Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

PHẦN I: MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nâng cao chất lượng giáo dục và dạy học là vấn đề luôn được Đảng, Nhà
nước và toàn xã hội quan tâm vì dạy học là con đường cơ bản để phát triển trí
tuệ và hình thành nhân cách HS. Vấn đề đặt ra cho ngành giáo dục hiện nay là
không ngừng đổi mới phương pháp dạy học để đào tạo ra nguồn nhân lực đáp
ứng được yêu cầu của xã hội.
Nhận thức được xu thế đó, Đảng ta đã khẳng định: “Giáo dục – đào tạo là
quốc sách hàng đầu”. Để thực hiện quan điểm này nhà nước đã xây dựng chiến
lược phát triển giáo dục – đào tạo: “Đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp
và chương trình giáo dục”
Do vậy, dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt cho HS những kiến
thức khoa học cơ bản mà phải tạo ra nhiều tình huống để HS khám phá, tự tìm
ra kiến thức. Nhưng để làm được điều đó người GV phải có PPDH thích hợp,
có năng lực tổ chức các hoạt động học tập của HS sao cho có hiệu quả, và một
trong những năng lực đó chính là kỹ năng xây dựng và sử dụng CH để HS tiếp
thu kiến thức một cách chủ động, phát huy được khả năng tư duy, sáng tạo của
HS.
Sinh học là một môn khoa học thực nghiệm gắn liền với đời sống sản xuất
nhưng trong trường phổ thông hiện nay môn học này chưa thu hút được nhiều
HS yêu thích, chất lượng dạy và học chưa cao. Nguyên nhân chủ yếu là do nội
dung còn nặng về mặt lý thuyết, phương pháp giảng dạy chủ yếu là thuyết trình
giảng giải. Mặt khác trong khâu kiểm tra, đánh giá GV thường chỉ yêu cầu HS
nhắc lại kiến thức một cách máy móc, không có những CH yêu cầu HS vận
dụng một cách sáng tạo.

Nguyễn Thị Thúy

- Thiết kế giáo án có sử dụng CH đã xây dựng để tổ chức dạy một số bài
cụ thể trong chương I, phần A Sinh học 11 – THPT.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Nghiên cứu lý thuyết

Nguyễn Thị Thúy

2

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

- Nghiên cứu các tài liệu tham khảo có liên quan làm cơ sở lí luận cho
việc xây dựng và sử dụng CH trong dạy học Sinh học như: Lí luận dạy học
Sinh học, PPDH tích cực lấy HS làm trung tâm, đổi mới PPDH, SGK Sinh
học 11…
6.2. Điều tra
Điều tra tình hình xây dựng và sử dụng CH chương I, phần A, Sinh học
11 - THPT của các GV ở trường THPT Bến Tre – Vĩnh Phúc.
7. Những đóng góp mới của đề tài
7.1 Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận của xây dựng và sử dụng CH.
7.2 Xây dựng được hệ thống CH ở các khâu: nghiên cứu tài liệu mới, ôn tập
củng cố, kiểm tra đánh giá làm phương tiện để tổ chức dạy học chương I,
Phần A – Sinh học 11 – THPT.
7.3 Thiết kế được một số giáo án có sử dụng hệ thống CH đã xây dựng làm
tài liệu tham khảo cho sinh viên và GV các trường THPT.

mới thiết kế được CH.
1.1.2 Bản chất của CH
Những nghiên cứu về bản chất của CH đã xuất hiện từ thời triết học cổ
Hy Lạp. Arixtôt là người đầu tiên đã biết phân tích CH dưới góc độ lôgic, ông
cho rằng đặc trưng cơ bản của CH là buộc người bị hỏi lựa chọn các giải pháp
có tính trái ngược nhau, do đó con người phải có phản ứng lựa chọn, hoặc
cách hiểu này, hoặc cách hiểu khác. Tư tưởng quan trọng bậc nhất của ông

Nguyễn Thị Thúy

4

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

còn nguyên giá trị đó là: “ CH là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã
biết và cả cái chưa biết”
CH = cái đã biết + cái chưa biết
Theo công thức trên, con người sẽ không có tranh cãi, thảo luận, hay
thắc mắc khi chưa có một hiểu biết gì về vấn đề đang bàn, hoặc đã biết tất cả
về điều ấy. Con người muốn biết một sự vật, hiện tượng nào đó khi và chỉ khi
người đó biết đặt những CH: đó là cái gì? Như thế nào? Vì sao? …
Đềcác cho rằng, không có CH thì không sự vận động của tư duy. Vì vậy,
Đềcác khuyên rằng: muốn nhận thức chân lý trước hết phải giành nhiều công
sức bồi dưỡng nghệ thuật đặt CH. Ông cũng nhấn mạnh dấu hiệu bản chất của
CH là phải có mối liên hệ giữa cái đã biết và cái chưa biết, khi đặt CH phải

chiều.
- Dạy học bằng CH còn rèn cho HS kỹ năng diễn đạt bằng lời nói. Thông
qua đó HS rèn luyện kỹ năng lập luận lôgic, xử lý thông tin nhanh nhạy,
thông tin được tích lũy dần dần tạo điều kiện phát sinh ý tưởng.
- Dạy học bằng CH giúp GV đánh giá HS về nhiều mặt như: kiến thức,
thái độ… thu được thông tin ngược từ phía HS.
Như vậy, dạy học bằng CH vừa giúp HS lĩnh hội tri thức một cách chủ
động, vừa rèn cho các em các thao tác tư duy tích cực, độc lập, sáng tạo, vừa
rèn phương pháp học tập.
1.1.4 Các loại CH
* Xét chất lượng CH về mặt yêu cầu nhận thức người ta phân biệt 2 loại
chính:
- Loại CH có yêu câu thấp: Đòi hỏi tái hiện các kiến thức, sự kiện, nhớ
và trình bày một cách có chọn lọc, có hệ thống.
- Loại CH có yêu cầu cao: Đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích tổng hợp,
khái quát hóa, hệ thống hóa, vận dụng kiến thức.
Theo Sadker, loại thứ nhất thường được sử dụng khi:
+ HS sắp sửa được giới thiệu tài liệu mới.
+ HS đang luyện tập, thực hành.
+ HS đang ôn tập những tài liệu đã học.
Loại thứ hai được sử dụng trong các trường hợp sau:
Nguyễn Thị Thúy

6

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2



K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

Chứng minh hệ rễ cây trên cạn có cấu tạo phù hợp với chức năng hấp thụ
nước và ion khoáng
6- Đánh giá: CH yêu cầu HS nhận định, phán đoán về ý nghĩa của một
kiến thức, giá trị của một tư tưởng, vai trò của một học thuyết, giá trị của cách
giải quyết một vấn đề mới được đặt ra trong chương trình.
VD: Nếu không có cây xanh thì điều gì sẽ xảy ra?
1.1.5. Yêu cầu sư phạm của CH
- CH phải diễn đạt điều cần hỏi
- CH phải có tác dụng kích thích tư duy HS
- CH phải mã hóa được thông tin quan trọng
- CH cần diễn đạt rõ ràng, súc tích, chứa đựng hướng trả lời
1.1.6 Xây dựng CH
1.1.6.1 Nguyên tắc xây dựng CH
- Đảm bảo nội dung khoa học, cơ bản chính xác của kiến thức;
- Phát huy tính tích cực học tập của HS;
- Phản ánh được tính hệ thống và khái quát;
- Phù hợp với trình độ, đối tượng HS.
- Bám sát mục tiêu bài học
1.1.6.2 Quy trình xây dựng CH: 5 bước
Bước 1: Xác định rõ mục tiêu kiến thức
Bước 2: Liệt kê và sắp xếp cái cần hỏi
Bước 3: Diễn đạt cái cần hỏi bằng CH và bài tập

về quang hợp ở TV.
*Khâu nghiên cứu tài liệu mới
Nghiên cứu thông tin SGK bài quang hợp ở TV, để lần lượt trả lời các CH
sau:
1. Quá trình quang hợp diễn ra chủ yếu ở phần nào của cây?
2. Các điều kiện cần thiết để quang hợp có thể xảy ra?
3. Các sản phẩm chủ yếu của quá trình quang hợp là gì?

Nguyễn Thị Thúy

9

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

4. Từ đó cho biết khái niệm quang hợp và viết phương trình tổng quát của
quá trình quang hợp?
5. Hãy khái quát vai trò của quá trình quang hợp?
* Khâu ôn tập củng cố
1. Tại sao những buổi trưa nóng đứng dưới bóng cây cảm thấy dễ chịu?
2. Vì sao quang hợp có vai trò quyết định đối với sự sống trên trái đất?
* Khâu kiểm tra đánh giá
1. Cơ quan nào của TV không thể quang hợp được:
a. Lá

b. Hoa

tích, so sánh, khái quát, tổng hợp. Ngoài ra CH còn yêu cầu HS vận dụng kiến
thức đã học để giải thích hiện tượng thực tế.
- Sử dụng CH trong khâu kiểm tra đánh giá
CH mang tính khái quát cao, đảm bảo HS khắc sâu kiến thức bài học.
Ngoài ra CH còn đánh giá được trình độ nhận thức của HS, thu được tín hiệu
ngược từ phía HS, để từ đó điều chỉnh quá trình dạy học.
1.1.7.2 Sử dụng CH trong bài lên lớp
1. Chuẩn bị CH trong bài soạn
Để phát triển các phương pháp dạy học tích cực, trong khâu soạn bài cần
coi trọng việc chuẩn bị CH. Tùy đặc điểm trình độ HS, tùy phương pháp được
chọn mà quyết định số lượng hay chất lượng CH thích hợp.
- Cần tránh khuynh hướng hình thức, đặt CH ở những vấn đề dễ hỏi chứ
không phải là hỏi ở những chỗ cần hỏi, sử dụng nhiều loại CH sự kiện hơn là
những CH có yêu cầu cao về nhận thức.
- Những điểm sau đây cần được chú ý về mặt kỹ thuật:
+ Đặt CH cho khớp với những điểm chính trong nội dung bài học.
+ Chú ý tới tỷ lệ CH loại sự kiện và loại CH có yêu cầu cao về nhận
thức.
+ Cần quan tâm đến trình tự logic của các CH, đặc biệt khi áp dụng
phương pháp vấn đáp phát hiện.
+ Sau khi soạn bài xong, nên kiểm tra lại xem các CH có phù hợp với
trình độ HS, có đủ rõ ràng, chính xác không.
2. Nêu câu hỏi trên lớp

Nguyễn Thị Thúy

11

K33B Khoa Sinh - KTNN



12

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

- Tạo ra một không khí trong lớp học chấp nhận có thể thiếu sót để HS
không quá sợ khi trả lời, các HS yếu kém không mặc cảm về trình độ của
mình.
- Khuyến khích, động viên sự cố gắng của HS. Nếu GV tin ở sự cố gắng
của HS thì các em thêm nỗ lực phấn đấu không nản chí.
- GV nên trân trọng mỗi tiến bộ nhỏ của HS tuy nhiên không nên lạm
dụng quá lời khen.
1.2. Cơ sở thực tiễn – Thực trạng về kĩ năng xây dựng và sử dụng CH của
các GV ở trường THPT
1.2.1 Mục tiêu điều tra
Mục tiêu điều tra là : Tìm hiểu thực trạng về kĩ năng xây dựng và sử dụng CH
1.2.2 Nội dung điều tra
Chúng tôi điều tra về các vấn đề chủ yếu: Kiến thức và kĩ năng về xây dựng
và sử dụng CH trong dạy học, những khó khăn trong quá trình xây dựng CH.
1.2.3 Phương pháp điều tra
Chúng tôi đã tiến hành điều tra kỹ năng xây dựng và sử dụng CH của GV dạy
Sinh học tại trường THPT Bến Tre - Vĩnh Phúc bằng phiếu thăm dò (nội dung
phiếu thăm dò xem ở phụ lục), dự giờ, tìm hiểu giáo án, trao đổi với một số GV.
1.2.4 Kết quả điều tra
Qua việc thăm dò, dự giờ, trao đổi với GV về các nội dung điều tra chúng

+ Nguyên nhân khách quan:
. Mâu thuẫn giữa khối lượng kiến thức của mỗi bài học với thời gian của
mỗi tiết dạy.
. Tâm lí của HS coi Sinh học là môn phụ nên không hứng thú và lười
học, lười suy nghĩ. Mặt khác, HS đã quen học thuộc nội dung mà chưa chú ý
phân tích nội dung, chứng minh bản chất nội dung. Do đó, chất lượng dạy và
học hiện nay ở một số trường phổ thông chưa đạt hiệu quả cao.

Nguyễn Thị Thúy

14

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG CH ĐỂ TỔ CHỨC DẠY HỌC
CHƯƠNG I, PHẦN A, SINH HỌC 11 – THPT
2.1. Khái quát nội dung chương trình Sinh học 11 (Sinh học cơ thể)
- Sinh học 11 để cấp đến các hoạt động sống, các quá trình Sinh học cơ
bản ở mức có thể như chuyển hóa vật chất và năng lượng, cảm ứng, sinh
trưởng và phát triển, sinh sản, mối quan hệ phụ thuộc giữa các quá trình Sinh
học ở mức cơ thể và mức TB, tác động của môi trường đến quá trình Sinh học
của cơ thể.
- Mỗi chương trong Sinh học 11 được chia thành 2 phần: phần A, Sinh
học cơ thể TV, phần B – Sinh học cơ thể ĐV. Mặc dù được chia làm 2 phần
nhưng các quá trình sinh lý diễn ra trong cơ thể TV và ĐV có những điểm

Nội dung trọng tâm

- Mô tả được cấu tạo của hệ rễ - Phân biệt được cơ chế
cây trên cạn thích nghi với chức hấp thụ nước và ion
Bài 1: Sự hấp
thụ nước và

năng hấp thụ nước và ion khoáng ở rễ cây
khoáng

muối khoáng - Phân biệt được cơ chế hấp thụ
nước và ion khoáng ở rễ cây
ở rễ
- Nêu những ảnh hưởng của môi
trường đến quá trình hấp thụ
nước và ion khoáng ở rễ.
Mô tả được dòng vận chuyển

- Động lực (cơ chế) vận

các chất trong cây bao gồm:

chuyển của dòng mạch gỗ

Bài 2: Vận

- Con đường vận chuyển

và mạch rây


Nguyễn Thị Thúy

16

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

hơi nước
- Trình bày được hai con
đường, cơ chế thoát hơi nước ở
lá
- Nêu được các nhân tố ảnh
hưởng đến quá trình thoát hơi
nước

Bài 4: Vai trò
của các

- Nêu được các khái niệm:

- Nguyên tố dinh dưỡng

Nguyên tố dinh dưỡng khoáng

khoáng thiết yếu và vai


TV

- Trình bày được các quá trình
đồng hóa nitơ ở mô TV
- Nêu được các nguồn nitơ cung - Quá trình chuyển hóa

Bài 6: Dinh

cấp cho cây

nitơ trong đất và cố định

dưỡng Nitơ ở

- Trình bày được các con

nitơ

TV (tiếp theo) đường cố định nitơ và vai trò
của quá trình cố định nitơ

Nguyễn Thị Thúy

17

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2


hợp, nơi phân bố trong lá và
nêu chức năng chủ yếu của các
sắc tố quang hợp
- Phân biệt được phản ứng pha

- Hai pha của quá trình

sáng và phản ứng pha tối

quang hợp

Bài 9: Quang

- Phân biệt được các con đường

- Phân biệt được các con

hợp ở các

đồng hóa CO2 ở TV C3, C4,

đường đồng hóa CO2 ở

nhóm TV C3 ,

CAM.

TV C3, C4, CAM.

C4 và CAM


cường độ quang hợp vào nồng

ngoại cảnh

độ CO2

đến quang

- Trình bày được sự ảnh hưởng

hợp

của nước, nhiệt độ, nguyên tố
khoáng đối với quá trình quang
hợp

Bài 11:

- Trình bày được vai trò quyết

- Quang hợp quyết định

Quang hợp

định của quang hợp đối với

năng suất cây trồng.

và năng suất


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

với cơ thể TV

+ Phân giải hiếu khí

Bài 12: Hô

- Phân biệt được các con đường

hấp ở TV

hô hấp ở TV liên quan
tới điều kiện có oxi hay không
có oxi
- Mô tả được mối quan hệ giữa
hô hấp với quang hợp và môi
trường

2.3. Xây dựng CH cho 3 khâu của quá trình dạy học.
Tên bài

Mục trong bài

CH xây dựng được

Bài 1: Sự I. Rễ là cơ quan * Khâu nghiên cứu tài liệu mới


Khóa Luận tốt nghiệp

cây hấp thụ nước và ion khoáng như thế nào?
7. Môi trường ảnh hưởng đến sự tồn tại và
phát triển của lông hút như thế nào?
II. Cơ chế hấp

8. Rễ cây hấp thụ nước theo cơ chế nào?

thụ nước và ion 9. Có những quá trình nào giúp duy trì nồng
khoáng ở rễ cây độ các chất trong dịch bào cao hơn môi
trường?
10. Các ion khoáng di chuyển vào TB lông hút
theo những cơ chế nào?
11. Điều kiện xảy ra quá trình hấp thụ ion
khoáng là gì?
12. Sự xâm nhập của nước và các ion khoáng
từ đất vào mạch gỗ của rễ bằng những con
đường nào? Mô tả cụ thể từng con đường?
13. Có mấy con đường di chuyển của dòng
nước và các ion khoáng từ đất vào đến mạch
gỗ của rễ? Hãy mô tả đặc điểm của mỗi con
đường
14. Đai caspari có vai trò gì trong quá trình
vận chuyển nước từ đất vào mạch gỗ của rễ?
III. Ảnh hưởng
của
nhân


khoáng ở rễ cây?
19. Dựa vào kiến thức đã học để giải thích
hiện tượng: Tại sao rễ cây trong đất khô lại
mọc rất sâu? Vì sao cây trên cạn bị ngập
úng lâu sẽ chết?
* Khâu kiểm tra đánh giá
20. Trả lời các câu hỏi trắc nghiệm sau?
Câu 1: Cơ chế giúp rễ hấp thụ nước từ
dung dịch đất
A. Hệ thống vận chuyển trên thành các TB rễ
B. Sự khuếch tán của nước qua thành các TB
biểu bì của rễ
C. Nguồn năng lượng ATP dồi dào do hoạt
động hô hấp của rễ cung cấp
D. Sự chênh lệch về áp suất thẩm thấu giữa
TB lông hút và dung dịch đất
Đáp án: B

Nguyễn Thị Thúy

22

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

Câu 2: Sự hút khoáng thụ động của TB

nào? Đặc điểm của mỗi dòng vận chuyển đó?
2. Mạch gỗ có những đặc điểm nào thuận lợi
cho quá trình vận chuyển nước và muối

Nguyễn Thị Thúy

23

K33B Khoa Sinh - KTNN


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2

Khóa Luận tốt nghiệp

khoáng?
3. Dịch mạch gỗ gồm những thành phần nào?
Được tổng hợp từ đâu?
4. Quan sát hình 2.3, 2.4 (SGK – 12) giải thích
hiện tượng thí nghiệm?
5. Tại sao hiện tượng ứ giọt chỉ xảy ra ở cây
1 lá mầm?
6.Lực hút do thoát hơi nước ở lá xảy ra như
thế nào?
II. Dòng mạch
rây

7. Nhờ đâu dòng mạch gỗ được vận chuyển
liên tục trong cây?
8. Quan sát hình 2.5 (SGK – 13) và cho biết

dòng

Dòng
mạch

Dòng mạch rây

gỗ

1.Cấu tạo
2. Thành
phần của
dịch
3. Động
lực
Bài
Thoát
nước

3:

* Khâu nghiên cứu tài liệu mới

hơi I. Vai trò của 1. Hãy cho biết tỉ lệ giữa lượng nước cây sử
quá trình thoát dụng để trao đổi chất và lượng nước bị mất đi
hơi nước

do thoát hơi nước là bao nhiêu? Từ đó rút
ra nhận xét gì?
2. Quá trình thoát hơi nước có vai trò gì đối