BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Đặng Thị Ngọc Quyên

BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG NHẬN BIẾT
VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO TRẺ 5-6 TUỔI
Ở MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON
TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

Đặng Thị Ngọc Quyên

BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG NHẬN BIẾT
VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO TRẺ 5-6 TUỔI
Ở MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON
TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành : Giáo dục học (Giáo dục Mầm non)
Mã số

: 60 14 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC


ĐẶNG THỊ NGỌC QUYÊN


MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các biểu đồ
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
Chương 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ
NĂNG NHẬN BIẾT VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO
TRẺ 5-6 TUỔI ........................................................................... 6

1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ......................................................................... 6
1.1.1. Một số nghiên cứu về biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và
thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi trên thế giới ................................... 6
1.1.2. Một số nghiên cứu về biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và
thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi ở Việt Nam .................................. 10
1.2. Một số khái niệm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu ............................ 15
1.2.1. Kỹ năng ............................................................................................. 15
1.2.2. Cảm xúc, Trí tuệ cảm xúc, Kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc .... 18
1.2.3. Biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc ............. 25
1.2.4. Một số đặc điểm tâm lý của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi liên quan đến
việc giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ. ......... 26
1.2.5. Nội dung giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của trẻ ......31
1.2.6. Vai trò của việc giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc

3.1.1. Dựa vào cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu ................................... 71
3.1.2. Dựa vào kết quả khảo sát thực trạng .................................................. 71
3.2. Nguyên tắc xây dựng các biện pháp ........................................................ 71
3.2.1. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống, liên tục, thường xuyên và
lâu dài ................................................................................................ 71
3.2.2. Nguyên tắc tạo môi trường cảm xúc tích cực. .................................. 71
3.2.3. Nguyên tắc tôn trọng trẻ ................................................................... 72


3.2.4. Nguyên tắc khả thi ............................................................................ 72
3.3. Một số biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc
cho trẻ 5-6 tuổi. ....................................................................................... 73
3.3.1. Biện pháp 1: Giáo viên được tập huấn đào tạo về nội dung,
phương pháp giảng dạy. .................................................................... 73
3.3.2. Biện pháp 2: Tạo môi trường học tập tích cực ................................. 73
3.3.3. Biện pháp 3: Có những tiết dạy riêng để giáo dục kỹ năng
NBVTHCX cho trẻ. .......................................................................... 75
3.3.4. Biện pháp 4: Phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong việc
giáo dục kỹ năng NBVTHCX. .......................................................... 77
3.3.5. Biện pháp 5: GV làm mẫu qua hành vi chăm sóc trẻ ....................... 79
3.3.6. Biện pháp 6: Kể chuyện và đàm thoại cùng trẻ. ............................... 80
3.4. Tổ chức khảo sát tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất trên ............... 82
3.4.1. Mục đích khảo sát .............................................................................. 82
3.4.2. Nội dung khảo sát .............................................................................. 82
3.4.3. Khách thể khảo sát ............................................................................. 82
3.4.4. Kết quả khảo sát tính hiệu quả của các biện pháp ............................. 82
3.5. Tổ chức thực nghiệm một số biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết
và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi. ...................................................... 85
3.5.1. Mục đích thực nghiệm ....................................................................... 85
3.5.2. Nội dung thực nghiệm........................................................................ 85

TP. HCM

: Thành phố Hồ Chí Minh

ĐC

: Đối chứng

TN

: Thực nghiệm

α=005

: Mức ý nghĩa

n

: Tần số quan sát


DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU

Bảng 2.1.

Danh sách các trường Mầm non khảo sát. .................................. 38

Bảng 2.2.

Trình độ chuyên môn của BGH, GV ở các trường khảo sát. ..... 39

Thực trạng mức độ sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận
biết và thể hiện cảm xúc của các trường hiện nay. ..................... 53

Bảng 2.10. Những khó khăn trong quá trình giáo dục kỹ năng nhận biết
và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi. .......................................... 60
Bảng 2.11. Mức độ nhận thức về kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi ở
3 trường thông qua sự đánh giá của người nghiên cứu. ............. 63
Bảng 2.12. Mức độ nhận thức về kỹ năng nhận biết cảm xúc bản thân và
người khác của trẻ 5-6 tuổi. ........................................................ 65
Bảng 2.13. Mức độ nhận thức về kỹ năng thể hiện sự an ủi, chia vui và
kiềm chế cơn giận dữ của trẻ 5-6 tuổi. ....................................... 66
Bảng 2.14. Nhận thức kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi thông qua sự
đánh giá của GV ......................................................................... 67
Bảng 3.1.

Mức độ cần thiết của các biện pháp đề xuất ............................... 83

Bảng 3.2.

Mức độ khả thi của các biện pháp đề xuất.................................. 84


Bảng 3.3.

Mức độ nhận thức kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của
nhóm đối chứng và nhóm thực nghiệm trước thực nghiệm ....... 87

Bảng 3.4.

Mức độ nhận thức kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của

diện. Bởi vì, trí thông minh giúp con người nhận thức thế giới khách quan còn
trí tuệ cảm xúc giúp con người nhận thức và làm chủ cảm xúc của bản thân, xây
dựng các mối quan hệ tốt đẹp với những người xung quanh. Trong đó, kỹ năng
nhận biết và thể hiện cảm xúc là một phần của trí tuệ cảm xúc mà chương trình
giáo dục mầm non đang hướng đến.
Mặt khác, trí tuệ cảm xúc trong đó có kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm
xúc không phải là một đại lượng bất biến, mà có thể thay đổi thông qua hoạt
động cá nhân [10]. Vì vậy, người ta có thể giáo dục trẻ em nâng cao EQ và giúp
các em sử dụng tốt hơn tiềm năng trí tuệ do di truyền.
Mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp các em phát triển về mọi mặt: thể
chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách,
chuẩn bị cho trẻ vào lớp Một …và phát triển những năng lực, phẩm chất mang
tính nền tảng, những kỹ năng sống cần thiết [6]. Trong đó, kỹ năng nhận biết và
thể hiện cảm xúc là một trong những mục tiêu quan trọng mà giáo dục mầm non
đang hướng đến.
Thời thơ ấu đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách
của con người. Giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc ở lứa tuổi mầm
non sẽ giúp trẻ phát triển tốt khả năng giao tiếp, biết quan tâm, chia sẻ, hòa đồng
với bạn bè và dễ dàng thích ứng nhanh với cuộc sống. Đặc biệt, trẻ MG 5-6 tuổi


2
được sống trong môi trường ngày càng phong phú và đa dạng, ngôn ngữ của trẻ
ngày một phát triển, mối quan hệ với bạn bè xung quanh càng được mở rộng.
Trẻ cần học cách xác định cảm xúc, hiểu tại sao chúng xảy ra và làm thế nào để
quản lý chúng một cách thích hợp. Sự chuẩn bị tốt về mặt cảm xúc ở giai đoạn
này sẽ giúp trẻ hình thành những kỹ năng quan trọng để hòa nhập vào môi
trường mới một cách tự tin, hòa đồng. Đặc biệt là khi các em bước vào lớp Một.
Do đó, vấn đề giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi là
điều cần thiết và đáng quan tâm hiện nay.

- Đề xuất và thực nghiệm một số biện pháp giáo dục nhằm rèn luyện kỹ
năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi.
6. Giới hạn đề tài
6.1. Giới hạn nội dung nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm
xúc cho trẻ 5-6 tuổi trong lĩnh vực Trí tuệ cảm xúc, theo Chương trình giáo dục
Mầm non 2009, Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi.
6.2. Giới hạn địa bàn nghiên cứu
- Khảo sát thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng NBVTHCX cho
trẻ 5-6 tuổi ở 3 trường Mầm non.
BGH và GV: 35 người.
- Khảo sát mức độ biểu hiện kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi tại 3
trường MN Bé Ngoan, MN Hoa Hồng, MN Hoa Mai.
Số lượng trẻ: 116
- Thực nghiệm ở trường MN Hoa Hồng, Q.Bình Tân –TP.HCM
Nhóm thực nghiệm : 22 trẻ
Nhóm đối chứng

: 22 trẻ

7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tri thức lý luận và thực tiễn có liên
quan đến vấn đề trí tuệ cảm xúc, biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể


4
hiện cảm xúc nhằm viết cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu và định hướng cho
việc nghiên cứu thực tiễn và thử nghiệm.
7.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

bàn khảo sát.
7.3. Phương pháp thống kê toán học
Dùng phần mềm SPSS 16.0 để xử lý số liệu thống kê thu được.
8. Đóng góp của đề tài
- Đề tài nhằm góp phần làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực trạng sử
dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi.
- Đề xuất và thực nghiệm một số biện pháp giáo dục nhằm rèn luyện kỹ
năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non
tại TP.HCM.
9. Cấu trúc luận văn
Luận văn gồm có các phần sau:
Phần mở đầu
Phần nội dung
Chương 1 : Cơ sở lý luận về biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể
hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi.
Chương 2 : Thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và
thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non tại TP.HCM
Chương 3: Đề xuất và thực nghiệm một số biện pháp giáo dục kỹ năng
nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5- 6 tuổi ở một số trường mầm non tại
TP.HCM.
Kết luận và kiến nghị
Tài liệu tham khảo
Phụ lục


6

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC
KỸ NĂNG NHẬN BIẾT VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC
CHO TRẺ 5-6 TUỔI

xã hội. Chương trình dành cho trẻ từ mẫu giáo đến lớp 8. Hiện nay chương trình
được phát triển ở các nước như Canada, Hoa Kỳ, Anh, Châu Âu NewZealand
[61].
Như vậy, có thể thấy giáo dục cảm xúc hay kỹ năng NBVTHCX đã được
phát triển ở rất nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt chương trình không chỉ dành cho
lứa tuổi học sinh mà còn dành cho trẻ em lứa tuổi mầm non.
1.1.1.2. Những tác phẩm có liên quan đến vấn đề giáo dục kỹ năng
NBVTHCX
Bên cạnh các chương trình được đề cập ở trên, đã có nhiều tác phẩm nói về
vấn đề giáo dục kỹ năng này cho trẻ. Chẳng hạn, cuốn sách “Teaching
Emotional Intelligence to Children” (Dạy trí tuệ cảm xúc cho trẻ) của tác giả
Lynne Namka chia sẻ cho phụ huynh và giáo viên những phương pháp dạy trẻ
cách nhận biết và chia sẻ cảm xúc, đồng thời phản ứng với cảm xúc một cách
phù hợp và tác giả đã cung cấp một số hoạt động giúp trẻ thể hiện cảm xúc
thông qua bài hát, nghệ thuật hoặc trò chơi [59].
Trong cuốn sách “The emotional development of young children” (Phát
triển cảm xúc cho trẻ) của tác giả Marilou Hyson đã cung cấp những thông tin
bổ ích cho GV và PH về những đặc điểm phát triển cảm xúc ở trẻ mầm non và
những phương pháp, mục tiêu, chiến lược và những ví dụ thực tế để nâng cao
nhận thức và thể hiện cảm xúc thích hợp của trẻ em lứa tuổi mầm non [60].
Cuốn sách “The Power of Guidance: Teaching Social-Emotional skills in
Early Childhood Classrooms” (Sức mạnh của sự hướng dẫn: Dạy kỹ năng cảm
xúc xã hội trong lớp học mầm non) của tác giả Dan Gartrell năm 2013, đã cung
cấp những thông tin bổ ích để giáo viên thúc đẩy sự phát triển và tương tác với
trẻ. Đặc biệt là trẻ trai, thường có những xung đột ở mức độ nhẹ hoặc nghiêm


8
trọng với bạn. Ngoài ra cuốn sách còn cung cấp những chiến lược giúp giáo viên
quản lý lớp học tốt hơn mà không sử dụng sự trừng phạt đối với trẻ [56].

phép thăm dò tâm lý một đứa trẻ xung đột giữa các xung lực và sự kiềm chế,
giữa ham muốn và sự chế ngự bản thân, giữa niềm thích thú tức khắc và sự
mong đợi [31].
Bên cạnh đó, nhiều công trình nghiên cứu của các nhà thần kinh học có liên
quan đến cảm xúc và não bộ cũng xuất hiện. Các công trình này một lần nữa
giúp con người khám phá ra sự liên hệ đặc biệt của não bộ đối với cảm xúc.
Chẳng hạn, vào năm 1992 nhà thần kinh học Josep Ledoux khẳng định mọi cảm
xúc vui, buồn, giận dữ đều được sinh ra từ hệ thống viền (limbic) [31].
Trong tạp chí khoa học, năm 1997 nhóm tác giả Denham, Susanne A .;
Mitchell-Copeland, Jennifer; Strandberg, Katherine; Auerbach, Sharon; Blair,
Kimberly đã nghiên cứu về sự ảnh hưởng của cha mẹ một cách trực tiếp và gián
tiếp đến năng lực cảm xúc của trẻ mầm non. Kết quả cho thấy, cách mà cha mẹ
thể hiện và phản ứng với cảm xúc là những dự báo quan trọng về năng lực cảm
xúc của trẻ. Trẻ em có cha mẹ thể hiện cảm xúc tích cực sẽ có xu hướng thể hiện
cảm xúc tích cực với bạn bè. Trong khi trẻ em có cha mẹ thể hiện cảm xúc một
cách tiêu cực thì có năng lực xã hội thấp hơn. Kết quả nghiên cứu này cũng phù
hợp với những nghiên cứu trước đó, chỉ ra rằng cha mẹ đều có những tác động
đến năng lực cảm xúc-xã hội của trẻ ở nhà cũng như ở trường.
Năm 2007, Trong tạp chí giáo dục mầm non nhóm tác giả Hansen, C., &
Zambo, D. đã đề cập đến vấn đề “Loving and Learning with Wemberly and
David: Fostering Emotional Development in Early Childhood Education” (Yêu
thương và học tập với Wemberly và David: thúc đẩy sự phát triển cảm xúc trong
giáo dục mầm non). Nhóm tác giả chia sẻ những phương pháp, cách thức giúp
GV phát triển năng lực cảm xúc cho trẻ trong những năm mẫu giáo. Và nhóm
tác giả nhấn mạnh việc dạy tác phẩm văn học là một trong những cách có ý
nghĩa để GVMN thúc đẩy sự phát triển cảm xúc cho trẻ một cách lành mạnh.


10
Đồng thời nhóm tác giả đã có những phân tích về mối liên hệ giữa phát triển

Những năm gần đây, chương trình giáo dục kỹ năng sống đã bắt đầu quan
tâm đến lĩnh vực phát triển cảm xúc cho trẻ MG 5-6 tuổi. Chẳng hạn trong giáo
trình “Giáo dục kỹ năng sống cho trẻ từ 5 đến 6 tuổi” của tác giả Lê Ngọc Bích,
Nxb GD năm 2009, trong lĩnh vực này tác giả tập trung vào hai nội dung giáo
dục kỹ năng này cho trẻ bao gồm: kỹ năng thể hiện sự đồng cảm và kỹ năng thể
hiện cảm xúc với những người xung quanh [3].
Bên cạnh đó, kỹ năng NBVTHCX cũng được nói tới trong “Chương trình
giáo dục giá trị sống dành cho trẻ từ 3 đến 7 tuổi,” của tác giả Diane Tillman
Diana Hsu của Nxb Trẻ, năm 2009. Bên cạnh các lĩnh vực khác, tác giả tập
trung giáo dục trẻ các bước giải quyết xung đột, giáo dục trẻ thể hiện sự yêu
thương, hạnh phúc và khoan dung thông qua các trò chơi và câu chuyện [11].
Ngoài ra, trong giáo trình “Các hoạt động giáo dục tình cảm và kỹ năng xã
hội cho trẻ mầm non” của tác giả Lương Thị Bình và Phan Lan Anh, do Nxb
Việt Nam phát hành năm 2011 đã cung cấp cho GV các trò chơi và phương pháp
tổ chức các hoạt động giáo dục tình cảm, xã hội cho lứa tuổi nhà trẻ và mẫu giáo
[4].
Năm 2013, trong“Dự án tăng cường khả năng sẵn sàng đi học cho trẻ mầm
non về lĩnh vực giáo dục phát triển tình cảm và kĩ năng xã hội” (dành cho GV)
của tác giả Lương Thị Bình –Kay Margetts đã cung cấp nội dung, cách thức
cũng như phương pháp để để hỗ trợ GV giáo dục kỹ năng này cho trẻ. Đặc biệt,
trong lĩnh vực phát triển tình cảm tác giả chú trọng phát triển ba khía cạnh: nhận
biết và thể hiện cảm xúc, hiểu và đáp lại cảm xúc của người khác, kiểm soát cảm
xúc của bản thân [5].
Bên cạnh các chương trình và giáo trình kể trên, cũng có nhiều tác phẩm
hữu ích hỗ trợ trẻ phát triển kỹ năng này. Năm 2001, Tác giả Isabelle Filliozat
trong cuốn sách “Thế giới cảm xúc của trẻ thơ” của Nxb Dân trí, đã chia sẻ
những thông tin hữu ích, đặc biệt là những cách cha mẹ có thể giúp con vượt
qua những cảm xúc khó chịu chẳng hạn như: sự đau khổ, cơn giận hay sự lo hãi.




14
cảm với người khác, giáo dục khả năng hợp tác với mọi người. Ở mỗi nội dung
tác giả đều đi sâu phân tích và nêu lên ý nghĩa của chúng [18].
Năm 2005, Tác giả Trần Thị Hồng Sương cũng đã đề cập đến “Một số giờ
học phát triển xúc cảm cho trẻ 4-5 tuổi” trên tạp chí thông tin KH- GD Mầm
non. Thông qua 4 giờ học, tác giả đã tổ chức phát triển cảm xúc cho trẻ với nội
dung: giáo dục trẻ nhận biết về các cảm xúc vui, buồn , giận dữ, sợ hãi. Bên
cạnh đó tác giả đã tổ chức một số trò chơi và hoạt động để trẻ nhận biết và thể
hiện cảm xúc [39].
Ngoài ra năm 2006, tác giả Nguyễn Thu Hà với bài viết “Sự phát triển của
cảm xúc xấu hổ ở lứa tuổi mầm non” trên tạp chí giáo dục mầm non, Số 6. Tác
giả đã phân tích sự phát triển cảm xúc xấu hổ của trẻ ngày càng tăng theo lứa
tuổi đặc biệt là trẻ từ 3 tuổi trở lên. Sự phát triển cảm xúc xấu hổ của trẻ có liên
quan đến tình cảm khác như trách nhiệm, lòng nhân ái. Đặc biệt là nó ảnh hưởng
đến sự hình thành đạo đức cho trẻ. Vì vậy, GV và người lớn cần có sự quan tâm,
chú ý giáo dục cảm xúc này cho trẻ [13].
Năm 2009, trong kỉ yếu hội thảo của Trường cao đẳng sư phạm TW Tp.Hồ
Chí Minh tác giả Nguyễn Minh Anh đã có bài viết “Trí tuệ cảm xúc với nội
dung phát triển tình cảm và kĩ năng xã hội của trẻ trong chương trình giáo dục
mầm non mới”. Trong bài báo tác giả đã nhấn mạnh đến sự phát triển trí tuệ cảm
xúc ở trẻ MGL gồm những thành tố sau:
- Định hướng chú ý: thế giới con người
- Định hướng quan tâm: người khác
- Tính đến cảm xúc của người khác trong hoạt động của mình.
Bên cạnh đó, tác giả đã có những đề xuất sử dụng truyện kể để phát triển trí
tuệ cảm xúc cho trẻ. Đặc biệt tác giả đã có những lưu ý cho các nhà giáo dục khi
tổ chức quá trình giáo dục trí tuệ cảm xúc cho trẻ, cần giúp trẻ nhận thức cảm
xúc của chính mình và cảm xúc của người khác. Giáo dục trẻ thể hiện lòng nhân