TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

NGUYỄN THỊ KIM HƯỚNG

KẾT CẤU NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NHẤN VẬT CỦA THỜI
ĐẠI CHÚNG TA CỦA M.I.LERMONTOV

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Ngưòi hướng dẫn khoa học
TS. LÊ THỊ THU HIÈN

HÀ NỘI, 2015


Em xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Lề Thị Thu Hiền - người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn em trong quá trình làm
LỜI CẢM
khóa luận này.
Em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ Văn học Nước ngoài, khoa Ngữ văn trường Đại học sư phạm
Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập, nghiên cứu.
Hà Nội, ngày 15 tháng 05 năm 2015
Sinh viên

Nguyễn Thị Kim Hướng
Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi đã trình bày trong khóa luận tốt nghiệp này là kết quả quá trình nghiên cứu
của riêng tôi duới sự huớng dẫn của TS. Lề Thị Thu Hiền. Những nội dung này không trùng với kết quả nghiên cứu của các
tác giả khác.
Hà Nội, ngày 15 tháng 05 năm 2015 Sinh viên


với độc giả trong và ngoài nước. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu về Nhân vật
của thời đại chúng ta còn hạn chế. Đặc biệt là chưa có một công trình nào nghiên cứu
trực tiếp vấn đề kết cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết. Đây là một trong những lí do
quan trọng khiến chúng tôi có thể mạnh dạn lựa chọn đề tài này để nghiên cứu trong


khóa luận. Với việc lựa chọn đề tài “Kết cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết Nhân vật của
thời đại chúng ta của M.I. Lermontov”, chúng tôi muốn đóng góp thêm một tiếng nói
khẳng định phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn vĩ đại Lecmontov, đồng thời
thể hiện niềm yêu mến, trân trọng đối với nhà văn.
M.I.Lermontov là tác giả quen thuộc đối với mỗi sinh viên khoa Văn, việc tìm
hiểu kết cấu nghệ thuật sẽ giúp cho người học có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn đối
với sự nghiệp sáng tác của Lermontov. Từ đó khẳng định thêm tài năng và sự đóng
góp lớn lao của “Người kế tục xuất sắc Puskin” đối với văn học Nga nói riêng và văn
học thế giới nói chung.
2. Lịch sử vấn đề
Ngay từ khi xuất hiện, tác phẩm Nhân vật của thời đại chúng ta đã thu hút
được sự quan tâm chú ý đặc biệt của giới nghiên cứu phê bình. Tuy nhiên do trình độ
ngoại ngữ có hạn nên chúng tôi chỉ khảo sát những tài liệu, những công trình nghiên
cứu đã được dịch ra tiếng Việt và những công trình do các tác giả Việt Nam viết.
Có thể khẳng định Lermontov là một trong những cây bút thu hút được sự
quan tâm chú ý của đông đảo giới nghiên cứu, phê bình trong nước, đặc biệt là những
cây bút cùng thời với nhà thơ như: V.Bêlinxki, A.Ghecxen, N.Secnưsepxki. Trong đó
đáng chú ý hơn cả là những bài viết của V. Bêlinxki đăng trên tạp chí Kí sự Tổ quốc số
6 và số 7 năm 1840.
V.Bêlinxki đã nhận thấy ý đồ kế thừa và phát triển về “hình tượng con người
thừa” M.I.Lermontov so với A.x. Puskin trong tiểu thuyết này và khẳng định “Pêtsôrin
của Lermontov là Ônhêghin của thời đại chúng ta”. Nhà phê bình cũng đã có những
nhận xét xác đáng về nhân vật trung tâm. “Thật vậy, trong Pêtsôrin có hai con người con người thứ nhất hành động, con người thứ hai quan sát những hành động của người
kia và suy luận, hay nói cho đúng hơn, lên án những hành động ấy, vì quả nhiên những

Nga, (1997), NXB Giáo dục, để giới thiệu về M.I.Lermontov. Trên Tạp chỉ vãn học số
11.1964 có bài viết “Lermontov - Một hồn thơ quật khởi” của Vũ Thế Khôi. Tuy phần
lớn Vũ Thế Khôi đưa ra những nhận định đánh giá về thơ Lermontov, song tác giả bài
viết cũng dành ba trang để giới thiệu về cuốn tiểu thuyết Nhân vật của thời đại chúng
ta.


Như vậy có thể thấy, các nhà nghiên cứu, phê bình trong và ngoài nước mới
chỉ tập trung nghiên cứu nhiều về mặt nội dung mà chưa chú ý nhiều kết cấu nghệ
thuật của tiểu thuyết. Với việc thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn góp một
phần nhỏ bé để khẳng định tài năng cả trong lĩnh vực văn xuôi của người được mệnh
danh là “Kế thừa xuất sắc Puskin”- M.I.Lermontov.
3. Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiền cứu, giới thuyết khái niệm
Mục đích nghiên cứu của khóa luận: Khám phá, thể hiện những nét độc đáo
trong kết cấu nghệ thuật của tiểu thuyết Nhăn vật của thời đại chúng ta, từ đó khẳng
định thêm tài năng và sự đóng góp quan trọng của M.I.Lermontov đối với văn học
hiện thực Nga nửa đầu thế kỉ XIX.
Đối tượng nghiên cứu của khóa luận chính kết cấu nghệ thuật của tiểu thuyết
Nhăn vật của thời đại chúng ta của M.I. Lecmontov
Phạm vi nghiên cứu của khóa luận: Nghiên cứu tác phẩm Nhăn vật của thời
đại chúng ta
Giới thuyết khái niệm: Bất cứ một thể loại nào, một tác phẩm nào cũng có một
kết cấu riêng. Kết cấu ra đời cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật của tác phẩm, cụ thể
hóa cùng với sự phát triển của hình tượng. Kết cấu là một tiêu chí quan trọng để đánh
giá về “chất” của một tác phẩm văn học. Có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về
kết cấu trong các bộ giáo trình Lí luận vãn học và Từ điển thuật ngữ vãn học. Sách Lí
luận vãn học do GS. Hà Minh Đức (chủ biên) viết: “Kết cấu là sự tạo thành và liên kết
các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu
tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan theo chiều hướng tư
tưởng nhất định” [3, 142-143 ].

tổ chức tác phẩm, lý giải các sự kiện, những biến cố lịch sử, xây dựng hệ thống nhân
vật... lựa chọn và sắp xếp chúng để tạo nên một chỉnh thể độc đáo và hấp dẫn. Không
có một kiểu kết cấu nào chung, mẫu mực cho các tác phẩm, thể loại, mà nó chỉ đạt đến
độ mẫu mực khi nó biểu hiện tốt nội dung của mình. Mỗi một tác phẩm đều có một kết
cấu riêng, chính vì vậy kết cấu tác phẩm văn học bao giờ cũng hé mở một hướng đi
quan trọng để bước vào thế giới nghệ thuật được tạo nên theo quan niệm nghệ thuật
của tác giả.


Những ý kiến, nhận định trên về kết cấu trong cuốn Lí luận vãn học do Phuơng
Lựu chủ biên là cơ sở lí luận trực tiếp để tôi triển khai đề tài “Kết cấu nghệ thuật trong
tiểu thuyết Nhân vật của thời đại chúng ta" của M.I.Lermontov. Các phuơng diện của
kết cấu rất phong phú và đa dạng nhung do điều kiện, trong đề tài này chúng tôi chỉ đi
vào nghiên cứu một số phuơng diện: kết cấu nhân vật, kết cấu không gian và thời gian.
4. Phương pháp nghiền cứu
Để tiến hành nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp
chính như: Phương pháp khảo sát văn bản, phương pháp phân tích, phương pháp so
sánh, phương pháp thống kê và một số phương pháp bổ trợ khác.
5. Bố cục khóa luận
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung khóa luận được triển khai trong 02
chương:
Chương 1: Tổ chức nhân vật trong tiểu thuyết Nhân vật của thời đại
chúng ta
Chương 2: Tổ chức không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết
Nhăn vật của thời đại chúng ta
Phần cuối khóa luận là Thư mục Tài liệu tham khảo


CHƯƠNG 1: TỔ CHỨC NHÂN VẬT
TRONG TIỂU THUYẾT NHẮN VẬT CỦA THỜI ĐẠI CHỦNG TA

1.2.1. Nhân vật “con người thừa”: Pêtsôrin
Thế giới nhân vật văn học vô cùng đa dạng và phong phú. Dựa vào vai trò của
nhân vật trong cốt truyện, các nhà nghiên cứu, các nhà lí luận văn học đã chia thế giới


nhân vật văn học thành các kiểu loại khác nhau như: nhân vật chính diện, nhân vật
phản diện, nhân vật trung tâm, nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật tự sự, nhân vật
trữ tình, nhân vật kịch, nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách,
nhân vật tư tưởng...
Đến đầu thế kỷ XIX, các nhà văn Nga đã xây dựng nên một kiểu nhân vật mới:
“kiểu con người thừa” (hình tượng con người thừa). Đến nay chưa có một định nghĩa
nào thật đầy đủ và chính xác về kiểu loại nhân vật này. Tuy nhiên tác giả của các sách
giáo trình Lịch sử vãn học Nga, Lý luận vãn học và các bài viết đăng trên các tạp chỉ
vãn học của các nhà nghiên cứu phê bình trong và ngoài nước đã khái quát được
những nét cơ bản và đặc trưng điển hình về tâm lý, tính cách của hình tượng nhân vật
này. Họ đều thống nhất khi cho rằng “con người thừa” là khái niệm để chỉ những con
người có ý thức về bản thân và có lòng tự trọng rất cao nhưng đôi khi vì quá tự tin
kiêu hãnh về bản thân nên trở thành những con người vị kỉ. Họ có tư tưởng lối sống tự
do, bất tuân thủ sự ràng buộc của những nguyên tắc xã hội và đạo lý của một cộng
đồng giai cấp mà mình là một thành viên. Vì vậy hệ quả tất yếu là họ phải chịu một bi
kịch tinh thần đó là bi kịch của một kẻ “tự trách mình” ra khỏi cộng đồng, bị cộng
đồng ruồng bỏ dẫn đến những hành động phá phách vô bổ và ngày càng lún sâu vào bi
kịch ấy.
Với việc xây dựng hình tượng nhân vật Epghênhi Ônhêgin trong tiểu thuyết
cùng tên của mình thì Puskin là nhà văn Nga đầu tiên phác dựng lên bức chân dung về
“con người thừa” hay nói cách khác Epghênhi Ônhêgin- hình tượng con người thừa
lần đầu tiên xuất hiện trong văn học Nga nửa đầu thế kỉ XIX. Nối tiếp Puskin các nhà
văn như: Ghecxen, Rudin, Turgenev, Lermontov, Gônsarôp... thậm chí cả những cây
đại thụ như Sêkhôp và Gorki... đã kế thừa và phát triển đưa hình tượng “con người
thừa” trở thành hình tượng điển hình của văn học Nga nói riêng và văn học thế giới

hoặc là những chúa đất an phận hoặc là những tay nát rượu. Đôi khi là cả hai” [8,
124], Những nhận xét chính xác, sắc bén trên đây về cái xã hội thượng lưu ở Ki-xlôvôt đã chứng tỏ chàng có một khối óc thông minh, biết phê phán sâu sắc.
Neu Ônhêgin của Puskin phản ứng lại cuộc sống đơn điệu nhàm chán của xã
hội thượng lưu bằng những cái ngáp dài, bằng sự lười biếng, trễ nải, phung phí thời


gian và sức lực vào phòng trà, rạp hát thì Pêtsôrin của Lermontov lại khác. Pêtsôrin
thích hành động, không chấp nhận cuộc sống bằng phẳng vô vị. Anh gia nhập quân
đội và trở thành một sĩ quan, trong anh luôn ẩn dấu một trái tim sôi nổi, khao khát
hành động, luôn cảm thấy: “trong tâm hồn mình những sức lực vô bờ”, giống nhu
nguời lính thủy bị ném lên bờ, đêm ngày thèm nhớ đại duơng. Pêtsôrin muốn tìm hiểu
hết ý nghĩa của cuộc sống, muốn sử dụng tài năng và sức lực cống hiến tuổi trẻ hữu
ích cho đời.
Nhung tựu chung lại thì Pêtsôrin vẫn là “con nguời thừa” điển hình trong xã
hội Nga nửa đầu thế kỉ XIX. Bởi lẽ tuy khao khát hành động nhung lại không biết
hành động nhằm mục đích gì và hành động nhu thế nào. Anh đi chệch đuờng, huớng
nỗ lực của mình vào những việc tầm thuờng, vô ích, gây đau khổ cho bao nguời và
cho chính bản thân mình. Pêtsôrin lao vào những chuyện phiêu luu mạo hiểm không
có phuơng huớng, lí tuởng rõ ràng, tháng ngày qua lý trí càng lạnh lùng, khắc nghiệt,
tâm hồn càng nguội lạnh, chai sạn, tài năng mai một, sức lực tàn tạ.
Pêtsôrin phê phán, đả kích kịch liệt sự háo danh đến mức ti tiện của giới quý
tộc “tâm hồn tôi đã bị giới quý tộc làm cho hu hỏng”, song chính chàng lại sẵn sàng
đánh đổi mạng sống của nguời khác để bảo vệ cái danh hão ấy. Chàng đã bắt
Grusnhitxki cải chính lại một sự thật hiển nhiên. Ônhêgin chấp nhận đấu súng với
Lenxki và không vuợt qua đuợc du luận và giấu nỗi sợ đó trong đầu, Pêtsôrin ngang
nhiên công khai.
Trong tình yêu cũng giống nhu Ônhêgin, Pêtsôrin là chàng trai uu tú trong mắt
các quý bà quý cô lịch thiệp. Chàng cũng từng yêu say đắm họ và đuợc yêu lại. Song
Pêtsôrin lại sớm nhận ra thứ tình yêu “thời thuợng” đó chỉ đủ để kích thích tự ái, trí
tuởng tuợng còn lòng mình thì vẫn trống rỗng... Pêtsôrin luôn đóng vai trò chủ động

gai ốc và sau này khi gặp lại Macxim Macximich, Pêtsôrin đã không giám đối mặt với
“kỷ niệm của một thời nông nổi” mà “tái người” và ngoảnh đi chỗ khác.
Đối với Mêri - một tiểu thư quý tộc đài các, kiêu sa, ngay từ đầu Pêtsôrin đã
cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của người con gái này qua đôi mắt, nhưng nhìn lại
toàn bộ mối quan hệ của Pêtsôrin với Mêri thì đó chỉ là một trò đùa, một tấn bi hài
kịch. Mức độ sai lầm của Pêtsôrin đã ở một mức độ cao hơn (so với hành động bắt cóc
Bela). Sự kiêu hãnh và ngạo mạn không có giới hạn đã khiến chàng đi lệch sang một
quỹ đạo khác đó là sự vô lương tâm.


Cũng chính vì kiêu hãnh, vì tính hiếu danh, Pêtsôrin đã biến Grusnhitxki thành
một kẻ ngốc nghếch trong tình yêu, lấy sự đau khổ của nguời khác làm “thức ăn để
duy trì sức mạnh tâm hồn mình”. Tình yêu đối với Pêtsôrin không phải là cái gì khác
mà chỉ là hành động ‘Tàm cho nguời khác yêu mình”, “trung thành với mình và sợ
mình”, là “dấu hiệu đầu tiên và thắng lợi vĩ đại nhất của quyền lực Hạnh phúc là bạn
đồng hành của lòng kiêu hãnh... Pêtsôrin quan niệm khi “tính kiêu hãnh đuợc thỏa
mãn thì đó là niềm vui, hạnh phúc”.
Truớc tình cảm chân thành, trong trắng nhung không kém phần mãnh liệt của
Tachiana, Ônhêgin đã có những hành động cu xử vô cùng tế nhị, kín đáo, chân thành
và cao thuợng khi khuớc từ tình yêu ấy vì vẫn chua muốn “bán tự do” của mình.
Trong tình yêu với Mêri nói riêng và đối với tất cả những nguời con gái khác, Pêtsôrin
không làm đuợc nhu vậy. Biết rõ là mình không có ý định quyến rũ, không có ý định
lấy vợ song vì thấy Mêri kiêu ngạo nên Pêtsôrin đã cố tình tạo ra vẻ chân thành trong
tình cảm của mình. Chiến thắng đuợc lòng kiêu hãnh của Mêri bằng lòng kiêu ngạo ở
mức độ cao hơn, Pêtsôrin đã sung suớng kêu lên: “Ôi! Đó là thắng lợi đầu tiên, thắng
lợi căn bản”. Tuy có lúc Pêtsôrin đã xúc động và thú nhận tự hỏi “tôi yêu nàng thật rồi
sao?” nhung ngay sau đó thói kiêu hãnh của “con nguời thừa” lại lấn luớt đi “chuyện
vớ vẩn”.
Thói kiêu căng, ngạo mạn đã làm cho Pêtsôrin trở thành con nguời ích kỉ, tàn
nhẫn. Chàng đã “không chịu trách nhiệm” về trò đùa tình cảm độc ác của mình đối với

trình hình thành và phát triển của tích cách. Có những nguyên do xác đáng cắt nghĩa
cho mọi hành vi của nhân vật, có những điều kiện hoàn thành cụ thể về địa vị xã hội,
đời sống vật chất, tinh thần, không gian, thời gian... soi sáng nhân vật, quy định sự
phát triển của nhân vật và từng bước lôgic hóa tính cách của anh ta. Cuộc sống sinh
hoạt xa hoa, phù phiếm, ích kỷ, nhỏ nhen của giới quý tộc là hoàn cảnh điển hình để
tạo nên “con người thừa”. Đây là kiểu nhân vật đặc thù trong văn học Nga trong
những năm đầu thế kỉ. Tuy nhiên so với Epghênhi Ônhêgin, tính cách của Pêtsôrin đã
có sự phát triển, nhân vật không ngáp dài mà luôn có ý thức hành động. Lermontov người kế tục xuất sắc Puskin đã trung thành tuyệt đối với chủ nghĩa hiện thực nghiêm


ngặt. Nhà văn đã phản ánh lịch sử một cách sâu sắc và chân thật nhất, Lecmontov đã
can đảm nhìn thẳng vào hiện thực, không ru ngủ con người bằng những chiếc “bánh
ngọt” nữa mà thay vào đó là những “vị thuốc đắng”, là sự thực cay nghiệt. Bởi lẽ thời
đại mà Lecmontov sống đã cách xa thời đại mà Puskin sống, xã hội Nga những năm
40 không còn vang vọng những âm hưởng của cuộc khởi nghĩa tháng Chạp nữa; con
người sống không bằng niềm tin mà bằng sự hoài nghi, ích kỉ, lạnh lùng. Đây là thời
kì thống trị của Sa Hoàng Nicôlai I và thời kì của hàng ngàn cuộc khởi nghĩa đấu
tranh của nông dân phản kháng lại chế độ hiện hành bị nhấn chìm trong bể máu.
Hình tượng “con người thừa” không chỉ khép lại ở hai hình tượng điển hình là
Ônhêgin và Pêtsôrin mà còn được mở ra phát triển hơn nữa trong các tác phẩm của
các nhà văn khác như: Bentôp của Ghecxen, Rudin và một số nhân vật của Turgenev,
Ôblômôp của Gônsanôp, các nhân vật của Sêkhôp, Gorki...
1.2.2.

Những người phụ nữ bi kịch: Bela, Mềri, Vềra
Mỗi nhân vật trong tác phẩm có một số phận, một cuộc đời riêng và được xây

dựng theo những cách khác nhau. Chúng tôi dựa vào những yếu tố đặc trưng của nhân
vật như số phận, chiều hướng con đường đời, môi trường, hoàn cảnh và tính cách của
nhân vật để phân chia xếp loại nhân vật. Theo tiêu chí ấy, có thể xếp các nhân vật nữ

phúc.
Bốn tháng trôi qua Bela sống rất hạnh phúc, đuợc Pêtsôrin nâng niu và chiều
chuộng nhu một báu vật kì lạ, nhung chẳng đuợc bao lâu Pêtsôrin đã bỏ nàng vì mê
săn bắn đến khủng khiếp. Những ngày sau đó Pêtsôrin tỏ ra thờ ơ, lạnh nhạt với Bela
và chạy theo ham muốn, sở thích của mình. Nàng chỉ còn biết ngồi đó mà suy nghĩ và
than khóc đến gầy nguời, khi nhận ra Pêtsôrin không còn yêu mình nữa thì cũng là lúc
nàng buồn bã đau khổ đến tuyệt vọng, vì lúc này Bela đã yêu Pêtsôrin hết thảy. Ngay
cả khi đối mặt với cái chết, bất tỉnh trong cơn mê sảng nàng vẫn không ngừng gọi tên
Pêtsôrin. Còn gì đau đớn hơn khi bị chính nguời mình yêu bỏ rơi, lẽ ra Bela xứng
đáng đuợc huởng một cuộc sống hạnh phúc trọn vẹn, thế nhung trớ trêu thay trái tim
của nàng lại đặt nhầm chỗ cho một kẻ không bao giờ biết đến tình yêu thực sự nên
nàng đã phải đánh đổi cả mạng sống của mình trong thời gian rất ngắn ngủi.
Giống như Bela, Mêri cũng rơi vào bi kịch tình yêu, đường đường là một tiểu
thư quý tộc đài các, kiêu sa: “Nàng có đôi mắt nhung, đúng, đúng là đôi mắt nhung.


Hai hàng mi trên và mi dưới dài đến nỗi ánh sáng mặt trời không thể chiếu vào tới con
ngươi. Tớ rất thích những đôi mắt không ánh ấy. Nó thật là dịu dàng. Người ta có cảm
tưởng nó đang mơn trớn mình” [8, 129]. Thế mà trong mối quan hệ với Pêtsôrin Mêri
lại trở thành một trò đùa tiêu khiển nhằm thỏa mãn tính kiêu căng và ngạo mạn của
Pêtsôrin. Khi nhận ra mình chỉ là con rối để người ta giật dây mua vui thì Mêra không
giấu nổi sự hổ thẹn, buồn bã dẫn đến suy nhược thần kinh: “Đôi mắt to của nàng tràn
ngập một nỗi buồn khôn tả, như đang tìm ở nơi tôi một cái gì đó như hi vọng, đôi môi
nhợt nhạt cố mỉm cười nhưng không cười được, đôi cánh tay mềm mại khoanh trên
đầu gối, trông gầy guộc và trong suốt...” [8, 260]. Lần cuối cùng được gặp Pêtsôrin
nghe anh ta thú nhận tất cả rằng đó chỉ là một cái trò thảm hại và đê tiện nhất chứ
không phải một tình yêu đích thực, bị Pêtsôrin khước từ Mêri đau đớn mà thốt lên: “
Tôi căm thù ông”.
Cuối cùng là Vêra, người con gái yếu ớt bệnh tật này đã từng yêu Pêtsôrin say
đắm nhưng không được trọn vẹn, nàng bỏ đi và lấy một người khác làm chồng. Sau

nguời tình cờ tác giả gặp trên đuờng đi, nguời kể cho tác giả nghe câu chuyện về
Pêtsôrin, chỉ cho tác giả trông thấy anh ta và trao cho tác giả cuốn nhật kí của anh ta,
sau khi thực hiện xong những nhiệm vụ đó, Macxim Macximich rời khỏi những trang
tiểu thuyết (Đúng ra ông còn xuất hiện một lần nữa trong phần cuối chuơng “Nguời
tin định mệnh”, nhung ở đây, vai trò của ông không đáng kể lắm).
Macxim Macximich là một sĩ quan quân đội Nga hoàng, xuất thân từ tầng lớp
bình dân, trung thành phục vụ cho chính quyền Nga hoàng và vẫn giữ đuợc những nét
chất phác, hồn hậu trong tính cách. Với vốn sống phong phú và tâm hồn rộng mở,
Macxim Macximich luôn có thể đặt mình vào địa vị của nguời khác để hiểu hơn về
hành vi của họ. Ông có thể hiểu niềm dam mê ngựa của chú bé Azamat đến độ có thể
đem cả chị gái đổi lấy con ngựa quý. Ông có thể hiểu tình yêu và mối hận thù của anh
chàng trộm cuớp Kazbich khi bị mất cùng một lúc cả con ngựa quý lẫn nguời đẹp
Bela đã dẫn đến hành động báo thù tàn bạo. Ông có thể thông cảm cho tâm hồn kiêu
hãnh nhung yếu đuối của nàng Bela dẫu chua bao giờ ông đuợc gần gũi phụ nữ. Tâm
hồn dễ hòa nhập của Macxim Macximich khiến cho tác giả - nguời nghe chuyện của
ông phải kinh ngạc: “tôi không biết đặc tính ấy của trí tuệ là đáng chê hay đáng khen,
nhưng nó chứng tỏ cái trí tuệ ấy cực kì mềm dẻo, và khối óc biết tha thứ điều ác ở
những nơi phải có, hay không thể tiêu diệt được nó”.


Xuất hiện ở đầu tác phẩm, Macxim Macximich hiện lên rõ nét thông qua lời kể
của người kể chuyện: “Người chủ bước theo sau, miệng ngậm chiếc tẩu nhỏ kiểu
Kabarđin bịt bạc. Ông ta mặc quần áo sĩ quan, không cầu vai và đội chiếc mũ lông
kiểu Tserkex. Nom ông trạc năm mươi; nước da ngăm ngăm chứng tỏ ông đã dạn dày
với cái nắng vùng ngoại Kapka này từ lâu, bộ ria mép điểm bạc sớm không hợp với
bước đi rắn rỏi và cái vẻ hoạt bát của ông. Tôi tới gần và cúi đầu chào ông, ông lặng lẽ
đáp lễ và nhả một hơi khói dài” [8, 12-13].
Nhận xét về Macxim Macximich nhà phê bình Bêlinxki đã từng viết: “...Bạn
đọc thân mến chắc hẳn đã không chia tay một cách lãnh đạm với ông già chất phác
như trẻ con này; con người nhân hậu, đáng yêu, giàu nhân tính như vậy, và là một con

Người theo thuyết định mệnh: Vulich
Những người ở Trung Quốc xưa hay nói câu: “nhất ẩm nhất trác giai do tiền

định” nghĩa là ăn một miếng, uống một chén, không gì là không do quá khứ quyết
định trước...
Truyện Kiều, một áng văn chương bất hủ của người Việt, cụ Nguyễn Du đã mở
đầu cho thiên trường thi của mình bằng một cảm nhận hoài nghi cho sự tồn tại của
định mệnh:
“Trăm năm trong cõi người ta
Chữ Tài, chữ Mệnh khéo là ghét nhau”.
Trong suốt thiên trường thi tiểu thuyết đó, định mệnh như đeo đẳng, quyết định
số phận đắng cay của nàng Kiều. Nhân vật Thúy Kiều đã cố gắng vùng vẫy nhưng rồi
cũng không thoát khỏi định mệnh:
“Chém cha cái số đào hoa
Cởi ra rồi lại buộc vào như chơi”
Ngay cả Khổng Minh Gia Cát Lượng, một nhân tài kiệt xuất - người đã tạo nên
một cục diện lịch sử Trung Hoa thời Tam quốc - hình như cũng không thoát khỏi định
mệnh qua tiếng thở dài của Tư Mã Đức Tháo: “Khổng Minh tuy gặp chủ nhưng không
gặp thời. Thật tiếc lắm thay!”. Cuối đời, ông cũng phải ngậm ngùi nhìn ngôi sao định
mệnh của mình rơi ở gò Ngũ Trượng, để lại một sự nghiệp còn dang dở.
Không phải chỉ ở phương Đông, định mệnh còn là sự ám ảnh của con người
trên khắp thế giới, theo suốt dọc thời gian lịch sử loài người. Mỗi nền văn minh cổ mà
những di sản văn hóa còn truyền lại đến bây giờ, đều có những phuơng pháp dự đoán
khác nhau nhằm tìm kiếm những thông tin cho tuơng lai. Truớc đây đã có rất nhiều


các tôn giáo đua ra quan niệm về định mệnh.
Vấn đề định mệnh không chỉ dự báo về cuộc đời, số phận của con nguời ở hiện
tại mà nó còn đuợc các tác giả văn học cụ thể hóa vận dụng thành công vào trong các
sáng tác văn chuơng để làm nổi bật tu tuởng, chủ đề cũng nhu hệ thống nhân vật trong

đem, anh ta đã ngồi ngay trên xe để cầm lái, canh bạc ấy anh đỏ lạ lùng. Đột nhiên có
súng nổ vang, báo động nổi lên, mọi người đều chồm dậy và đâm bổ đến chỗ để súng.
“Đặt cửa đi đã!” - Vulich vẫn ngồi yên lớn tiếng gọi một con bạc cay cú nhất trong
bọn “Cửa bảy!” - anh này vừa đáp vừa chạy ra ngoài. Mặc cho cảnh nhốn nháo chạy
tứ tung, Vulich vẫn trang xong bài và rút ra một con.” [8, 265]. Chỉ vì nghe thấy một
cuộc tranh luận về định mệnh cùng với hai mươi đồng tiền vàng mà Vulich sẵn sàng
đem mạng sống của mình ra làm trò chơi, để đặt cược, định mệnh kì lạ đã khiến anh ta
may mắn thoát khỏi cái chết khi khẩu súng được bóp cò, điều này làm cho mọi người
hết sức ngạc nhiên, và ngẫu nhiên Vulich có thể thuyết phục được Pêtsôrin tin ở định
mệnh, rằng con người sống chết có số, đã được quyết định trước, thế nhưng chỉ nửa
giờ sau định mệnh đã bắt anh ta phải chết. Pêtsôrin cũng thử với vận mệnh bằng cách
liều mình nhảy vào bắt tên tội phạm, và định mệnh của anh là tiếp tục được sống chưa
khép lại như Vulich.
Trong câu chuyện Người theo thuyết định mệnh nỗi chán đời đã lên đỉnh điểm,
đáng sợ hơn đó không còn chỉ là căn bệnh của riêng Pêtsôrin mà đã thành một thứ
dịch lây từ người này sang người khác (tiêu biểu là Vulich) và trở thành một hiện
tượng, một bi kịch tinh thần của thanh niên Nga những năm 30. Trong truyện này
Pêtsôrin không phải là nhân vật chính mà chỉ là người kể lại sự việc mình được chứng
kiến, tuy ở Pêtsôrin ta không tìm thấy một nét nào mới bổ sung cho bức chân dung
của “con người thời đại”, song lạ thay, ta càng hiểu anh thêm, ta càng nghĩ nhiều hơn
về anh và ta càng thấy buồn rầu và đau đớn.
Tiểu thuyết Nhân vật của thời đại chúng ta là đỉnh cao sáng tác của
Lecmontov. Tác phẩm biểu hiện thái độ không hòa giải với thực tại Nga đương thời
đồng thời khẳng định được tài năng của tác giả trong việc lựa chọn và xây dựng nên
các kiểu loại nhân vật đại diện cho nhiều kiểu loại người trong xã hội như: con người
thừa, bi kịch, định mệnh...từ đó khẳng định hơn nữa vị trí của nhà thơ trong lĩnh vực
văn xuôi.


1.3. Tổ chức nhân vật


nhiều hơn là số phận nhân vật.
Chính sự chuyển đổi, luân phiên vai trò của những nguời kể chuyện khác nhau
không theo trình tự thời gian làm nên nét độc đáo tiểu thuyết Nhân vật của thời đại
chúng ta và khắc họa sâu hơn những nét tâm lí của các nhân vật ứng với mỗi kiểu loại
nhân vật.
Thoạt đầu đọc Nhân vật của thời đại chúng ta, nguời đọc có cảm giác đây chỉ
là một câu chuyện rời rạc, đuợc lắp ghép bởi những câu chuyện nhỏ. Đọc kĩ mới phát
hiện ra kết cấu độc đáo của tác phẩm. Tất cả các biến cố, sự kiện đều đuợc xâu chuỗi
với nhau một cách hợp lí, lôgic, và đều xoay quanh nhân vật Pêtsôrin.
Tác phẩm gồm năm phần. Theo diễn biến của sự việc, tuần tự theo thời gian
phải đuợc sắp xếp nhu sau:
1. Taman
2. Công tuớc tiểu thu Mêri
3. Bela
4. Nguời theo thuyết định mệnh
5. Macxim Macximich
Theo trình tự sắp xếp trên có thể hiểu nội dung cốt truyện nhu sau:
Pêtsôrin là một sĩ quan quân đội đi phục vụ ở Capcadơ. Trên đuờng tới nhiệm
sở dừng chân nghỉ ở Taman, anh tình cờ khám phá ra một 0 buôn lậu. Vì tính tò mò,
thích mạo hiểm làm anh “suýt chết”. Tham gia chiến đấu một thời gian, Pêtsôrin đuợc
đi nghỉ điều duỡng ở vùng suối nuớc khoáng Piatigorxkơ. Ở đây anh tình cờ gặp lại
Vêra - nguời con gái đã từng yêu anh say đắm, cũng trong khoảng thời gian này,
Pêtsôrin gặp và quyến rũ công tuớc tiểu thu Mêri dù không yêu cô ta. Anh can dự vào
một cuộc quyết đấu và đã bắn chết Grusnhitxki. Do việc lôi thôi này, Pêtsôrin bị điều
đến pháo đài N do Macxim Macximich cai quản. Đen đây, Pêtsôrin khôn khéo muợn
tay Adamat bắt cóc cô gái xinh đẹp Bela về chung sống.
Đổi lại anh giúp Adamat ăn cắp ngựa của Kazbich. Để trả thù, Kazbich đã giết chết
Bela. Pêtsôrin buồn bã bỏ pháo đài mười lăm ngày đến một làng Kôdắc chơi và đánh
cuộc với Vulich. Vulich thắng cuộc nhưng lại chết vì một tên lính kôdắc say rượu.