ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------------------------------

HOÀNG THỊ THƢƠNG

CHÂN DUNG XÃ HỘI CỦA NHÓM NỮ SINH LÀ CHỦ THỂ CỦA
BẠO LỰC HỌC ĐƢỜNG TỪ GÓC NHÌN CÔNG TÁC XÃ HỘI
(Nghiên cứu trường hợp trường Trung học phổ thông An Lão –
An Lão – Hải Phòng)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------------------------------

HOÀNG THỊ THƢƠNG

CHÂN DUNG XÃ HỘI CỦA NHÓM NỮ SINH LÀ CHỦ THỂ CỦA
BẠO LỰC HỌC ĐƢỜNG TỪ GÓC NHÌN CÔNG TÁC XÃ HỘI
(Nghiên cứu trường hợp trường Trung học phổ thông An Lão –
An Lão – Hải Phòng)

Chuyên ngành: Công tác xã hội
Mã số: 60900101

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

hoàn thành luận văn này.
Tôi xin cảm ơn Ban giám hiệu trƣờng THPT An Lão đã tạo mọi điều
kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành luận văn này.
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, những ngƣời đã quan tâm
giúp đỡ và động viên, khuyến khích tôi trong suốt thời gian qua để tôi hoàn
thành luận văn đƣợc tốt hơn.
Hà Nội, ngày

tháng năm 2015

Học viên cao học
Hoàng Thị Thương


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 4
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 4
2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ....................................................................... 6
3. Ý nghĩa của nghiên cứu............................................................................... 12
4. Đối tƣợng, khách thể nghiên cứu ................................................................ 12
5. Phạm vi nghiên cứu ..................................................................................... 12
6. Mục tiêu nghiên cứu.................................................................................... 13
7. Câu hỏi nghiên cứu ..................................................................................... 13
8. Phƣơng pháp nghiên cứu............................................................................. 14
9. Cấu trúc của luận văn .................................................................................. 15
NỘI DUNG CHÍNH ....................................................................................... 16
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU .................. 16
1.1. Các khái niệm làm việc ............................................................................ 16
1.1.1. Khái niệm học đƣờng ............................................................................ 16
1.1.2. Khái niệm bạo lực ................................................................................. 16


2


GIẢI THÍCH Ý NGHĨA CHỮ VIẾT TẮT

BLHĐ

Bạo lực học đƣờng

TVTN

Trẻ vị thành niên

Bộ GD-ĐT

Bộ Giáo dục- Đào tạo

CTXH

Công tác xã hội

Bộ LĐ, TB&XH

Bộ Lao động, Thƣơng binh và Xã hội

Viện KSND

Viện Kiểm sát nhân dân


Gần đây tình trạng bạo lực trong trƣờng học đã và đang diễn ra nóng
bỏng trên khắp thế giới ở tất cả những cấp học, lớp học khác nhau. Bạo lực
học đƣờng không chỉ xảy ra ở học sinh nam mà còn cả ở học sinh nữ; không
chỉ giữa học sinh với học sinh mà còn có bạo lực giữa học sinh với giáo viên
và giáo viên với học sinh. Ở Nhật Bản một cuộc điều tra của Bộ Giáo dục cho
thấy các học sinh tại các trƣờng công có liên quan tới một số vụ bạo lực năm
2007 - 52.756 trƣờng hợp, tăng khoảng 8.000 so với năm trƣớc đó. Trong đó
có tới 7.000 vụ, các giáo viên là đối tƣợng bị tấn công [56].
Tại Việt Nam, số liệu đƣợc Bộ Giáo dục và đào tạo (GD- ĐT) đƣa ra
gần đây nhất, trong một năm học, toàn quốc xảy ra gần 1.600 vụ việc học sinh
đánh nhau ở trong và ngoài trƣờng học (khoảng 5 vụ/ngày). Cũng theo thống
kê của Bộ GD-ĐT, cứ khoảng trên 5.200 học sinh (HS) thì có một vụ đánh
nhau; cứ hơn 11.000 HS thì có một em bị buộc thôi học vì đánh nhau; cứ 9
trƣờng thì có một trƣờng có học sinh đánh nhau... Bạo lực học đƣờng đã trở
thành mối quan tâm của rất nhiều gia đình, các nhà trƣờng và là nỗi trăn trở
của toàn xã hội bởi hậu quả nghiêm trọng mà nó gây ra [8].

4


BLHĐ đang ngày càng gia tăng đến mức báo động, nó xuất hiện ở rất
nhiều trƣờng học ở thành phố Hải Phòng nhƣ: “Đầu tháng 10-2014, tại thôn
Mức, xã Phục Lễ (huyện Thủy Nguyên) xảy ra vụ xô xát giữa hai nhóm học
sinh cùng Trƣờng THPT Nam Triệu, Trần Xuân Sơn, 16 tuổi, học sinh khối
lớp 11 đâm trọng thƣơng Lại Thanh Lâm, 15 tuổi, học sinh khối 10 và Lâm tử
vong tại bệnh viện. Trƣớc đó, trên địa bàn thành phố cũng xảy ra một số vụ
học sinh cố ý gây thƣơng tích do mâu thuẫn. Nhƣ cuối tháng 7 – 2014, tại
Trƣờng THPT Nguyễn Khuyến, thị trấn Vĩnh Bảo (huyện Vĩnh Bảo), em
Phạm Văn Dƣơng, học sinh lớp 11B4 bị Phạm Văn Quang, học sinh lớp 10
cùng trƣờng đâm trọng thƣơng gây tử vong. Nguyên nhân đƣợc xác định từ

đƣờng đƣợc Liang H và cộng sự tiến hành tại Anh năm 2007. Nghiên cứu
nhằm kiểm tra tỉ lệ của hành vi bắt nạt của 5074 học sinh vị thành niên đang
học lớp 8 (tuổi trung bình 14.2 năm) và lớp 11 (tuổi trung bình 17.4 tuổi) ở 72
trƣờng học ở Cape và Durban, Nam Phi. Làm rõ mối liên quan giữa những hành
vi này với mức độ bạo lực và các hành vi nguy hiểm ở thanh thiếu niên [27].
Vấn đề BLHĐ cũng đƣợc đề cập nhiều trong các báo cáo của các nƣớc
trên thế giới: Theo trung tâm thống kê quốc gia về giáo dục Mỹ, năm 2007,
trong 2 cuộc điều tra của Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh cho
thấy 5.9% học sinh mang theo vũ khí đến trƣờng, 12% học sinh từng tham gia
đánh nhau, đặc biệt, tỉ lệ bạo lực liên quan tới nữ sinh ngày càng cao [56].
Tại Ba Lan, năm 2006, sau một vụ tự tử của một cô gái bị quấy nhiễu
tình dục tại trƣờng, Bộ Giáo dục đã phải thực hiện một cuộc cải cách “không
khoan nhƣợng” nhằm ngăn chặn BLHĐ gia tăng [56].
Trong báo cáo của Bộ Giáo dục Nam Phi chỉ rõ 40% trẻ em đƣợc
phỏng vấn cho rằng chúng từng là nạn nhân của tội phạm trƣờng học. Hơn 1/5
số vụ tấn công tình dục vào trẻ em đƣợc phát hiện diễn ra trong trƣờng học [56].
Các công trình nghiên cứu ở ngoài nƣớc đƣợc kể trên đã chỉ ra rằng
BLHĐ là một vấn đề nghiêm trọng, mang tính chất quốc tế và đang trở thành

7


vấn nạn trong nền giáo dục toàn cầu. Câu hỏi đặt ra là thực trạng bạo lực ở
nhóm nữ sinh ở Việt Nam nhƣ thế nào là điều chúng ta cần nghiên cứu.
2.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam
Tuy BLHĐ đã xuất hiện ở Việt Nam từ rất lâu, nhƣng vấn đề này mới
đƣợc quan tâm nghiên cứu trong thời gian gần đây, và trên thực tế có rất ít
công trình nghiên cứu về vấn đề này. Chúng ta có thể kể đến một số công trình
đáng lƣu ý sau:
Đề tài “Nguyên nhân dẫn đến bạo lực học đường tại trường trung học

lực học đƣờng với các nội dung: Nhận thức về khái niệm bạo lực học đƣờng;
Nhận thức về hình thức bạo lực học đƣờng; Nhận thức về nguyên nhân bạo
lực học đƣờng; Nhận thức về hậu quả của bạo lực học đƣờng; Nhận thức về
cách phòng tránh bạo lực học đƣờng; Mối quan hệ của nhận thức với thái độ
và hành vi của học sinh đối với bạo lực học đƣờng. Đề xuất một số khuyến
nghị nhằm ngăn chặn hiện tƣợng bạo lực học đƣờng cho học sinh trƣờng
THPT Nguyễn Trƣờng Tộ (TP.Vinh-Nghệ An) về vấn đề bạo lực học đƣờng
hiện nay. Tuy nhiên vấn đề BLHĐ ở nữ sinh THPT thì đề tài chƣa đề cập đến [2].
Bài viết “Bạo lực học đường và những hậu quả” của Tác giả Thạc sĩ
Nguyễn Thị Cẩm đã đƣa ra khái niệm về BLHĐ và toàn cảnh về hậu quả của
BLHĐ giúp chúng ta có thể hiểu biết thêm về những ảnh hƣởng của BLHĐ
đối với gia đình, nhà trƣờng, xã hội và đặc biệt là các em học sinh có hành vi
bạo lực [36].
Bài viết “Bạo lực học đường nhìn từ góc độ văn hóa - giáo dục” của
TS. Trần Viết Lƣu đã đƣa ra khái niệm BLHĐ từ góc độ văn hóa và giáo dục.
Từ góc độ văn hóa, thì BLHĐ là một hiện tƣợng phản văn hóa, thể hiện lối
ứng xử theo kiểu luật rừng, coi thƣờng luật pháp, đi ngƣợc lại và làm “hoen
ố” những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong xã hội và nhà trƣờng. Từ
góc độ giáo dục, thì BLHĐ là sự phản ánh kết quả giáo dục không đƣợc nhƣ
mong muốn, là thƣớc đo gián tiếp cho thấy hiệu quả và chất lƣợng ngƣợc
chiều với mục tiêu giáo dục toàn diện, nhất là giáo dục đạo đức, lối sống theo
9


chuẩn mực văn hóa. Đồng thời, tác giả cũng đã đƣa ra hậu quả của BLHĐ và
những giải pháp để khắc phục BLHĐ từ góc độ văn hóa và giáo dục [10].
Mã Ngọc Thể với công trình nghiên cứu “Ảnh hưởng của nhóm bạn
không chính thức đến hành vi phạm pháp của trẻ” (1998), đã nói lên sự nhức
nhối của các nhà nghiên cứu và toàn xã hội trƣớc tình trạng gia tăng hành vi
phạm pháp của các em tuổi vị thành niên [17].

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu kể trên cho thấy bức tranh
toàn cảnh về BLHĐ nói chung, đã phân tích đƣợc thực trạng, nguyên nhân
của nạn BLHĐ, và đƣa ra các giải pháp khắc phục. Điều này phản ánh đƣợc
những lo lắng, băn khoăn chung của các nhà nghiên cứu trƣớc sự gia tăng của
BLHĐ và mức độ cấp thiết đòi hỏi phải có những giải pháp hữu hiệu giúp
phòng, chống BLHĐ. Và “Để khắc phục tình trạng bạo lực học đƣờng, cần
phải có sự chung tay, phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các cấp từ Trung
ƣơng đến địa phƣơng, nhà trƣờng, gia đình và toàn thể xã hội. Đặc biệt, là sự
tham gia từ phía nhà trƣờng, gia đình và chính quyền địa phƣơng, cơ sở…”
(ông Nguyễn Đình Mạnh, Phó Vụ trƣởng Vụ Công tác Học sinh sinh viên Bộ
GD&ĐT) [42].
Ngoài những công trình nghiên cứu tiêu biểu trên, còn có một số bài
viết, những loạt bài chuyên khảo và các bài báo tại các hội nghị, hội thảo về
BLHĐ… đã đăng tải trên các báo và tạp chí nhƣ: Báo Ngƣời lao động, tạp chí
Xã hội học, tạp chí Ban tuyên giáo đã phần nào cho thấy tình hình chung của
nạn BLHĐ ở Việt Nam trong thời gian gần đây. Tuy nhiên, tất cả những công
trình nghiên cứu trên chỉ mang tính tổng thể, chung chung, vì thế mà những
giải pháp chƣa đƣợc áp dụng và chƣa đạt hiệu quả cao nhất. Đặc biệt, những
công trình nghiên cứu đó chủ yếu tập trung nghiên cứu tình trạng BLHĐ nói
chung (bao gồm BLHĐ giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh và học sinh,
giữa phụ huynh và giáo viên, và ngƣợc lại), ở mọi lứa tuổi khác nhau (lứa tuổi
học sinh tiểu học, THCS, THPT. Nhằm tìm hiểu BLHĐ sâu sắc và cụ thể
chúng ta cần quan tâm đến “chân dung xã hội của nhóm nữ sinh là chủ thể
11


của BLHĐ”. Trong giới hạn luận văn này chúng tôi nghiên cứu chân dung xã
hội của nhóm nữ sinh là chủ thể của BLHĐ ở trƣờng THPT An Lão - huyện
An Lão.
3. Ý nghĩa của nghiên cứu

Do thời gian có hạn nên tôi chỉ tiến hành nghiên cứu trên học sinh nữ
gây bạo lực; những nữ sinh nói chung; giáo viên chủ nhiệm; nhân viên bảo vệ
trong trƣờng THPT An Lão- huyện An Lão- Hải Phòng.
5.3. Về mặt thời gian
Từ tháng 4 năm 2014 đến tháng 10 năm 2014
6. Mục tiêu nghiên cứu

- Tìm hiểu kết quả học lực và hạnh kiểm của nữ sinh là chủ thể của bạo
lực học đƣờng ở trƣờng THPT.
- Tìm hiểu hoàn cảnh gia đình của nữ sinh là chủ thể của BLHĐ.
- Tìm hiểu mạng lƣới bạn bè của nữ sinh là chủ thể của BLHĐ.
- Tìm hiểu sự kết nối giữa nữ sinh là chủ thể của bạo lực học đƣờng với
thầy cô giáo ở trƣờng.
- Làm rõ sự kết nối giữa nữ sinh là chủ thể của bạo lực học đƣờng với
bố mẹ và ngƣời thân trong gia đình.
- Đề xuất giải pháp khuyến nghị nhằm hạn chế, phòng chống và đẩy lùi
BLHĐ ở nữ sinh, góp phần giáo dục thái độ, hành vi và lối sống cho thế hệ trẻ
nói chung và học sinh trƣờng THPT nói riêng để hƣớng tới môi trƣờng học
đƣờng lành mạnh, an toàn.
7. Câu hỏi nghiên cứu
- Nữ sinh là chủ thể của bạo lực học đƣờng có kết quả học lực và đƣợc
đánh giá hạnh kiểm nhƣ thế nào?
- Nữ sinh là chủ thể của bạo lực học đƣờng có hoàn cảnh gia đình nhƣ thế nào?
- Nữ sinh là chủ thể của bạo lực học đƣờng có mạng lƣới bạn bè nhƣ thế nào?

13


- Sự kết nối giữa nữ sinh là chủ thể của bạo lực học đƣờng với thầy cô
giáo ở trƣờng nhƣ thế nào?


Số

phỏng vấn

lƣợng

Mục đích
Tìm hiểu suy nghĩ của các em về BLHĐ.
Tìm hiểu học lực và hạnh kiểm của các em.
Tìm hiểu hoàn cảnh gia đình các em.

Nữ sinh có
hành vi

15

BLHĐ

Mức độ quan tâm của cha mẹ với con cái và sự
hiểu biết của cha mẹ với tâm tƣ tình cảm của
con theo sự cảm nhận của các em.
Tìm hiểu tâm tƣ tình cảm của các em với gia
đình, bạn bè, thầy cô.
Tìm hiểu mức độ quan tâm của giáo viên với
học sinh trong lớp.
Những hình thức xử phạt khi học sinh có hành

Giáo viên
chủ nhiệm

CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
1.1. Các khái niệm làm việc
1.1.1. Khái niệm học đường
Học đƣờng là trƣờng học, là nơi diễn ra hoạt động dạy và học của giáo
viên và học sinh. Trƣờng Trung học phổ thông là một loại hình đào tạo chính
quy ở Việt Nam, dành cho lứa tuổi từ 15 tới 18, không kể một số trƣờng hợp
đặc biệt. Nó gồm các khối học: lớp 10, lớp 11, lớp 12. Sau khi tốt nghiệp hệ
giáo dục này, học sinh đƣợc nhận bằng Tốt nghiệp Phổ thông trung học
[3,tr.12].
1.1.2. Khái niệm bạo lực
Có nhiều khái niệm khác nhau về bạo lực, chúng tôi xin trích dẫn một
số khái niệm tiêu biểu sau:
Theo từ điển Tiếng Việt: “Bạo lực là sức mạnh để trấn áp chống lại lực
lƣợng đối lập hay lật đổ chính quyền” [12, tr.41].
Theo chuyên ngành Chính trị học: Bạo lực thƣờng đƣợc hiểu theo góc
độ chính trị học. Tuy nhiên bạo lực không chỉ đƣợc hiểu bó hẹp theo chuyên
ngành chính trị học mà đƣợc định nghĩa nhƣ sau: “Bạo lực là việc đe dọa hay
dùng sức mạnh thể chất, quyền lực đối với ngƣời khác hoặc một nhóm ngƣời,
một cộng đồng gây ra hoặc làm tăng khả năng tổn thƣơng, tử vong, tổn hại về
tâm lý, ảnh hƣởng đến sự phát triển, gây ra sự mất mát” [4, tr.7].
Theo tác giả Lê Thị Qúy: “Bạo lực là một hiện tƣợng xã hội. Nó là
phƣơng thức hành xử trong các mối quan hệ xã hội và tồn tại từ rất lâu trong
lịch sử” [13, tr.2].
Theo từ điển xã hội học (G. Endruweit và G. Tromstorff): “Bạo lực là
các hành vi có khuynh hƣớng hủy diệt nhƣ một phƣơng tiện tối hậu để thực
thi quyền lực trong khuôn khổ quan hệ trên dƣới một chiều dựa trên ƣu thế
bên ngoài không có sự thừa nhận của ngƣời yếu thế” [26, tr.22].
16




Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Mỹ: “Bạo lực học
đƣờng là những hành vi bạo lực diễn ra trong trƣờng học, đó là sự tấn công
(vật lý và lời nói) về thể chất, tinh thần và cả tình dục đƣợc thực hiện bởi học
sinh và giáo viên, không loại trừ bạo lực từ phía phụ huynh” [3].
Theo tác giả Hoàng Thị Thỏa: “Bạo lực học đƣờng là hình thức khá
phổ biến ở lứa tuổi vị thành niên trong môi trƣờng giáo dục. Bạo lực học
đƣờng là bạo lực về tinh thần, ngôn ngữ, thân thể, thi hành có ý đồ giữa các
học sinh trong và ngoài trƣờng. Cho dù là những hành động thiếu tôn trọng
hay giễu cợt đã làm cho ngƣời bị hại cảm thấy bất tiện cũng đƣợc xem là bạo
lực học đƣờng” [50, tr.4].
Theo tác giả Ths Nguyễn Thị Cẩm đưa ra khái niệm BLHĐ: "Bạo lực
học đƣờng là những hành vi cố ý, sử dụng vũ lực hoặc quyền lực của học sinh
hoặc giáo viên đối với những học sinh, giáo viên hoặc những ngƣời khác và
ngƣợc lại. Đó có thể là những hành vi bạo lực về thể xác, bạo lực về tinh thần,
bạo lực về tình dục, bạo lực ngôn ngữ, những bắt ép về tài chính hoặc những
hành vi khác có thể gây ra nhƣng tổn thƣơng về mặt tinh thần hoặc thể xác
cho ngƣời bị hại” [36].
Mỗi tác giả có cách trình bày khác nhau về BLHĐ, tuy nhiên ta vẫn có
thể thấy có các điểm chung nhƣ sau: BLHĐ là một hiện tƣợng xã hội; BLHĐ
là hệ thống các lời nói, hành vi bạo lực về thể chất và tinh thần, ngôn ngữ bao
gồm cả sự xâm hại tình dục; BLHĐ xảy ra giữa giáo viên với giáo viên, giáo
viên với học sinh, học sinh với học sinh, phụ huynh với giáo viên, và ngƣợc
lại… trong trƣờng họ; BLHĐ để lại những hậu quả rất nghiêm trọng: tổn
thƣơng về thể chất, tinh thần, thậm chí tính mạng…
Trên cơ sở các khái niệm về BLHĐ của các tác giả và trong giới hạn
nghiên cứu của đề tài này chúng tôi xin đƣa ra một khái niệm về BLHĐ nhƣ
sau: BLHĐ là một hiện tƣợng xã hội. Nó là hành vi sử dụng sức mạnh của
một học sinh hay một nhóm học sinh này đối với học sinh khác gây tổn
18

19


đặc trƣng xã hội của nhóm nữ sinh. Các đặc trƣng xã hội này đƣợc đo lƣờng,
đƣợc so sánh và phân tích trong mối liên hệ của nữ sinh có hành vi BLHĐ với
các biến số khác. Nó bao gồm các đặc điểm về học lực, hạnh kiểm, mối quan
hệ với gia đình, ngƣời thân, bạn bè, thầy cô và các mối quan hệ xã hội khác
để tạo nên chân dung của nữ sinh một cách toàn diện.
Hay nói cách khác chân dung xã hội của nữ sinh là một tập hợp những
đặc điểm xã hội nhƣ: đặc điểm nhân khẩu học, đặc điểm về nguồn gốc xã hội,
đặc điểm về các mối quan hệ xã hội... của nữ sinh đó.
1.2. Lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu
1.2.1. Thuyết học tập xã hội của Albert Bandura
Albert Bandura sinh ngày 4 tháng 12 năm 1925 tại thành phố Nundare
phía bắc Alberta, nƣớc Canada. Ông tốt nghiệp cử nhân tâm lý ở Trƣờng đại
họcBritish Columbia năm 1949. Ông tiếp tục học ở trƣờng đại học Iowa và
nhận đƣợc bằng tiến sĩ vào năm 1952. Năm 1953, ông bắt đầu dạy tại trƣờng
Đại học Standford. Ở đó, ông cộng tác với ngƣời học trò đầu tiên của mình là
Richard Walters, kết quả là họ đã hoàn thành cuốn sách đầu tiên: Nổi Loạn
Nơi Tuổi Dậy Thì (Adolescent Agression) vào năm 1959. Bandura cho rằng
môi trƣờng xã hội sẽ dẫn đến việc tạo nên những hành vi của một cá nhân.
Học thuyết của ông đƣợc ngƣời ta biết đến qua một cái tên khác: Thuyết học
tập xã hội [48].
Thuyết học tập xã hội nhấn mạnh rằng hành động của cá nhân là kết
quả của sự bắt chƣớc và quan sát xã hội. Tiếp cận hành vi từ góc độ xã hội
cho thấy hành vi gây hấn, hành vi tội phạm đều là do tiếp thu các mẫu ứng xử
sai lệch trong xã hội [4].
Cá nhân trong xã hội sẽ tiếp thu những hành vi vi phạm chuẩn mực
không chỉ bằng việc từng trải qua và chịu hậu quả mà nó gây ra, mà còn bằng
việc quan sát ngƣời khác. Cũng giống nhƣ hầu hết các hành vi xã hội, cá nhân

(thái độ đối với bạo lực, kiểm soát tính bốc đồng, tính hung hăng), sự giám sát
của cha mẹ, sự kém tuân thủ quy định ở nhà trƣờng, sự ngƣợc đãi (chứng kiến
21