Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011-2012

Cấu trúc của đề tài

A. Đặt vấn đề:
I.Lý do chọn đề tài:
II. Mục đích và phương pháp nghiên cứu:
III. Giới hạn của đề tài:
IV. Kế hoạch thực hiện:
B. Phần nội dung:
I. Cơ sở lý luận:
II. Cơ sở thực tiễn:
III. Thực trạng và mâu thuẫn:
IV.Các biện pháp giải quyết vấn đề
V.Hiệu quả áp dụng:
C. Kết luận
I. Ý nghóa của đề tài
II. Khả năng áp dụng
III. Bài học kinh nghiệm và hướng phát triển
IV.Đề xuất và kiến nghò.
Ngêi thùc hiƯn:

Bïi ThÞ Mai Uyªn
1


Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011-2012
Đề tài:

BỒI DƯỠNG PHƯƠNG PHÁP TỰ HỌC CHO HỌC SINH
THÔNG QUA SÁCH GIÁO KHOA

riêng là mục đích quan trọng của giáo dục phổ thông. Vì nếu nắm vững kỹ
năng này thì học sinh mới có thể tự làm giàu tri thức và sáng tạo trong công
việc.
Thực tế giảng dạy ở các trường THCS hiện nay là đa số giáo viên chú
trọng việc đổi mới phương pháp dạy học, còn việc bồi dưỡng phương pháp tự
Ngêi thùc hiÖn:

Bïi ThÞ Mai Uyªn
2


Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011-2012

học địa lý cho học sinh chưa được nhiều giáo viên quan tâm. Hầu hết giáo viên
chỉ dừng lại ở mức độ yêu cầu các em học thuộc bài cũ, xem trước bài mới.
II.

Mục đích và phương pháp nghiên cứu:

Mục đích nghiên cứu: Việc thực hiện đề tài này nếu thành công sẽ góp
phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy và học môn địa
lý. Giúp học sinh biết cách tự chiếm lĩnh tri thức và vận dụng nó một cách hiệu
quả, thêm yêu thích môn học và góp phần thay đổi nhận thức, cách nhìn nhận
của giáo viên và học sinh về vấn đề tự học thường bị xem nhẹ, chỉ là ôn bài cũ,
xem trước bài mới.
Phương pháp nghiên cứu: hệ thống các phương pháp nghiên cứu được
sử dụng trong đề tài này là: thu thập thông tin, quan sát khách quan, thực
nghiệm, …
III.



Xác định đề tài

2

Lập kế
thực hiện

3

Đặt vấn đề, xây
dựng giả thiết

4

Thu thập kết quả,
xử lý thông tin

5

Viết đề tài

x

hoạch

x
x
x
x

Như vậy, chỉ có thể dạy cho học sinh tự học mới có thể giúp học sinh tự
chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng để có thể thích ứng với sự phát triển nhanh
chóng của xã hội.
II. Cơ sở thực tiễn:
Sách giáo khoa địa lý được biên soạn theo hướng tinh giảm các sự kiện,
thông tin, chủ yếu tập trung vào những khái niệm, giải thích bản chất. Phần
kênh chữ được viết cô đọng, súc tích, nêu bật được những thông tin cần thiết
hoặc giải thích, phân tích các sự vật, hiện tượng địa lý. Như vậy, học sinh dễ
dàng tự học với sách giáo khoa nếu có sự hướng dẫn của giáo viên. Khi còn
ngồi trên ghế nhà trường, việc tự học với sách giáo khoa có ý nghĩa rất to lớn,
giúp học sinh nắm vững hệ thống kiến thức cơ bản, logic, khoa học cũng như
các kỹ năng cần thiết để học sinh có hành trang tri thức chuẩn bị tốt cho việc
tiếp tục ở các cấp học cao hơn.
III. Thực trạng và mâu thuẫn:
- Mục tiêu, chương trình, nội dung giáo dục đã được thay đổi nhiều lần,
phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước, thông qua đó giáo
viên có thể cập nhật tài liệu một cách dễ dàng và phù hợp thực tế khách quan.
- Đồ dùng dạy học phong phú đa dạng. Hệ thống các bản đồ tương đối
đầy đủ, phù hợp các dạng bài địa lý.
- Sách giáo khoa được biên soạn theo hướng tinh giảm sự kiện, phát huy
năng lực sáng tạo, ứng dụng thực tiễn, rèn kỹ năng thực hành…rất thuận lợi
Ngêi thùc hiÖn:

Bïi ThÞ Mai Uyªn
4


Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011-2012

cho việc tổ chức hướng dẫn học sinh học tập, củng cố tri thức, rèn luyện kỹ

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề có thể được sử dụng trong các
khâu của quá trình dạy học, ví dụ được sử dụng khi dạy bài mới: tổ chức học
sinh nắm khái niệm, định nghĩa; huy động kiến thức bài cũ để vận dụng trong
bài mới, hoàn thành nhiệm vụ học tập,… hoặc trong khâu củng cố, ôn tập,
hoàn thiện tri thức. Phương pháp này cần hướng tới mọi đối tượng học sinh
chứ không chỉ áp dụng riêng cho học sinh khá giỏi.
Để tự học với sách giáo khoa, phát huy năng lực chủ động, tự lực của
học sinh, người thầy cần xem tài liệu sách giáo khoa thực sự là nguồn cung cấp
Ngêi thùc hiÖn:

Bïi ThÞ Mai Uyªn
5


Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011-2012

thông tin, vừa là công cụ, vừa là phương tiện giúp giáo viên chuyển từ vai trò
trung tâm thông báo sang vai trò hướng dẫn, tổ chức học sinh chủ động, tích
cực tiếp cận tri thức mới.
Một số lưu ý khi sử dụng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết
vấn đề giúp học sinh tự lực khai thác kiến thức từ sách giáo khoa:
- Câu hỏi phải tạo được hứng thú học tập, kích thích sự tìm tòi, sáng tạo
của học sinh.
- Có tính hệ thống, tránh vụn vặt, manh mún theo kiểu đúng-sai hoặc
chia nhỏ từng ý trong sách giáo khoa để hỏi.
- Câu hỏi phải mang tính vừa sức, buộc học sinh luôn ở trạng thái có nhu
cầu giải quyết vấn đề mâu thuẫn.
- Sử dụng các câu hỏi để hướng dẫn học sinh tự học với sách giáo khoa
cần kết hợp với các phương pháp dạy học khác như: đàm thoại gợi mở, thảo
luận,…

2. Hướng dẫn học sinh tự lực khai thác kiến thức từ sách giáo khoa
thông qua phiếu học tập.
Phiếu học tập là một tờ giấy rời, trên đó ghi các câu hỏi, bài tập, nhiệm
vụ học tập… kèm theo gợi ý hướng dẫn; thông qua đó học sinh thực hiện, hoặc
ghi các thông tin cần thiết để mở rộng, bổ sung kiến thức bài học.
Phiếu học tập là công cụ hoạt động và giao tiếp giữa giáo viên và học
sinh trong quá trình dạy học. Sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lý là một
biện pháp dạy học tích cực góp phần kích thích tính tích cực, độc lập của học
sinh, nếu sử dụng thường xuyên sẽ tạo cho học sinh một phong cách học tập
mới, chống thói quen thụ động, tạo thói quen tự học. Đặc biệt trong dạy học
bài mới, việc sử dụng phiếu học tập giúp học sinh tự lực khai thác được kiến
thức mới dựa vào chính khả năng của mình.
Một số nguyên tắc khi sử dụng phiếu học tập để học sinh tự khai thác
kiến thức trong sách giáo khoa:
- Phiếu học tập phải được giáo viên thiết kế sẵn, phù hợp với mục đích
của phần mà giáo viên định cho học sinh làm việc với kênh chữ trong sách
giáo khoa để khai thác kiến thức.
- Nhiệm vụ trong phiếu học tập phải vừa đủ, có thể là 1 đơn vị kiến thức
hoặc từng mục nội dung kiến thức, không nên đặt quá nhiều nhiệm vụ trong
một phiếu học tập gây sức ép đối với học sinh.
- Sử dụng phiếu học tập cần kết hợp với các phương pháp dạy học như:
động não, đàm thoại gợi mở, nêu vấn đề.
- Giáo viên cũng cần phải xây dựng một phiếu học tập hoàn chỉnh để sau
khi học sinh trình bày kết quả phiếu học tập của mình có thể đối chiếu so sánh
và tự đánh giá được kết quả tự học của mình.
- Các bước thực hiện sử dụng phiếu học tập:
+ Giao phiếu học tập cho từng học sinh.

Ngêi thùc hiÖn:


Cảnh đẹp nổi tiếng
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc sách giáo khoa, chọn lọc thông tin.
+ Học sinh độc lập làm việc với sách giáo khoa để hoàn thành nhiệm vụ.
+ Học sinh trình bày kết quả làm việc của cá nhân (giáo viên tổ chức cho
học sinh trình bày trên bản đồ).
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh nhận xét, bổ sung, so sánh và tự đánh
giá kết quả làm việc của bản thân.
3. Phương pháp hướng dẫn học sinh tự diễn đạt nội dung đọc được
từ sách giáo khoa.
Diễn đạt nội dung được hiểu là sự thể hiện tri thức thông qua quá trình
tiếp nhận thông tin từ sách giáo khoa. Do đó, những thông tin được học sinh tự
Ngêi thùc hiÖn:

Bïi ThÞ Mai Uyªn
8


Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011-2012

tiếp nhận diễn đạt lại không còn nguyên bản như ban đầu về hình thức nhưng
nội dung cơ bản vẫn không thay đổi. Đó chính là một sản phẩm tư duy, thể
hiện khả năng ngôn ngữ của các em.
Phương pháp này bấy lâu nay chưa được quan tâm đúng mức bởi nhiều
nguyên nhân khách quan, chủ quan… Đa số giáo viên hỏi và học sinh trả lời
bằng cách đọc lại nguyên văn sách giáo khoa. Hoạt động này tuy đơn giản
nhưng nếu giáo viên duy trì thường xuyên, không rèn luyện cho các em khả
năng tự diễn đạt lâu ngày sẽ tạo cho các em tâm lý thụ động, lười suy nghĩ.
Để diễn đạt nội dung đọc được từ sách giáo khoa, chúng ta có thể hướng
dẫn cho các em các hình thức sau:
- Diễn đạt bằng văn bản: tóm tắt, lập dàn ý, xác định ý chính, phát biểu


Ví dụ: Khi tìm hiểu phần “sự đa dạng về hệ sinh thái” của bài “Đặc điểm
sinh vật Việt Nam”. Giáo viên yêu cầu các em đọc sách giáo khoa và hoàn
thành bảng sau:
Tên hệ sinh thái rừng

Nơi phân bố

Vị trí nơi phân bố có
điều kiện gì thích hợp
nổi bật với hệ sinh thái?

Rừng ngập mặn

Rừng kín thường xanh

Rừng thưa rụng lá

Rừng ôn đới núi cao

Để hoàn thành bảng thống kê, đòi hỏi các em phải biết chọn lọc thông
tin đồng thời phải biết phân tích, vận dụng, liên hệ các kiến thức đã học và phải
biết suy luận mới có thể giải thích được sự phân bố của các hệ sinh thái như đã
nêu trên.
V. Hiệu quả áp dụng:
Sau gần một năm thử nghiệm, kết quả kiểm tra, đánh giá môn địa lý có
sự cải tiến đáng kể.
Từ thói quen trước kia: học sinh chỉ học tập một cách thụ động, chỉ biết
lắng nghe và chép bài một cách máy móc thì nay kết quả học tập của học sinh
đã được nâng cao đáng kể do học sinh biết sử dụng các kỹ năng trong tư duy

C.

Kết luận:
I.

Ý nghĩa của đề tài và khả năng áp dụng:

Qua đề tài này, bản thân nghiên cứu và nhận thấy:
Các nội dung thực hiện mang tính vừa sức, phù hợp với thực tiễn dạy
và học của đơn vị và các trường THCS hiện nay.
Tạo điều kiện tốt cho học sinh phấn đấu vươn lên trong học tập, thêm
bản lĩnh, tự tin và yêu thích môn học.
Chất lượng học tập bộ môn của học sinh trong nhà trường cũng được
cải thiện đáng kể.
Giúp cho giáo viên tích cực đổi mới phương pháp dạy học, đồng thời
đó cũng chính là dịp để giáo viên tự học, tự nghiên cứu để trau dồi thêm tri
thức, kỹ năng sư phạm và tự hoàn thiện chính mình.
Thay đổi phương pháp học của học sinh đòi hỏi sự nỗ lực, nhiệt tình
và tâm huyết của giáo viên và nhà trường. Giáo viên phải xây dựng động cơ
học tập đúng đắn cho các em, thì các em học mới say mê, hứng thú, chủ động
và tích cực hơn trong học tập.

Ngêi thùc hiÖn:

Bïi ThÞ Mai Uyªn
11


Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011-2012


Người viết đề tài

Bùi Thị Mai Uyên

Ngêi thùc hiÖn:

Bïi ThÞ Mai Uyªn
12