B GIO DC V O TO
TRNG I HC VINH
NGUYN TH VNSử DụNG TàI LIệU LịCH Sử ĐịA PHƯƠNG THàNH VĂN
TRONG DạY HọC LịCH Sử VIệT NAM Từ 1930 ĐếN 1975
(LớP 12 - TRUNG HọC PHổ THÔNG - CHƯƠNG TRìNH CHUẩN)
ở TỉNH Hà TĩNH
LUN VN THC S GIO DC HC
NGHỆ AN - 2014
2
2
B GIO DC V O TO
TRNG I HC VINH
NGUYN TH VN
Sử DụNG TàI LIệU LịCH Sử ĐịA PHƯƠNG THàNH VĂN
TRONG DạY HọC LịCH Sử VIệT NAM Từ 1930 ĐếN 1975
(LớP 12 - TRUNG HọC PHổ THÔNG - CHƯƠNG TRìNH CHUẩN)
ở TỉNH Hà TĩNH
Chuyờn ngnh: Lý lun v Phng phỏp dy hc b mụn Lch s
Mó s: 60140111
LUN VN THC S GIO DC HC
Ngi hng dn khoa hc:
PGS. TS. TRN VIT TH
NGHỆ AN - 2014
4
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn đến các thầy cô giáo Khoa Lịch sử, Khoa
đào tạo Sau đại học, Trường Đại học Vinh đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt
PHƯƠNG THÀNH VĂN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ DÂN TỘC Ở TRƯƠNG
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 20
1.1. Cơ sở lí luận 20
1.1.1. Quan niệm về tài liệu lịch sử địa phương thành văn 20
1.1.2. Phân loại tài liệu lịch sử địa phương thành văn 21
1.1.3. Ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch
sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông 23
1.2. Cơ sở thực tiễn 28
1.2.1. Thực trạng của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương thành văn trong
dạy học lịch sử dân tộc hiện nay ở trường THPT tỉnh Hà Tĩnh 28
1.2.2. Kinh nghiệm thực tiễn và những vấn đề tồn tại 34
Chương 2
NỘI DUNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG THÀNH VĂN HÀ TĨNH CẦN KHAI
THÁC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TỪ 1930 ĐẾN 1975 Ở
TRƯỜNG THPT TỈNH HÀ TĨNH 38
2.1. Mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1975 (lớp 12
THPT, chương trình chuẩn) 38
2.1.1. Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường Trung học phổ thông 38
2.1.2. Nội dung của kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930
đến 1975 (lớp 12 - THPT - Chương trình chuẩn) 41
2.2. Nội dung một số tài liệu lịch sử địa phương thành văn Hà Tĩnh cần khai thác sử
dụng trong dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1975 45
2.2.1. Những tiêu chí lựa chọn các tài liệu lịch sử địa phương thành văn sử
dụng trong dạy học lịch sử dân tộc 45
2.2.2. Nội dung tài liệu lịch sử địa phương thành văn Hà Tĩnh khai thác trong
dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1930 đến 1975
ở trường THPT 46
Chương 3
BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG THÀNH VĂN TRONG
DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TỪ 1930 ĐẾN 1975 (LỚP 12 -
PHỤ LỤC 133
8
BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
CNXH : Chủ nghĩa xã hội
GS. TS : Giáo sư - Tiến sĩ
NXB : Nhà xuất bản
PGS. TS : Phó Giáo sư - Tiến sĩ
SGK : Sách giáo khoa
THPT : Trung học phổ thông
UBNDCM : Uỷ ban nhân dân cách mạng
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Như chúng ta biết, một thực tế đáng buồn là chất lượng dạy học môn
Lịch sử ở trường phổ thông chưa cao, nếu không nói là còn nhiều yếu kém
cũng như bật cập. Không chỉ ngành giáo dục mà của toàn xã hội đã và đang
quan tâm, tìm ra nhiều giải pháp nhằm khắc phục để môn Lịch sử làm tròn
nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng và phát triển đối với học sinh.
Bộ môn Lịch sử ở trường THPT có nhiều ưu thế trong việc giáo dục thế
hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu mục tiêu của đất nước trong thời kỳ đổi mới. Dưới sự
lãnh đạo của Đảng, lịch sử địa phương thành văn là một bộ phận hữu cơ, có
quan hệ mật thiết với lịch sử dân tộc và diễn ra ở một địa phương cụ thể với
thời gian, không gian nhất định.
Tài liệu lịch sử địa phương thành văn cùng với các tài liệu khác của
lịch sử địa phương là một trong những bộ phận hợp thành nên tri thức lịch sử
dân tộc nhưng nó được hợp thành ở mức độ tổng hợp và khái quát hóa ở mức
độ cao. Vì vậy việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương thành văn trong dạy
học lịch sử dân tộc sẽ góp phần cụ thể hóa lịch sử dân tộc, vừa làm nổi bật
tính riêng lẻ, đặc trưng của mỗi địa phương làm cho học sinh dễ nhìn nhận
vấn đề. Sử dụng tài liệu lịch sử thành văn ở mỗi địa phương trong dạy học
lịch sử Việt Nam sẽ tạo được sự biểu tượng sinh động, chân thực về các sự
sử dân tộc ở trường THPT tại Hà Tĩnh có tác dụng giáo dục học sinh như giúp
các em thấy được đóng góp của cha ông mình vào trang sử vàng của lịch sử
dân tộc. Làm tăng niềm tin, niềm tự hào dân tộc, lòng yêu quê hương đất
nước, ý thức được trách nhiệm và nghĩa vụ của mình đối với đất nước. Từ
11
những lí do cơ bản trên, chúng tôi chọn đề tài “Sử dụng tài liệu lịch sử địa
phương thành văn trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1975” (lớp 12
- Trung học phổ thông - chương trình chuẩn) ở tỉnh Hà Tĩnh” làm luận văn tốt
nghiệp cao học Thạc Sĩ chuyên nghành Lí luận và Phương pháp dạy học bộ
môn Lịch sử.
2. Lịch sử vấn đề
Liên quan tới đề tài này đã có không ít các công trình đề cập, nghiên
cứu về tài liệu lịch sử địa phương thành văn trong dạy học lịch sử dân tộc ở
trung học phổ thông. Sau đây là một số tài liệu mà chúng tôi tiếp cận được.
2.1. Tài liệu nước ngoài
Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương thành văn trong dạy học lịch sử dân
tộc ở trung học phổ thông không phải là một vấn đề mới, mà đã được các nhà
khoa học, các nhà sư phạm quan tâm nghiên cứu và đề cập tới dưới nhiều khía
cạnh khách nhau.
Trước hết phải kể đến các công trình về lí luận giáo dục và dạy học của
các nhà giáo dục XHCN, nhất là ở Liên Xô (trước đây).
N. G. Đairi trong tác phẩm “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” đã đặc
biệt nhấn mạnh tới tầm quan trọng của việc sử dụng khai thác tất cả các nguồn tư
liệu vào việc dạy học như tác phẩm kinh điển, văn kiện của Đảng và Nhà nước,
sách giáo khoa, tạp chí Đồng thời ông còn đề xuất các biện pháp, phương pháp
nhằm sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo một cách linh hoạt để thông
qua đó phát huy tác dụng của việc dạy học. Điều này được ông thể hiện trong sơ
đồ nổi tiếng - sơ đồ Đairi - ngày nay vẫn mang giá trị khoa học.
Trong tác phẩm “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế
nào”, I.F.Kharlamốp cũng khẳng định tác dụng tích cực của việc sử dụng tài
13
địa phương” của G.S Phan Ngọc Liên, PGS Nguyễn Cảnh Minh xuất bản năm
1995; “Giáo trình lịch sử địa phương” của Nguyễn Cảnh Minh (chủ biên) xuất
bản năm 2007,… Đã nghiên cứu, biên soạn các bài giảng sử dụng tài liệu lịch
sử địa phương thành văn trong công tác giảng dạy lịch sử địa phương hoặc
trong sử dụng giảng dạy lịch sử dân tộc.
Các nguồn sử liệu này đều ít nhiều đề cập tới việc sử dụng tài liệu lịch
sử địa phương thành văn trong dạy học lịch sử dân tộc.
Một cách tiếp cận gần hơn là các công trình mang tính chuyên khảo.
Chẳng hạn bài viết “Các biện pháp sử dụng tài liệu thành văn Việt Nam trong
dạy học lịch sử (qua ví dụ dạy học lịch sử thế giới hiện đại từ 1945 đến 2000)
ở trường phổ thông của Trần Vĩnh Tường đăng trong kỷ yếu hội thảo “Đổi
mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập lịch sử và giảng
dạy lịch sử địa phương ở trường THPT” (Hà Nội, 2008) đã đề xuất được một
số biện pháp sử dụng tài liệu thành văn trong dạy học lịch sử nhằm nâng cao
chất lượng dạy và học bộ môn. Cuốn “Tư liệu dạy học lịch sử 12” (XB giáo
dục, Hà Nội 2008) của Trần Vĩnh Tường đã cung cấp cho giáo viên và học
sinh một số tư liệu thành văn phục vụ cho việc dạy học lịch sử ở lớp 12
THPT. Ngoài ra có một số luận án Tiến sĩ cũng đề cập tới việc sử dụng tài
liệu lịch sử thành văn trong dạy học lịch sử như: “Phong trào chống Pháp của
các dân tộc tỉnh Đắc Lắc trước Cách mạng tháng Tám” của PhanVăn Bé,
“Nghiên cứu việc dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT (qua thực
nghiệm ở Bình Định) của Đặng Công Lộng, “Sử dụng tài liệu lịch sử địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ 1919 - 1975 ở trường
THPT Thừa Thiên Huế” của Nguyễn Thành Nhân.
Một số luận văn Thạc sĩ cũng chọn vấn đề này làm đề tài nghiên cứu
như: “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam
giai đoạn 1919 - 1975 ở trường THPT Thừa Thiên Huế” của Nguyễn Thành
14
Nhân (Đại học sư phạm, Hà Nội); “Sử dụng tài liệu văn học theo hướng phát
liệu lịch sử địa phương thành văn Hà Tĩnh trong dạy học lịch sử Việt Nam
giai đoạn từ 1930 đến 1975 ở trường THPT trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Nội dung nghiên cứu đề tài giới hạn trong khóa trình lịch sử Việt Nam
từ 1930 đến 1975 ở lớp 12 THPT, chương trình chuẩn.
- Phạm vi điều tra, khảo sát và thực nghiệm sư phạm được thực hiện tại
trường THPT Vũ Quang, huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh.
- Trên cơ sở nghiên cứu mối quan hệ giữa các sự kiện lớn của lịch sử
Việt Nam được đề cập trong SGK với các sự kiện lịch sử đã diễn ra trên Hà
Tĩnh, chúng tôi chỉ sử dụng nguồn tư liệu thành văn của Hà Tĩnh.
- Đề xuất một số biện pháp sử dụng nguồn tư liệu thành văn của
Hà Tĩnh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1975 ở bài nội khóa
trên lớp.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Từ việc nghiên cứu cơ sở lí luận và khảo sát đánh giá tình hình dạy học
lịch sử dân tộc ở các trường THPT, luận văn đi sâu xác định nội dung nguồn
tư liệu lịch sử địa phương thành văn Hà Tĩnh và đề xuất biện pháp sử dụng
các tài liệu đó trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1975 ở lớp 12
THPT (Chương trình chuẩn) tại tỉnh Hà Tĩnh.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, chúng tôi thực hiện những nhiệm vụ sau dây:
- Tìm hiểu những vấn đề cơ sở lí luận có liên quan và tình hình thực
tiễn làm nền tảng cho việc giải quyết vấn đề mà đề tài đặt ra.
16
- Xác định những nội dung lịch sử cụ thể cần sử dụng tài liệu lịch sử
địa phương thành văn phù hợp trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1930 đến
1975 ở các trường THPT trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
- Dựa vào nội dung bài học, đối tượng học sinh và điều kiện dạy học,
đề xuất những biện pháp sư phạm sử dụng tài liệu lịch sử địa phương thành
- Tiếp tục khẳng định, làm rõ thêm lí luận về sử dụng tài liệu lịch sử địa
phương thành văn trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT.
- Làm rõ thực trạng việc sử dụng lịch sử tài liệu địa phương thành văn
trong dạy học lịch sử dân tộc trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
- Lựa chọn, xác định hệ thống tài liệu lịch sử thành văn Hà Tĩnh để sử
dụng trong dạy học lịch sử dân tộc từ 1930 đến 1975 ở trường THPT.
- Đề xuất được một số biện pháp sư phạm mang tính khả thi để sử dụng
nội dung tài liệu lịch sử địa phương thành văn Hà Tĩnh một cách hợp lí, khoa
học, phù hợp với yêu cầu đổi mới việc dạy học lịch sử góp phần nâng cao
chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT.
8. Ý nghĩa của luận văn
- Luận văn góp phần bổ sung thêm lí luận dạy học lịch sử nói chung,
việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương thành văn nói riêng.
- Kết quả nghiên cứu của luận văn là tài liệu tham khảo, ứng dụng
trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1975 (lớp 12 THP - chương
trình chuẩn) ở tỉnh Hà Tĩnh. Đồng thời luận văn có thể làm tài liệu tham
khảo cho sinh viên ngành sư phạm của các trường sư phạm trong tỉnh và
trong cả nước.
18
9. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung
chính của luận văn được trình bày trong 3 chương.
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng tài liệu lịch sử
địa phương thành văn trong dạy học lịch sử dân tộc ở
trương trung học phổ thông
Chương 2: Tài liệu lịch sử địa phương thành văn sử dụng trong dạy
học lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1975 (lớp 12 THPT -
chương trình chuẩn)
Chương 3: Biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương thành văn
trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1975 (lớp 12
tác phẩm địa phương chí, nhân vật chí, các bài văn bia, văn tế, minh chuông,
gia phả, hồi kí, đinh bạ, địa bạ, các văn bản của đảng bộ, chính quyền, các
đoàn thể địa phương.v.v…
1.1.2. Phân loại tài liệu lịch sử địa phương thành văn
Nguồn tài liệu lịch sử địa phương thành văn gồm nhiều loại. Các nhà
nghiên cứu lịch sử đã chia nguồn sử liệu này thành các loại sau đây:
- Văn bia, minh chuông.
Bia và chuông là loại sử liệu hiện vật, nhưng nó có điểm khác hơn các
loại sử liệu hiện vật khác là trên các tấm bia đá hay chuông đồng có ghi chữ
viết, gọi là văn bia, minh chuông. Như vậy, văn bia, minh chuông là tài liệu
lịch sử thành văn (hay còn gọi là sử liệu viết). Đây là loại tài liệu gốc, quý
hiếm, nên rất có giá trị đối với các nhà sưu tầm, nghiên cứu lịch sử địa
phương. Văn bia thông thường có hai loại thường được gọi là “bia sự kiện” và
“bia hậu”.
“Bia hậu” là loại bia dùng để khắc tên tuổi những người dân địa
phương có đóng góp tiền của, ruộng đất để xây dựng các công trình kiến trúc
của địa phuơng đó. Khi họ qua đời thì những việc làm công đức của họ được
tạc vào những tấm bia đặt ở đình, chùa để dân làng ghi nhớ.
“Bia sự kiện” dùng để ghi lại công danh, sự nghiệp của các nhân vật
lịch sử của địa phương. Bia sự kiện còn ghi chép những sự kiện quan trọng
xảy ra ở địa phương như thiên tai, địch họa, xây chợ, lập làng…
Trong công tác nghiên cứu lịch sử địa phương, tài liệu này đóng một
vai trò rất quan trọng. Nó giúp cho các nhà nghiên cứu có thể dùng để so sánh
đối chiếu với các nguồn tài liệu khác nhằm xác minh một số sự kiện được ghi
chép về lịch sử thành lập làng, xã, chợ búa và là nguồn tài liệu dùng để biên
soạn cuốn lịch sử của địa phương.
21
- Minh chuông là những văn bản được khắc (hay đúc) trên chuông. Nội
dung của các minh chuông thường là nói về sự tích các nhà chùa và các vị tu
hành ở các chùa. Chính vì tầm quan trọng và giá trị của văn bia và minh
Luật Giáo dục (2005) quy định: “Đào mục tiêu của giáo dục là tạo con
người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ
nghề nghiệp. Trung thành với lí tưởng độc lập chủ nghĩa xã hội, hình thành và
bồi dưỡng nhân cách phẩm chất và năng lực của công nhân, đáp ứng yêu cầu
của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Mối quan hệ giữa lịch sử địa
phương và lịch sử dân tộc là mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng. Tài liệu
lịch sử địa phương thành văn là những biểu hiện cụ thể sinh động, đa dạng
của tri thức lịch sử dân tộc. Tài liệu lịch sử địa phương thành văn bổ sung,
minh họa cho lịch sử dân tộc, để nghiên cứu nhận thức lịch sử dân tộc một
cách hoàn chỉnh, sâu sắc hơn.
Việc đưa tài liệu lịch sử địa phương thành văn vào giảng dạy lịch sử
dân tộc sẽ là cở sở để phát huy tính tích cực của học sinh, trong quá trình
nhận thức lịch sử sẽ chủ động, sáng tạo, tránh rập khuôn giáo điều, nắm kiến
thức một cách máy móc nhằm hiểu đúng bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch
sử để có cái nhìn và đánh giá sự kiện lịch sử một cách chân thực khách quan,
chính xác như nó đã diễn ra.
Khi dạy, bài 14. Phong trào cách mạng 1930 - 1945 của chương II Việt
Nam từ năm 1930 đến năm 1945 ở mục II “Phong trào cách mạng 1930 -
1931” với đỉnh cao Xô Viết Nghệ Tĩnh, giáo viên có thể đưa ra dẫn chứng để
minh họa cho chính sách khủng bố của thực dân Pháp khi phong trào thất bại:
“Cuộc khủng bố trắng của bọn thực dân và phong kiến Nam triều đối với cao
trào cách mạng 1930 - 1931 ở Hà Tĩnh diễn ra rất khốc liệt. Hàng trăm người bị
23
chết, hàng ngàn người bị bắt giam, biết bao nhà cửa, của cải bị thiêu hủy và
cướp đoạt. Biết bao gia đình bị ly tán, tang tóc, đau thương. Mặc dù phong trào
đã bị dìm trong biển máu, kẻ thù vẫn lo sợ và tăng cường đàn áp” [6, tr. 116].
Việc đưa các tài liệu lịch sử địa phương thành văn vào quá trình giảng
dạy lịch sử dân tộc có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của học sinh,
gây hứng thú học tập bộ môn. Từ đó, học sinh nắm kiến thức một cách vững
chắc, hiểu được bản chất của các khái niệm, thuật ngữ phức tạp, những kết
“Do ảnh hưởng của chính sách cướp phá, vơ vét của Nhật - Pháp, lúc
này trong tỉnh xảy ra nạn đói khủng khiếp. Từ cuối năm 1944 đến đầu năm
1945 ở Hà Tĩnh có 5 vạn người chết đói. Người chết đầy đường đầy chợ. Thị
xã Hà Tĩnh hàng ngày phải dùng từ 2 đến 3 chuyến xe bò mới chở hết xác
người. Huyện Nghi Xuân là nơi có số người chết đói cao nhất (8161 người);
riêng xã Xuân Liên có tới 1165 người chết. Nhiều gia đình chết đói cả nhà.
Trước tình hình đó, các tổ chức cách mạng cùng với những các bộ ở tù về đã
hướng dẫn các hoạt động cứu đói. Ở một số nơi các đoàn thể cách mạng tổ
chức cho nhân dân cướp lại các thứ đang bị địch cất giữ trong đồn. Nhân dân
Kỳ Anh còn giành lại cả đoàn thuyền chở thóc của Nhật.Trong các vùng nông
thôn, nông dân đã buộc Kỳ Anh đã cử cán bộ quân tiên phong đi vào Quảng
Bình mua gạo về giúp dân. Cứu đói là mục tiêu cấp bách trước mắt của quần
chúng nhân dân. Chống Nhật để cứu đói là hoạt động được mọi người hưởng
ứng mạnh mẽ, trở thành sự kiện mở đầu cho cao trào kháng Nhật cứu nước ở
Hà Tĩnh.” [6, tr. 164 - 165]
Sử dụng đoạn tư liệu trên sẽ tạo những hình ảnh sinh động, chân thực,
tác động vào tư tưởng, tình cảm, thái độ của học sinh, giúp cho các em hiểu
được rằng để có được độc lập, tự do như ngày hôm nay, các thế hệ cha anh đã
25
Copyright: Tài liệu đại học ©