cho chúng ta có cái nhìn tổng quát hơn về vấn đề bạo lực
học đường. Tuy nhiên bài viết chỉ nêu qua các yếu tố chưa đi sâu vào việc phân tích
các yếu tố đó nó ảnh hưởng như thế nào và đang gây ra những hậu quả gì.
Hay trong báo Sài Gòn giải phóng “Bạo lực học đường ở Mỹ đâu là thủ
vi của thầy cô ảnh hưởng đến học sinh, chứ chưa đề cập đến các yếu tố khác như
gia đình, bạn bè, các phương tiện truyền thông đại chúng.
Cuộc điều tra quốc gia về vị thành niên và thanh niên Việt Nam (SaVy-
Survey Assesment of Vietnammese Youth), [4] đây là cuộc điều tra lớn và toàn
diện nhất về thanh thiếu niên lần đầu tiên ở Việt Nam. Trong nghiên cứu về những
hành vi có hại cho sức khỏe thì cuộc điều tra cũng đề cập đến vấn đề về bạo lực học
đường, cung cấp những thông tin liên quan, những dữ liệu nền về thanh thiếu niên
Việt Nam. Đồng thời cuộc điều tra cũng đưa ra những chiến lược phát triển thanh
thiếu niên trong thời gian tới. Đó là những thông tin hết sức quan trọng cho chúng
ta nghiên cứu về vấn đề bạo lực học đường. Tuy nhiên vấn đề bạo lực học đường ở
lứa tuổi vị thành niên là một mảng nhỏ trong tổng thể các vấn đề giáo dục, sức
khỏe, lối sống, lòng tự trọng hoài bão…Do vậy chủ đề bạo lực được nói một cách
chung chung, chưa làm rõ được những vấn đề bất cập hiện nay ở nước ta.
Những nghiên cứu nói trên cùng với các dữ liệu thứ cấp là cơ sở khoa học
quan trọng hữu ích cho việc triển khai thực hiện nghiên cứu này. Tuy nhiên những
nghiên cứu trên đề cập đến nguyên nhân, biện pháp phòng chống bạo lực học đường
16
nói chung chỉ ra những hậu quả để lại của vấn đề bạo lực học đường, hay việc phân
tích thực trạng bạo lực học đường được nghiên cứu chủ yếu ở hành vi đánh
nhau.Với nghiên cứu này chúng tôi muốn tập trung tìm hiểu thực trạng bạo lực học
đường giữa học sinh với học sinh ở lứa tuổi vị thành niên (thông qua nghiên cứu ở
hai cấp học) với những hành vi được đưa ra nghiên cứu ở các nhóm bạo lực khác
nhau, tìm hiểu việc thực hiện các hành vi bạo lực giữa học sinh nam và học sinh nữ
tại hai trường trung học ở thành phố Hồ Chí Minh.
4. Đối tượng, khách thể và phạm vi khảo sát
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu về bạo lực học đường ở lứa tuổi vị thành niên
4.2. Khách thể nghiên cứu
Khách thể nghiên cứu của đề tài này là những học sinh đang theo học tại
trường THCS Nguyễn Huệ và Trường THPT Tạ Quang Bửu, không phân biệt giới
lực về tình dục ở lứa tuổi vị thành niên và sự khác biệt giữa học sinh nam và học
sinh nữ trong việc thực hiện các hành vi bạo lực.
- Phân tích rõ những yếu tố tác động đến vấn đề bạo lực như: chính bản thân
các em học sinh; gia đình, nhà trường và xã hội
6. Câu hỏi nghiên cứu
Từ những mục tiêu muốn hướng đến khi thực hiện nghiên cứu đề tài đưa ra
các câu hỏi nghiên cứu như sau:
Thực trạng bạo lực học đường ở lứa tuổi vị thành niên diễn ra có đa dạng về
loại hình hay không ? Loại hình và hành vi nào được sử dụng phổ biến nhất ở các
em trong độ tuổi vị thành niên ?
Bạo lực học đường ở học sinh nam và học sinh nữ có sự khác biệt hay
không?
18
Những yếu tố nào ảnh hưởng đến hành vi bạo lực giữa các em học sinh ở lứa
tuổi vị thành niên?
7. Giả thuyết nghiên cứu
Từ các câu hỏi nghiên cứu trên chúng tôi đưa ra giả thuyết cho vấn đề nghiên
cứu như sau:
Thực trạng bạo lực học đường giữa các em học sinh ở lứa tuổi vị thành niên
diễn ra có sự đa dạng về các loại hình, diễn ra trên cả 4 hình thức được đưa ra trong
nghiên cứu: bạo lực thể xác, bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế và bạo lực tình dục.
Bạo lực học đường diễn ra có sự khác biệt ở học sinh nam so với học sinh nữ
ở các nhóm bạo lực được đưa ra trong nghiên cứu.
Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bạo lực học đường ở trẻ vị thành
niên như: bản thân các em học sinh; đời sống gia đình; nhà trường thầy cô giáo;
phương tiện truyền thông đại chúng.
8. Khung phân tích
19
9. Phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu.
9.1. Phương pháp chọn mẫu
quá trình thu thập. Thứ tự và cách đặt câu hỏi được thay đổi tùy theo vào từng
trường hợp, các câu hỏi tập trung vào thực trạng bạo lực học đường hiện nay cụ thể
là bạo lực học đường giữa học sinh với học sinh. Những thông tin từ câu hỏi phỏng
vấn được ghi âm sau đó gỡ băng, ghi chép, sắp xếp, phân loại và mã hóa để giải
thích và kiểm chứng cho giả thuyết nghiên cứu
* Phương pháp phân tích tài liệu có sẵn
Các thông tin được thu thập từ một số tài liệu lấy tại trung tâm Khoa học
công nghệ; các công trình nghiên cứu khoa học trước, sách, báo, tạp chí có liên
quan đến đề tài. Từ đó áp dụng vào đề tài này nhằm chứng minh và giải thích cho
những gì mà đề tài cần nghiên cứu và làm rõ.
9.4. Phương pháp xử lý thông tin
Phần mềm SPSS 11.5 (xử lý thống kê cho khoa học xã hội) được sử dụng để
xử lý thông tin thu thập được từ các phiếu thăm dò ý kiến. Các bước xử lý bao gồm
việc nhập dữ liệu, mã hóa, sắp xếp mô tả các dữ kiện, tìm mối tương quan giữa các
biến số và giải thích kết quả đã xử lý đó.
10.Bố cục của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Mục lục;
Luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. Cơ sở lý luận của đề tài
Chương 2. Mức độ thực hiện các hình thức bạo lực học đường
Chương 3. Những yếu tố tác động đến hành vi bạo lực học đường ở lứa tuổi
vị thành niên.
21
NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Các lý thuyết được sử dụng làm phương pháp luận
1.1.1. Cách tiếp cận theo lý thuyết hành động của Max Weber
Max Weber cho rằng hành động luôn được chủ thể gắn cho một ý nghĩa chủ
quan nào đó, đó là hành động có tính đến hành vi của người khác chính vì vậy được
Lý thuyết xung đột được xem là một trong những lý thuyết quan trọng trong
hệ thống lý thuyết xã hội học. Lý thuyết này cho rằng nguyên nhân của các cuộc
xung đột xuất phát từ những mâu thuẫn của con người do sự bất tương đồng về lợi
ích, nhu cầu và giá trị. Từ những mâu thuẫn đó chuyền thành các cuộc đấu tranh
công khai giữa các bên thành những cuộc đối đầu thực sự. Có 3 loại xung đột: xung
đột về trật tự thứ bậc (vị trí, vai trò), xung đột về phân phối và xung đột về quy tắc
giá trị. Theo như nhà Xã hội học George Simmel, ông cho rằng xung đột không chỉ
diễn ra trong đấu tranh giai cấp và những căng thẳng giữa người chủ và công nhân
mà xung đột còn tồn tại ở nhiều nhóm xã hội như xung đột cha mẹ - con cái, xung
đột vợ chồng, xung đột nam - nữ và bất cứ một nhóm xã hội nào. Trong đó các cá
nhân rất dễ xung đột với nhau, các cá nhân sử dụng xung đột với tư cách là phương
tiện hình thức để đạt được mục tiêu chứ không đơn thuần là sự phản ứng chống đối
các tác động bên ngoài.
Vận dụng cách tiếp cận này để phân tích nguyên nhân xảy ra xung đột giữa
các em học sinh với nhau bắt nguồn cơ bản từ sự xung đột về các quy tắc giá trị.
Mỗi một em học sinh được sinh ra, lớn lên trong những môi trường có lối sống xã
hội, văn hóa ứng xử khác nhau, nên việc tiếp thu và lĩnh hội những nội dung giáo
dục trong gia đình và ngoài xã hội cũng không giống nhau. Do đó xung đột giữa các
học sinh dễ xảy ra, từ những mâu thuẫn có khi là rất nhỏ như: do bị khiêu khích, do
hơn kém nhau trong một lĩnh vực nào đó, cũng có thể do hiểu nhầm, nói xấu
nhau…từ những yếu tố này phá vỡ sự gắn kết, tương tác giữa những mối quan hệ
của các em và dẫn tới nguyên nhân hành vi bạo lực.
23
1.1.3. Lý thuyết xã hội hóa
Lý giải cho tiến trình xã hội hóa cá nhân, nhà xã hội học R.Merton cho rằng
người chưa thành niên là những người đang trong lứa tuổi trưởng thành giao thoa
với nhiều môi trường. Họ tiếp xúc với môi trường xung quanh nhằm mục đích thu
nhận tái tạo kinh nghiệm xã hội để tự hình thành bản thân. Quá trình xã hội hóa diễn
ra trong 3 môi trường: gia đình, nhà trường và xã hội.
Gia đình được xem là nhóm xã hội đầu tiên, môi trường xã hội hóa có ảnh
thành niên và giải thích được những hành vi cũng như những yếu tố tác động từ môi
trường bên ngoài đối với vị thành niên trong trường học.
1.2. Các khái niệm làm việc
1.2.1. Bạo lực
Milton Keynes (1989) định nghĩa: “Bắt nạt là một hành động lặp đi lặp lại
một cách hiếu chiến để cố ý làm tổn thương về tinh thần hoặc thể xác cho người
khác. Bắt nạt là đặc trưng của một cá nhân hành xử theo một cách nào đó để đạt
được quyền lực trên người khác”.
Theo tổ chức y tế thế giới WHO, định nghĩa bạo lực là việc đe dọa hay dùng
sức mạnh thể chất, quyền lực đối với người khác hoặc một nhóm người, một cộng
đồng gây ra hoặc làm tăng khả năng gây ra tổn thương, tử vong, tổn hại về mặt tâm
lý, ảnh hưởng đến sự phát triển, gây ra sự mất mát [WHO, 2002]
1.2.2. Bạo lực học đường
Trong quá trình nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến bạo lực học
đường, nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những quan điểm khác nhau về khái niệm
bạo lực học đường.
Ở nước ngoài, bên cạnh thuật ngữ bạo lực học đường, người ta thường nói tới
thuật ngữ bắt nạt học đường. Bắt nạt học đường cũng là một phần của bạo lực học
25
Copyright: Tài liệu đại học ©