BỘ Y TẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC HẢI PHÒNG
NGUYỄN THỊ THU HIỀN
KIẾN THỨC VÀ THỰC HÀNH NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ
CỦA CÁC BÀ MẸ CÓ CON DƯỚI 2 TUỔI TẠI XÃ LÊ HỒNG
THANH MIỆN, HẢI DƯƠNG NĂM 2015
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP BÁC SĨ Y HỌC DỰ PHÒNG
Hải Phòng - Năm 2015
1
BỘ Y TẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC HẢI PHÒNG
NGUYỄN THỊ THU HIỀN
KIẾN THỨC VÀ THỰC HÀNH NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ
CỦA CÁC BÀ MẸ CÓ CON DƯỚI 2 TUỔI TẠI XÃ LÊ HỒNG
THANH MIỆN, HẢI DƯƠNG NĂM 2015
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
CHUYÊN NGÀNH BÁC SỸ Y HỌC DỰ PHÒNG
Mã số:
HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
ThS. CHU KHẮC TÂN
ThS. NGUYỄN THỊ THÙY LINH
Hải Phòng - Năm 2015
2
Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan đề tài luận văn do tôi trực tiếp thực hiện, các số liệu
được sử dụng trong luận văn là trung thực, chính xác và chưa được công bố
trong bất kỳ tài liệu nào khác.
Hải Phòng, ngày 17 tháng 6 năm 2015
Người viết luận văn
Nguyễn Thị Thu Hiền
3

LĐ Lao động
SDD Suy dinh dưỡng
SDD Suy dinh dưỡng
TĐHV Trình độ học vấn
THPT Trung học phổ thông
THCS Trung học cơ sở
UNICEF United Nation International Children’s Emergency Fund
(Qũy Nhi đồng Liên Hợp Quốc)
WHO World Health Organization
(Tổ chức Y tế Thế giới)
6
MỤC LỤC
DANH MỤC VIẾT TẮT
DANH MỤC BẢNG
DANH MỤC HÌNH
7
DANH MỤC BẢNG
8
DANH MỤC HÌNH
9
10
ĐẶT VẤN ĐỀ
Sữa mẹ là món quà quý giá nhất thiên nhiên dành cho trẻ sơ sinh và trẻ
nhỏ. Nuôi con bằng sữa mẹ đáp ứng những nhu cầu sinh lý, tâm lý tạo cho bé
sự khởi đầu tốt đẹp trong cuộc sống. Nuôi con bằng sữa mẹ còn là điều kiện
để người mẹ và trẻ nhỏ gần gũi nhau hơn, chính sự gần gũi đó là yếu tố tâm lý
giúp cho sự phát triển hài hòa, cân đối giữa thể chất cũng như tinh thần của
trẻ nhỏ. Ngoài ra cho trẻ bú mẹ còn mang lại nhiều lợi ích về sức khỏe cho bà
mẹ. Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất, hoàn chỉnh chưa có thức ăn nào thay thế được
với nhiều loại chất dinh dưỡng cần thiết như protein, glucid, lipid, vitamin và

Từ những năm 90 thế giới đã đặt ra mục tiêu thiên niên kỷ toàn cầu đến
năm 2015 nhằm giảm 2/3 số trẻ tử vong dưới 5 tuổi, nỗ lực trong các hoạt
động vì sự sống còn của trẻ em đặc biệt là cứu sống trẻ sơ sinh [37]. Một
trong những giải pháp quan trọng là trẻ sinh ra được nuôi dưỡng bằng sữa mẹ.
UNICEF coi NCBSM là 1 trong 4 biện pháp quan trọng nhất để bảo vệ
sức khỏe trẻ em trên tất cả các quốc gia và vùng lãnh thổ [22].
Ở các nước phát triển tỉ lệ nuôi con bằng sữa mẹ đang có xu hướng
tăng lên do nhận thức ngày càng cao của các bà mẹ về lợi ích của nuôi con
bằng sữa mẹ cũng như sự quan tâm của nhà nước đối với vấn đề NCBSM
ngày một sâu sắc. Tại những nước phát triển các bà mẹ được tiếp cận các dịch
vụ tư vấn, chăm sóc sức khỏe sinh sản một cách tốt nhất nên thông tin về
NCBSM được trang bị một cách đầy đủ và cập nhật nhất. Bên cạnh đó việc
NCBSCT cũng được quan tâm đúng mực, các bà mẹ được thực hành
NCBSCT dựa trên những kiến thức đúng đắn và khoa học nhất.
Tại các nước đang phát triển, NCBSM là vấn đề đang được các bà mẹ
và toàn xã hội quan tâm. Tuy nhiên do điều kiện kinh tế xã hội, văn hóa mà
việc NCBSM vẫn gặp phải không ít những khó khăn. NCBSCT ngày càng
phổ biến hơn, tuy vậy không phải bà mẹ nào cũng biết cách NCBSCT đúng.
13
1.1.2. Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, cho tới những năm 1980 người ta mới biết rõ tác dụng
và cơ chế của việc NCBSM [33]. Đã có nhiều những đề tài nghiên cứu tìm
hiểu khẳng định tầm quan trọng của sữa mẹ và những lợi ích của NCBSM
mang lại.
Trong những năm đầu thập kỉ 90 xu hướng NCBSM có dấu hiệu phục
hồi, tại Việt Nam con số cũng sấp xỉ 90% [24].
Năm 1981 WHO, UNICEF đã công bố văn bản chương trình khuyến
cáo NCBSM. Ở Việt Nam từ 1980 đến 1985 đã có nhiều chương trình nghiên
cứu khoa học của viện bảo vệ sức khỏe trẻ em. Năm 1983 chương trình sữa
mẹ đã chính thức ra đời ở Việt Nam.

thích việc tiết sữa qua ống dẫn xuống núm vú [3], [12].
Các loại sữa mẹ:
 Sữa non
Sữa mẹ có trong vài ngày đầu sau đẻ được gọi là sữa non [35].
- Sữa non đặc sánh, màu vàng nhạt, trong đó chứa nhiều chất chống
nhiễm khuẩn để bảo vệ cơ thể, đặc biệt là kháng thể chống mắc bệnh tiêu
chảy và viêm đường hô hấp (2 bệnh hay gặp ở trẻ nhỏ) [35].
- Sữa non chứa nhiều vitamin A làm giảm nhiễm khuẩn nặng và phòng
các bệnh về mắt.
- Sữa non còn có tác dụng xổ nhẹ giúp cho việc đẩy phân su, ngăn chặn
vàng da.
- Sữa non có yếu tố phát triển, giúp cho hệ thống tiêu hóa của trẻ phát
triển nhanh sau khi sinh, đề phòng chống dị ứng và không dung nạp với các
thức ăn khác.
15
- Thành phần sữa non cũng chứa một lượng chất đạm cao hơn sữa
trưởng thành, nhằm giúp trẻ tăng tạo đề kháng chống lại nhiễm trùng sau khi
rời khỏi cơ thể mẹ.
 Sữa trưởng thành (ổn định)
Là sữa mẹ sản xuất ra sau sinh vài ngày (thường sau 3 ngày). Số lượng
nhiều hơn, vú có cảm giác cứng và nặng, người ta gọi là hiện tượng sữa về.
Sữa lúc này trắng đục hơn sữa non.
Sữa trưởng thành là sữa xuất hiện sau giai đoạn sữa non gồm sữa đầu
bữa bú và sữa cuối bữa bú. Sữa đầu bú bữa có màu hơi xanh cung cấp nhiều
nước và chất dinh dưỡng, sữa cuối bữa có màu trắng chứa nhiều chất béo và
cung cấp nhiều năng lượng [3], [31].
 Sữa đầu
Là sữa được sản xuất vào đầu bữa bú, số lượng nhiều, sữa đầu có nhiều
nước, protein và đường.
Trẻ bú mẹ chủ yếu nhận được đủ nước khi bú sữa đầu nên không cần

Trong sữa mẹ còn chứa một lượng thích hợp các yếu tố miễn dịch có
vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể mà trong sữa công thức hoặc thức
ăn khác không thể thay thế được.
Trong sữa mẹ có các globulin miễn dịch chủ yếu là IgA có tác dụng
bảo vệ cơ thể chống các bệnh đường ruột và 1 số bệnh do virus. IgM và IgG
trong sữa mẹ tuy có hàm lượng thấp hơn nhưng lại có giá trị bổ sung các yếu
tố miễn dịch dịch thể cho trẻ trong năm đầu. Ngoài ra sữa mẹ còn có các yếu
tố interferon có tác dụng bảo vệ cơ thể chống lại virus và vi khuẩn [6].
Lisozym là loại men mà sữa mẹ có nhiều hơn hẳn so với sữa công thức,
là loại men tham gia vào quá trình phá hủy màng tế bào vi khuẩn. Lactoferin
17
là 1 protein có gắn sắt đã có tác dụng ức chế sự phát triển của vi khuẩn mà
trong quá trình phát triển cần có sắt [6].
Bạch cầu, trong 2 tuần đầu sữa mẹ có tới 4000 bạch cầu trong 1 ml sữa.
Các bạch cầu có khả năng tiết IgA và lactoferin, lisozym, interferon có tác
dụng bảo vệ cơ thể chống lại vi khuẩn gây bệnh.
Lactobacilus bifidus là glucid có chứa nitơ cần thiết cho sự phát triển
của các vi khuẩn lactobacilus, có vai trò chuyển lactose thành acid acetic hay
lactic có vai trò ức chế vi khuẩn gây bệnh [6].
Do các thành phần và tích chất ưu việt nên NCBSM là biện pháp dinh
dưỡng tối ưu cho trẻ [32].
1.2.3. Lợi ích của sữa mẹ và nuôi con bằng sữa mẹ
Nuôi con bằng sữa mẹ là phương pháp nuôi dưỡng tự nhiên có nghĩa là
trẻ được bú trực tiếp bằng nguốn sữa từ chính cơ thể người mẹ hoặc từ các bà
mẹ khác hoặc từ sữa mẹ vắt ra [30], [31].
Trẻ bú sữa mẹ thuận tiện không phụ thuộc giờ giấc, không cần đun nấu,
hay sử dụng dụng cụ pha chế nên tránh được nguy cơ về đảm bảo vệ sinh
trong chế biến.
Nuôi con bằng sữa mẹ đảm bảo kinh tế hơn nuôi con bằng sữa công
thức, tạo điều kiện gắn bó mẹ con, giúp tăng cường trí thông minh và thể chất

Đầu vú bà mẹ nhô ra rõ vào cuối thai kỳ vì thế nếu đầu vú phẳng hoặc
tụt vào trong cần phải hướng dẫn và làm cho đầu vú nhô ra bằng cách xoa và
kéo đầu vú ra vài lần mỗi ngày. Nếu làm không có kết quả thì sẽ cho bú qua
một đầu vú phụ hoặc nặn sữa ra và cho trẻ ăn bằng thìa và cốc [12]. Bà mẹ
cần đảm bảo vệ sinh vú và thân thể sạch sẽ [7].
1.2.4.5. Tư thế cho trẻ bú đúng
19
Bà mẹ có thể cho trẻ bú ở các tư thế khác nhau (nằm hoặc ngồi…)
nhưng cần giữ cho bản thân trẻ nằm thoải mái áp sát vào ngực và bụng mẹ,
giữ cho đầu và thân thẳng, mặt hướng về phía vú. Mẹ để miệng trẻ sát ngay
núm vú. Bà mẹ cho núm vú chạm vào môi trẻ, đợi khi miệng trẻ mở rộng,
chuyển nhanh núm vú vào miệng trẻ, giúp trẻ ngậm sâu tới tận quầng vú. Mút
vú có hiệu quả là mút chậm sâu, có khoảng nghỉ [10].
- Thời gian bú tùy theo từng bé cho đến khi bé tự rời vú mẹ.
- Dùng cả bàn tay nâng bầu vú, vắt hết sữa thừa khi bé bú xong [7], [12].
1.2.4.6. Những yếu tố làm giảm nguồn sữa mẹ
- Bắt đầu cho trẻ bú mẹ muộn.
- Mẹ cho bú không thường xuyên.
- Không cho bú đêm.
- Các bữa bú ngắn.
- Trẻ ngậm bắt vú kém.
- Trẻ bú bình hoặc ăn thức ăn bổ sung.
- Những yếu tố tâm lý của bà mẹ như thiếu sự tin tưởng, lo lắng, stress,
mẹ ốm, mệt mỏi… [7], [12].
1.2.4.7. Duy trì nguồn sữa mẹ đủ cho trẻ
Để duy trì nguồn sữa mẹ, bà mẹ cần thực hiện các những nguyên tắc
đơn giản sau:
Cho bé bú thường xuyên: Cho con bú là biện pháp tối ưu nhất để kích
thích tuyến sữa và duy trì nguồn sữa mẹ. Trẻ bú mẹ càng nhiều thì sữa tiết ra
càng nhiều. Hãy cho trẻ bú thường xuyên dù sữa mẹ ít hay thậm chí mẹ không

- Bế con với sự tiếp xúc da kề da nếu có thể.
21
- Dùng đồ uống nhẹ và ấm.
- Kích thích núm vú: Dùng ngón tay kéo hoặc lăn núm vú 1 cách nhẹ
nhàng.
- Xoa bóp hoặc vuốt ve bầu vú 1 cách nhẹ nhàng [7], [12].
Bú mẹ đúng cách là NCBSM sớm: cho trẻ bú mẹ sớm trong 1 giờ đầu sau
sinh [37] và kéo dài sau đó.
1.2.5. Những hậu quả bệnh tật của trẻ không được bú sữa mẹ
Cho con bú là 1 trong những cách hiệu quả để đảm bảo sức khỏe và sự
sống của trẻ em. Nếu tất cả mọi trẻ em được bú mẹ trong vòng 1giờ sau khi
sinh và chỉ có duy nhất sữa mẹ trong vòng 6 tháng đầu tiên của cuộc đời và
tiếp tục đến khi trẻ 2 tuổi thì sẽ có khoảng 800000 trẻ được cứu sống mỗi
năm. Trên thế giới có < 40% trẻ em dưới 6 tháng được bú sữa mẹ. Tư vấn cho
con bú đầy đủ và cung cấp các hỗ trợ cần thiết cho các bà mẹ và gia đình để
bắt đầu, duy trì cách cho con bú tối ưu. WHO khẳng định cho con bú mẹ là
nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [39].
Mỗi năm, ước tính 2.5 triệu trường hợp tiêu chảy xảy ra ở trẻ em dưới 5
tuổi, tỉ lệ mắc bệnh vẫn duy trì tương đối ổn định trong vòng hai thập kỉ qua.
Trong đó, tình hình mắc bệnh trầm trọng nhất là ở châu Phi và Nam Á và nơi
có tỉ lệ tử vong do tiêu chảy cao nhất, đặc biệt là ở trẻ em dưới 2 tuổi có tỉ lệ
mắc cao nhất, đây cũng là thời kì trẻ được nuôi dưỡng bằng thức ăn bổ sung
cùng với sữa mẹ. Tuy tỉ lệ này có giảm nhưng tiêu chảy vẫn là nguyên nhân
đứng thứ hai gây ra tử vong ở trẻ em dưới năm tuổi trên toàn cầu, sau viêm
phổi [11].
Trên thế giới khoảng 40% số trẻ chết có thể phòng tránh được bằng
nâng cao sự chăm sóc gia đình xã hội, đơn giản là việc cung cấp những kiến
thức cơ bản, kỹ năng cần thiết gồm cho bú đúng cách, thực hành ăn bổ sung,
cách nhận biết dấu hiệu bệnh nặng của trẻ và cách chăm sóc trẻ khi trẻ bệnh
22

Sữa công thức hoặc sản phẩm dinh dưỡng công thức có sữa dùng cho
trẻ đến 12 tháng tuổi (infant formula) [4].
Sữa công thức hoặc sản phẩm dinh dưỡng công thức có sữa dùng cho
trẻ từ 6 tháng đến 24 tháng tuổi (follow up formula) [4].
1.3.2. Nguy hiểm của bú bình
- Sữa dễ bị nhiễm bẩn với vi khuẩn từ những chai bẩn, đầu vú cao su bị
mốc.
- Nếu pha sữa loãng trẻ không nhận đủ chất dinh dưỡng và sẽ không lớn,
nếu pha đặc trẻ sẽ bị táo bón.
- Núm vú cao su của chai có thể có lỗ quá to hoặc quá nhỏ. Nếu như lỗ
quá nhỏ đứa trẻ phải cố gắng bú mạnh để mút sữa dẫn tới nuốt nhiều không
khí, mệt và không no. Nếu lỗ quá to có thể gây sặc sữa, nôn trớ.
Muốn giảm những nguy hiểm của bú bình, người chăm sóc trẻ cần:
- Rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi pha sữa.
- Không nên bú chai, cho trẻ ăn bằng cốc và thìa. Vì cốc, thìa dễ làm sạch
hơn chai.
- Rửa sạch và luộc dụng cụ trước khi sử dụng.
- Pha sữa đủ ăn từng bữa. Nếu trẻ ăn không hết cần bỏ phần sữa thừa đi.
1.3.3. Cách NCBSCT khoa học
24
Chỉ cho trẻ uống sữa công thức khi thực sự cần thiết, trong các trường
hợp bà mẹ sau sinh không có đủ sữa nuôi con.
Khi đã quyết định cho trẻ bú sữa công thức cần quan tâm đến các vấn
đề như nguồn gốc xuất xứ, thành phần dinh dưỡng, hạn sử dụng, phù hợp
kinh tế tránh lãng phí. Dụng cụ cho ăn phải đảm bảo vệ sinh, chất liệu phù
hợp.
Ngoài ra còn cần quan tâm đến tốc độ tăng trưởng của trẻ để lựa chọn
sữa phù hợp.
Chương 2
25