ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ THANH HẢI
TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC CỦA TÔMA AQUINÔ
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
HÀ NỘI - 2015
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ THANH HẢI
TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC CỦA TÔMA AQUINÔ
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số
: 62 22 80 05
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS. NGUYỄN QUANG HƢNG
HÀ NỘI - 2015
LỜI CAM ĐOAN
2.4.2. Giới thiệu khái quát nội dung hai tác phẩm chính của Tôma Aquinô “Tổng luận chống lại đa thần giáo” (Liber de veritate Catholicae fidei contra
errores infidelium, seu Summa contra gentiles) và “Tổng luận thần học”
(Summa theologiae) .................................................................................................59
CHƢƠNG 3: SIÊU HÌNH HỌC VÀ NHẬN THỨC LUẬN CỦA TÔMA
AQUINÔ ..................................................................................................................65
3.1. Quan hệ giữa lý trí và đức tin, thần học và khoa học - cơ sở triết học Tôma
Aquinô ......................................................................................................................65
3.2. Siêu hình học của Tôma Aquinô .....................................................................73
3.2.1. Vấn đề chứng minh tồn tại của Chúa trời ....................................................75
1
3.2.2. Về mối quan hệ giữa Chúa trời và thế giới ...................................................82
3.2.3. Học thuyết về khả năng và hiện thực, hình dạng và vật chất ......................87
3.3. Nhận thức luận của Tôma Aquinô .................................................................90
3.3.1. Quan niệm về đối tượng và quá trình nhận thức .........................................90
3.3.2. Quan niệm của Tôma Aquinô về chân lý ......................................................98
CHƢƠNG 4: NHÂN HỌC, ĐẠO ĐỨC HỌC, QUAN NIỆM CHÍNH TRỊ - XÃ
HỘI CỦA TÔMA AQUINÔ VÀ MỘT SỐ ĐÁNH GIÁ .................................. 102
4.1. Nhân học của Tôma Aquinô ......................................................................... 102
4.1.1. Mối quan hệ giữa thể xác và linh hồn con người ..................................... 102
4.1.2 Mối quan hệ giữa con người và Chúa trời ................................................. 106
4.1.3. Quan niệm về nhân vị và mối quan hệ giữa con người với con người trong
xã hội...................................................................................................................... 108
4.2. Đạo đức học của Tôma Aquinô .................................................................... 110
4.3. Quan niệm về chính trị - xã hội của Tôma Aquinô .................................... 118
4.4. Một số đánh giá về tƣ tƣởng triết học của Tôma Aquinô ......................... 124
4.4.1. Những giá trị và hạn chế của triết học Tôma Aquinô............................... 124
4.4.2. Ảnh hưởng của triết học Tôma Aquinô đến hệ thống tư tưởng của Giáo hội
liền với lập trường thế giới quan duy tâm của nó là việc làm có ý nghĩa lý luận và
thực tiễn quan trọng.
Bên cạnh đó, chúng ta cũng đang chứng kiến sự phát triển như vũ bão của
khoa học công nghệ. Sự phát triển ấy đã mang lại nhiều của cải vật chất và tiện nghi
sinh hoạt cho loài người. Tuy nhiên, lịch sử phương Tây thế kỷ XX cho thấy, mặc
dù khoa học và công nghệ có thể tạo ra những điều kiện, tiền đề thực sự cần thiết
cho sự phát triển thể chất và tinh thần của con người song tuyệt đối hoá vai trò của
khoa học và những giá trị đi liền với nó như “điểm tựa tinh thần”, “mẫu lý tưởng”
3
trong nhiều trường hợp đã dẫn tới thảm hoạ. Đó là chưa nói đến những kẻ nhân
danh khoa học để chứng minh cho những mục đích vô nhân văn, cho chính sách mị
dân như một hiện tượng rất phổ biến trong xã hội hiện đại. Chúng ta cũng đang
được chứng kiến sự phục hưng tôn giáo. Điều đó cho thấy, tự thân khoa học không
đảm bảo đầy đủ đời sống tinh thần của con người. Rõ ràng, con người không chỉ
sống bằng những giá trị vật chất, bằng sự tồn tại của thân xác mà còn phải quan tâm
đến những giá trị tinh thần, “con người sống không chỉ bằng bánh mì mà còn cần
Thần Khí” (Phúc âm). Đó là lý do vì sao cần phải nghiên cứu và bổ sung thêm cho
đời sống chúng ta những giá trị tốt đẹp của các tôn giáo.
Song song với đó, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 11 tiếp tục khẳng định rằng,
chúng ta cần nỗ lực phấn đấu đưa nước ta đến 2020 cơ bản trở thành nước công
nghiệp và đến 2050 trở thành nước công nghiệp hiện đại. Để thực hiện được mục
đích này, chúng ta cần phát triển khoa học - công nghệ, cần đi tắt đón đầu những
thành tựu mới cho phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. Bài học quan trọng về
phương diện nhân văn được rút ra cho quá trình đổi mới tư duy trong điều kiện công
nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta hiện nay là: bên cạnh việc tăng cường phát triển
khoa học, công nghệ, chúng ta cũng cần phải chú trọng tới những giá trị phi duy lý
(tình cảm, thị hiếu thẩm mỹ) và siêu duy lý (tâm linh, tâm tính, truyền thống văn
Aquinô thể hiện trong các lĩnh vực: siêu hình học, nhận thức luận, nhân học, đạo
đức học cũng như các vấn đề chính trị - xã hội.
- Thứ ba, đưa ra một số đánh giá về giá trị, hạn chế triết học của Tôma Aquinô
đối với lịch sử triết học sau ông và ảnh hưởng đến tư tưởng của Giáo hội Công giáo.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung vào các nội dung cơ bản của triết học
Tôma Aquinô như: siêu hình học, nhận thức luận, nhân học, đạo đức học và các
quan niệm về chính trị - xã hội.
Do điều kiện các tác phẩm của Tôma Aquinô được viết bằng tiếng La Tinh,
trong số đó thì phần nhiều chưa được dịch ra tiếng Việt, luận án tập trung vào tác
phẩm “Tổng luận thần học” của ông thông qua các bản dịch của linh mục Nguyễn
Văn Liêm, học giả Vương Đình Chữ và bản dịch gần đây nhất là của linh mục
Nguyễn Ngọc Châu thuộc giáo hội Công giáo Việt Nam. Đây cũng là tác phẩm đồ
sộ nhất và quan trọng nhất trong hệ thống triết học và thần học của ông. Ngoài ra,
5
luận án còn sử dụng các trích đoạn từ một số tác phẩm khác của Tôma Aquinô, dẫn
theo ở các công trình nghiên cứu khác.
Ảnh hưởng của triết học Tôma Aquinô là rất sâu rộng đến các trào lưu thần
học và triết học sau ông. Trong khuôn khổ giới hạn, luận án sẽ chỉ tập trung làm rõ
những giá trị, hạn chế và ảnh hưởng của chúng đối với lịch sử triết học sau ông
cũng như tư tưởng của giáo hội Công giáo.
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
Cơ sở lý luận: Luận án được tiến hành dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp
luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, lý luận Mác Lênin về lịch sử triết học.
Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu lịch
sử triết học như nguyên tắc thống nhất logic - lịch sử, phân tích - tổng hợp, diễn
dịch - quy nạp, so sánh, đối chiếu, khái quát hoá, phương pháp tôn giáo học và
Nam trên lập trường triết học mácxít quan phương và chịu ảnh hưởng của nền triết
học Xô Viết nên đều coi triết học Tây Âu trung cổ nói chung, triết học Tôma
Aquinô nói riêng là một giai đoạn thoái trào, thậm chí là một bước “thụt lùi về văn
hóa”. Có thể thấy, hệ thống triết học này được đánh giá ở mấy điểm chính sau:
Thứ nhất, triết học Tây Âu trung cổ chịu ảnh hưởng của thần học thời kì này,
là “đồ đệ” của thần học. Đây là tiếng nói của giai cấp địa chủ và tầng lớp tăng lữ
quý tộc. Toàn bộ hệ thống triết học này hướng tới bảo vệ, phục vụ những tín điều
Kitô giáo và củng cố “thế quyền”, “thần quyền ”.
Thứ hai, nội dung của hệ thống triết học này bị cho là mang tính kinh viện, xa
rời thực tế. Triết học Tây Âu trung cổ bàn về những vấn đề ít liên quan đến hiện
thực. Câu hỏi đặt ra đối với họ rất viển vông đại loại như: “liệu hoa hồng trên
thượng giới có gai không?”. Trong cái nhìn tổng quan ấy, triết học Tôma Aquinô
cũng mang đậm những đặc điểm của triết học Tây Âu trung cổ và không gì hơn, nó
cũng là tiếng nói của nhà thờ, của giáo hội và của cộng đồng tăng lữ quý tộc tôn
giáo. Vì thế, xét về mặt thế giới quan, hệ thống triết học này đối lập hoàn toàn với
7
lập trường duy vật triệt để, nhiệm vụ của những người duy vật là phải phê phán,
chống lại và loại bỏ nó. Do đó, trong một thời gian dài, cùng với nhiều nguyên nhân
chủ quan và khách quan khác nữa, triết học Tây Âu trung cổ nói chung, triết học
Tôma Aquinô nói riêng chỉ được trình bày dưới dạng tóm tắt hoặc chỉ sơ lược về
cuộc đời, sự nghiệp và vài nét chính trong học thuyết triết học mà thôi.
Để khắc phục cách tiếp cận mang sắc thái phủ định trên đây, chúng ta cần phải
có quan điểm khách quan, khoa học và cầu thị, phù hợp với tinh thần tư duy mới.
Chúng ta phải “gạn đục khơi trong” triết học nhân loại nhằm mục đích làm phong
phú thêm đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc trong xu thế giao lưu, hội nhập
hiện nay.
Tác giả luận án đã cố gắng tiếp cận được các công trình nghiên cứu trong và
của triết học Tôma Aquinô nhưng tiếp cận với tác phẩm này, luận án có một cách
nhìn khách quan về thời trung cổ ở Tây Âu và trong bối cảnh ấy, học thuyết triết
học của Tôma Aquinô đã ra đời, đáp ứng được nhu cầu văn hóa tinh thần của thời
đại mình như thế nào ?
Công trình “Triết học Tây phương từ khởi thủy đến đương đại” của
Bernard. Neorichere và nhóm các giáo sư triết học các trường đại học Pháp, Dịch
giả: Phạm Quang Định (2010), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội, đã phân tích bối
cảnh lịch sử và văn hóa - tư tưởng thời kỳ trung cổ mà trên đó triết học Tôma
Aquinô ra đời. Theo tác giả, điểm đáng lưu ý của bối cảnh thời kỳ này phải kể
đến là sự nở rộ của các trường đại học. Các trường đại học được tổ chức thành
các nhóm dân (Đại học Pari có bốn nhóm: Nhóm Pháp, nhóm Normande, nhóm
Picarde và nhóm Anh) và các bộ môn khoa học được giảng dạy: Y học, thần học,
luật học và văn nghệ... Chính vì thế nó tạo thành những nhóm tranh luận với
nhau đưa đến bình diện ý thức hệ và thần học đối lập. Điều đó ghi dấu ấn trong
toàn bộ suy tư triết học của Tôma Aquinô.
Trong công trình “Hành trình khám phá thế giới: Triết học phương Tây của
William f.Law Head” Dịch giả: Phạm Phi Hoành (2012), NXB Từ điển Bách Khoa
Hà Nội, tác giả đã dành hẳn một chương để trình bày các đặc điểm về kinh tế chính
trị, văn hóa tư tưởng và đặc điểm của triết học ở thế kỷ XI và thế kỷ XII. Theo tác
giả đây là thời kỳ văn hóa Trung cổ “nở hoa” với sự ra đời của các Thánh đường
với lối kiến trúc Gothic tượng trưng cho nỗ lực triết lý của thời đại. Cấu trúc căn
9
bản của mỗi công trình dựa vào các định luật cứng nhắc và phổ quát về hình học và
vật lý nhưng bên trên trong mỗi tòa nhà là một thế giới tự do cho các kiểu trang trí.
Đó cũng là mô hình tư duy thời Trung cổ được soi sáng bởi những luồng tư tưởng
của đạo Kitô trong khi ánh sáng lý trí con người cũng được lọc qua triết lý của
Aritxtốt và Platôn. Bên cạnh đó là sự ra đời của các trường đại học - sự bùng phát
định hình thế giới quan chúng ta” của Richard Tarnas, Dịch giả Lưu Văn Hy
(2008), NXB Văn Hóa thông tin, Hà Nội, đã tường thuật ngắn gọn lịch sử thế giới
quan phương Tây từ thời Hy Lạp cổ đến hậu cận đại. Đây là một công trình biên
soạn công phu với nhiều tra cứu và tham khảo nghiêm túc theo suốt chiều dài lịch
sử hình thành, chuyển hóa và phát triển tư tưởng phương Tây. Trong tác phẩm ấy
Richard Tarnas cũng dành một phần không nhỏ để nói đến sự chuyển biến của thời
Trung cổ Tây Âu, đặc biệt là sự thức tỉnh của các nhà kinh viện, sự truy tìm của
Tôma Aquinô và những phát triển lên tới đỉnh cao diễn tiến đến sự suy tàn của chủ
nghĩa kinh viện, sự tái sinh của nhân bản luận... Điều đó giúp tác giả luận án có
được một cách nhìn mới về triết học Tôma Aquinô nói riêng, triết học Tây Âu trung
cổ nói chung trong tiến trình phát triển của nhân loại.
Công trình “Con người và tư tưởng phương Tây” của Crane Brinton, Biên
dịch Nguyễn Kiên Trường (2007), NXB Từ điển bách khoa, Thành phố Hồ Chí
Minh đã “cố gắng” mô tả vị trí, phương hướng của vùng đất văn hóa và tri thức
trong nỗ lực làm sáng tỏ con người phương Tây cảm nhận được điều gì về các giải
đáp đối với những vấn đề quan trọng của số phận con người. Thời trung cổ được tác
giả phân định thành: trung cổ I và trung cổ II. Công trình này cho tác giả luận án
những hiểu biết về bối cảnh lịch sử, văn hóa, tôn giáo và thần học thời trung cổ một
cách rõ ràng. Bên cạnh đó, bổ sung những đánh giá khách quan về một số đặc điểm
của triết học Kinh viện trong đó có Tôma Aquinô.
Đặc biệt, luận án còn tiếp cận với các công trình: “Tân lịch sử giáo hội”, Hội
đồng giám mục Pari (2013), Pari. Công trình này đã trình bày một cách có hệ thống
sự phát triển của lịch sử giáo hội Kitô giáo từ khi tôn giáo này xuất hiện cho tới nay.
Lịch sử tôn giáo thời trung cổ ở Tây Âu được trình bày một cách có hệ thống, chi
tiết và có bổ sung nhiều tư liệu quý. Tiếp cận với công trình này tác giả có thêm
nhiều hiểu biết về bối cảnh văn hóa thời Tây Âu trung cổ nói chung, thế kỷ XII-
11
12
những tác giả nghiên cứu và phát triển học thuyết của ông lần lượt ra đời. Từ đó đến
nay, số lượng trước tác nghiên cứu về triết học của Tôma Aquinô tăng lên đáng kể.
Thậm chí, đã tập hợp thành một trào lưu triết học phương tây hiện đại có vị thế trong
mối tương quan với các trào lưu triết học phương Tây hiện đại khác.
Trong số những học giả nước ngoài nghiên cứu về triết học Tây Âu trung cổ
nói chung, Tôma Aquinô nói riêng, luận án tiếp cận được một số công trình sau:
Công trình Johannes Hirschberger (Dịch giả: Nguyễn Quang Hưng, Nguyễn Chí
Hiếu) (1991), Lịch sử triết học, Tập 1: Triết học Tây Âu trung cổ, bản dịch đã được
nghiệm thu 2010, phòng tư liệu khoa Triết học, là một công trình nghiên cứu về triết
học Tây Âu thời kỳ trung cổ khá chi tiết. Ở công trình này, tác giả đã trình bày các
giai đoạn phát triển của triết học trung cổ và gắn liền với nó là các nhà triết học thời
kỳ này. Sự ra đời của triết học kinh viện nói chung, triết học Tôma Aquinô nói riêng
được Hirschberger tập trung làm rõ trên cơ sở kế thừa những thành tựu triết học của
các nhà tư tưởng vĩ đại như: Aritxtốt, Augustinô, Platôn mới, các triết gia Ả Rập,
v.v... Theo tác giả, thế kỷ mà Tôma Aquinô sinh sống là thế kỷ của sự nở rộ các
trường đại học gắn liền với khoa học tự nhiên, đồng thời, đó cũng là thế kỷ của sự
giao lưu, “hội ngộ” văn hóa Đông - Tây bằng “con đường tơ lụa”. Đây cũng là thế
kỷ của những biến đổi ngầm trong cơ cấu xã hội. Những lý do đó dẫn tới những tư
tưởng độc đáo phản ánh sinh động hiện thực xã hội và văn hóa đương thời của
Tôma Aquinô. Tiếp cận với công trình này, luận án có được cái nhìn tổng quát về
những tiền đề tư tưởng Tôma Aquinô đã kế thừa và đặc điểm kinh tế - xã hội ở thế
kỉ XI, XII. Một số nội dung cơ bản trong triết học của ông đã được triển khai. Tuy
vậy, công trình này cũng mới chỉ dừng lại ở sự biên tập, chưa có những đánh giá và
kết nối giữa các giai đoạn triết học khác nhau một cách sâu sắc. Đặc biệt, tác giả
chưa làm nổi rõ sự tác động mạnh mẽ của xu thế thế tục hóa trong đời sống tinh
thần ở Tây Âu trung cổ thế kỉ XII - XIII đã ghi dấu ấn đậm nét trong văn hóa vật thể
và văn hóa phi vật thể .
học hiện đại.
Ngoài ra, luận án tiếp cận với các tài liệu nước ngoài về triết học Tôma
Aquinô đã được dịch ra tiếng Việt như sau:
Công trình: “Lịch sử triết học và các luận đề” (Philosophy - History and
problem) của Sumuel Enoch Stumpf, dịch giả là Lưu Văn Hy (2004), NXB Văn hóa
14
thông tin, Hà Nội, gồm hai phần: Phần 1 là lịch sử triết học phương Tây từ thời kỳ
sớm nhất tới thời kỳ hiện đại. Phần 2 là một tuyển tập các tác phẩm gốc của các nhà
triết học phương Tây từ thời kỳ sớm nhất tới thời kỳ hiện đại. Triết học Tây Âu
trung cổ được trình bày ở chương 2 với tên gọi: Hoà nhập giữa triết học và thần
học. Trong chương này, tác giả tập trung trình bày khái quát về triết học của các
tác giả: Augustinô, Boethius, Dionysius, Eriugena và Tôma Aquinô. Trong phần
trình bày về triết học Tôma Aquinô, tác giả triển khai những vấn đề sau: các
chứng minh về tồn tại của Thượng đế, tri thức về bản chất của Thượng đế, tạo
dựng, đạo đức học, luật tự nhiên và chia nhỏ chúng ra thành những tiểu mục.
Tuy nhiên, các vấn đề trình bày chỉ ở dạng giới thiệu cơ bản, chưa đi sâu vào
phân tích kỹ lưỡng và chưa liên hệ các tư tưởng đó với các nhà triết học mà
Tôma Aquinô dựa vào. Đặc biệt, tác phẩm chưa có điều kiện để trình bày những
mối liên hệ giữa triết học Tôma Aquinô với các trào lưu triết học tôn giáo hiện
đại đặc biệt là trào lưu triết học Tôma mới.
Công trình “Hành trình khám phá thế giới Triết Học Phương Tây”, William F.
Law Head, dịch giả: Phạm Phi Hoành (2012), NXB từ điển Bách Khoa, Hà Nội, đã
dành một sự ưu tiên để trình bày một số nội dung của triết học Tôma Aquinô trong
mối quan hệ với triết học Aritxtốt và tư tưởng Kitô giáo. Tác giả tập trung làm rõ sự
hòa hợp giữa triết học và đức tin thông qua sự tác động của triết học Aritxtốt, quan
điểm siêu hình học (từ thế giới đến Kitô), triết học đạo đức (bản chất con người và
luật của Kitô), triết học về chính trị. Theo William F. Law Head quan điểm ôn hòa
vậy, Tôma Aquinô vẫn không thoát khỏi những yếu kém căn bản của thần học
Augustinô. Những đánh giá trên là cơ sở cho tác giả luận án có cách nhìn khách
quan và có những định hướng trong nhận định và đánh giá triết học trung cổ nói
chung, triết học Tôma Aquinô nói riêng dưới góc độ triết học văn hóa.
1.2.2. Nghiên cứu trong nước
Ở Việt Nam, do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan mà công việc
nghiên cứu triết học Tây Âu trung cổ nói chung, Tôma Aquinô nói riêng chưa được
chú trọng. Có thể chia thành hai thời kì trong lịch sử nghiên cứu và đánh giá hệ
thống triết học này:
Trước đây, do ảnh hưởng bởi quan điểm macxit quan phương, đặc biệt là của
các nhà nghiên cứu Liên xô mà giới nghiên cứu triết học ở nước ta thường không
16
chú trọng hoặc đánh giá thấp giai đoạn triết học Tây Âu trung cổ trong đó có hệ
thống triết học Tôma Aquinô. Có thể kể đến các giáo trình về lịch sử triết học như:
Nguyễn Hữu Vui chủ biên (1992), Lịch sử triết học, NXB Văn hóa thông tin, tập 13, Hà Nội; Bùi Thanh Quất chủ biên (1999), Lịch sử triết học, NXB Chính trị - quốc
gia, Hà Nội; Nguyễn Hữu Vui chủ biên (2004), Lịch sử triết học, NXB Chính trị quốc gia Hà Nội; Hội đồng lý luận Trung ương (2004), Triết học Tây Âu trung cổ
trong Giáo trình triết học Mác - Lênin, NXB Chính trị - quốc gia, Hà Nội. Các công
trình này mới chỉ đề cập đến triết học Tây Âu trung cổ trong đó có triết học Tôma
Aquinô một cách sơ lược, chủ yếu có tính chất giới thiệu và đánh giá một chiều về
hệ thống triết học này. Theo đó, triết học Tôma Aquinô cũng chỉ là một bước thụt
lùi về văn hóa ở thời đại trung cổ.
Những năm gần đây, việc nghiên cứu giai đoạn triết học trung cổ ở Tây Âu
với các đại biểu tiêu biểu như: Tôma Aquinô bắt đầu được quan tâm nhiều hơn và
có những công trình nghiên cứu dưới dạng nhập môn, lược khảo hay trình bày khái
lược các nhóm vấn đề và có những đánh giá trung tính hơn. Trong đó đáng chú ý là
các công trình khoa học sau: Lê Tôn Nghiêm (2000), Lịch sử triết học Phương Tây
gồm 3 tập, NXB thành phố Hồ Chí Minh; Nguyễn Tiến Dũng (2006), Lịch sử triết
Thượng đế. Tác giả khẳng định rằng, trong lịch sử triết học, để chứng minh sự hiện
hữu của Thượng đế đã có bốn luận cứ: Luận cứ vũ trụ luận, luận cứ mục đích luận,
luận cứ bản thể luận và luận cứ đạo đức. Trong bốn luận cứ đó, Nguyễn Ước đánh
giá cao luận cứ mục đích luận mà Tôma Aquinô là người khởi xướng. Theo tác giả,
luận cứ này làm say mê nhiều nhà tư tưởng thuộc mọi thời đại vì dường như sự kì
diệu của thiên nhiên đòi hỏi phải có sự sáng tạo của một trí tuệ tối thượng đó là
Thượng đế. Ngày nay, luận cứ này vẫn còn hấp dẫn hơn bất kỳ luận cứ nào khác vì
khoa học ngày càng vén lộ những điều thú vị.
Tác giả Nguyễn Tấn Hùng trong cuốn: “Lịch sử triết học phương Tây từ triết
học Hy Lạp cổ đại đến triết học cổ điển Đức” (NXB chính trị Quốc Gia, Hà Nội,
2012) trình bày về triết học phương Tây thời trung cổ từ Augustinô đến Tôma
Aquinô và John Duns Scotus. Ở đây tác giả đã trình bày một số đặc điểm của xã hội
và triết học phương Tây thời Trung cổ một cách sơ lược. Triết học Tôma Aquinô
cũng được tác giả Nguyễn Tấn Hùng phác họa vài nét cơ bản như: quan hệ giữa đức
tin và lý trí, năm cách chứng minh sự tồn tại của Thượng đế và khẳng định rằng lập
18
trường triết học của Tôma là lập trường duy thực ôn hòa vừa thừa nhận, vừa phủ
nhận sự tồn tại của các khái niệm chung. Về cơ bản tác giả chưa đưa ra được cách
đánh giá, nhìn nhận của mình về hệ thống triết học này.
Đặc biệt, gần đây tác giả Đỗ Minh Hợp với công trình “Lịch sử triết học
phương Tây” (NXB Chính trị quốc gia - sự thật, Hà Nội, 2014) đã trình bày một
cách có hệ thống những tri thức lịch sử triết học, từ triết học cổ đại, triết học trung
cổ và triết học Phục hưng đến triết học phương Tây cận hiện đại. Bằng phương
pháp thống nhất lịch sử - logic, tác giả đã giới thiệu diện mạo, khái niệm chung về
từng thời kì triết học và khái quát bối cảnh lịch sử, cuộc đời, những sự kiện của các
triết gia tiêu biểu. Triết học Tây Âu trung cổ được trình bày ở tập 1 với một dung
lượng khá lớn. Trong giai đoạn lịch sử ấy, Tôma Aquinô cũng được tác giả đánh giá
nối dài và phát triển triết học Tôma Aquinô trong bối cảnh hiện đại. Nó cho thấy
sức sống mãnh liệt và tính thời sự của triết học Tôma Aquinô.
Bên cạnh đó, luận án còn tìm thấy nhiều công trình bàn về vấn đề hội nhập
văn hóa Kitô giáo với dòng chảy chung của văn hóa dân tộc và nhân loại. Gần đây
nhất, Viện nghiên cứu tôn giáo, Viện khoa học xã hội Việt Nam đã có một cuộc hội
thảo khoa học được tổ chức thành công về vấn đề “Nếp sống đạo của người Công
giáo Việt Nam” và kỷ yếu của hội thảo này đã được Nguyễn Hồng Dương làm chủ
biên, biên soạn thành sách cùng tên xuất bản năm 2010. Cuốn sách này là tuyển
chọn của 27 báo cáo từ các giáo sư, tiến sĩ, nhà nghiên cứu về đạo Kitô giáo ở Việt
Nam. Thành công của hội thảo khoa học là đã làm sáng tỏ được nhiều vấn đề lý
luận quan trọng về nếp sống đạo của người Kitô giáo Việt Nam, cũng đã bước đầu
chỉ ra được những giá trị đạo đức trong nếp sống gia đình Kitô giáo trong quá trình
hội nhập với văn hóa dân tộc, trong đó bộc lộ những ảnh hưởng to lớn của các quan
điểm về đạo đức, chính trị - xã hội của Thánh Tôma Aquinô đối với dân Kitô giáo.
Tuy nhiên, như chính lời tựa của cuốn sách đã khẳng định, thì cuộc hội thảo này chỉ
mới được xem là công việc mở đầu, vấn đề nghiên cứu cần được tiếp tục với những
công trình sâu rộng hơn.
Ở nhóm vấn đề này còn có thể kể đến công trình khác như: “Tìm hiểu quan
niệm đạo đức trong Kinh Thánh” của Trương Như Vương, NXB Tôn giáo, Hà Nội,
2005 và một số bài báo có liên quan đến việc đánh giá, liên hệ những vấn đề triết học
tôn giáo ở môi trường văn hóa Việt Nam như: Đỗ Quang Hưng (2001), “Công giáo
20
thế kỉ XX: Vài khía cạnh tiến triển của thần học”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (3);
Đỗ Quang Hưng (2001), “Công giáo thế kỉ XX: Vài khía cạnh tiến triển của thần học
(tiếp theo kì trước)”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (4); Đỗ Quang Hưng (2002),
“Công giáo thế kỉ XX: Vài khía cạnh tiến triển của thần học (tiếp theo và hết)”, Tạp
chí Nghiên cứu Tôn giáo (6); Đỗ Quang Hưng (2002), “Nhà nước và Giáo hội - Mấy
Aquinô với các vấn đề xã hội còn bỏ ngỏ.
Những công trình nghiên cứu trên đây đã đề cập đến triết học Tây Âu trung cổ
nói chung, triết học Tôma Aquinô nói riêng. Tuy nhiên, các công trình ấy cũng chỉ đề
cập đến triết học Tôma Aquinô ở một số vấn đề còn khái lược. Chưa có một công trình
chuyên khảo nào về hệ thống triết học của ông và ý nghĩa của nó trong bối cảnh hiện
đại, đặc biệt là ý nghĩa của hệ thống triết học này ở môi trường văn hóa Việt Nam.
Kế thừa kết quả nghiên cứu của những người đi trước là một việc làm cần thiết
đối với những người mới bước vào nghiên cứu khoa học. Trong một giới hạn nhất
định, tác giả luận án mong muốn đi sâu vào phân tích một cách có hệ thống và
thuyết minh có cơ sở hơn những nội dung triết học của Tôma Aquinô, qua đó chỉ ra
những giá trị hạn chế và ảnh hưởng của triết học Tôma Aquinô đối với hệ tư tưởng
của giáo hội Công giáo.
Như vậy, triết học Tây Âu trung cổ nói chung, triết học Tôma Aquinô nói riêng
đã được đề cập ở Việt Nam qua các công trình và bài báo cũng như một số sách dịch
ra từ tiếng nước ngoài của các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, có thể thấy số lượng các
công trình này còn hết sức khiêm tốn và nội dung của nó còn sơ lược. Chưa có một
công trình chuyên khảo nào về triết học Tôma Aquinô và những ảnh hưởng của nó
được thể hiện trong trào lưu Tôma mới. Ngày nay, trong giới nghiên cứu, việc tiếp tục
nghiên cứu tư tưởng triết học của Tôma Aquinô là cần thiết phải được tiến hành trên
cơ sở phê phán một cách có chọn lọc, phê phán những gì đã lỗi thời, chỉ ra hạn chế về
mặt lịch sử, đồng thời phải đánh giá đúng những đóng góp của ông để thấy được bức
tranh sinh động nhiều màu sắc của lịch sử triết học, thấy được tác động của nó đến
đời sống văn hóa hiện đại nói chung và Việt Nam nói riêng.
22
Copyright: Tài liệu đại học ©