ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐÀO THỊ PHƯƠNG LIÊN

DẠY HỌC CHỦ ĐỀ "PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG"
THEO PHƯƠNG PHÁP "ĐÀM THOẠI - PHÁT HIỆN"

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐÀO THỊ PHƯƠNG LIÊN

DẠY HỌC CHỦ ĐỀ "PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG"
THEO PHƯƠNG PHÁP " ĐÀM THOẠI - PHÁT HIỆN"

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN
Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (bộ môn Toán)
Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Bùi Văn Nghị

HÀ NỘI - 2015


LỜI CẢM ƠN

Học sinh

PP

Phương pháp

PPDH

Phương pháp dạy học

PTDH

Phương tiện dạy học

PTTQ

Phương trình tổng quát

PTTS

Phương trình tham số

TN

Thực nghiệm

TNSP

Thực nghiệm sư phạm


1.2.2. Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại- Phát hiện…
1.2.3. So sánh các phương pháp Đàm thoại tái hiện, Đàm thoại- Phát
hiện, tìm tòi, Phát hiện và giải quyết vấn đề……………………….…… 1.3.
Một số vấn đề cơ bản về câu hỏi……………………………………... 1.3.1.
Quan niệm về câu hỏi, phân loại câu hỏi, vai trò của câu hỏi trong
dạy học môn Toán…………………………………….………………….
1.3.2. Một số yêu cầu về câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại- Phát
hiện………………………………………………………….……………
1.3.3. Một số yêu cầu về hệ thống câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại
-Phát hiện…………………………………………………….……. 1.4. Một
số thực tiễn dạy học chủ đề "Phương pháp tọa độ trong mặt
phẳng" theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện…………...………….
1. 4.1. Khảo sát qua phiếu điều tra…………………………….………… 1.4.2
. Phân tích kết quả điều tra………………………………………… Tiểu kết
chương 1…………………………………..……………………
iii

i
ii
iii
v
v
1
5
5
5
6
6
6
8

2.2.2. Phương trình tổng quát của đường thẳng.........................................
2.2.3. Bài tập về phương trình đường thẳng……………………..………
2.2.4. Đường tròn………………………………………………..……….
2.2.5. Bài tập về đường Elip………………………………………..…… Tiểu
kết chương 2…………………………………………………..……
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM…………………………...…
3.1 Mục đích, nội dung, tổ chức thực nghiệm sư phạm………………….
3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm…………………………………… 3.1.2
Nội dung thực nghiệm sư phạm………………………....………… 3.1.3. Tổ
chức thực nghiệm sư phạm………………................................. 3.2. Đánh giá
kết quả thực nghiệm sư phạm. …………………………… 3.2.1. Đánh giá
từ các Phiếu dự giờ của giáo viên....................................
3.2.2. Đánh giá từ bài kiểm tra...............................................................
Tiểu kết chương 3………………………………………………………..…
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ……………………………………..
1. Kết luận…………………………………………………….………….
2. Khuyến nghị…………………………………………………………...
TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………... PHỤ
LỤC………………………………………………………………..
iv

19
19
29
37
52
67
76
77
77

Bảng 3.5. Kết quả của bài 1……………………………………………
Bảng 3.6. Kết quả của bài 2. …………………………………..……...

85
85

DANH MỤC B

Bi
ểu
đồ
3.
1:
T
ần
su
ất
kế
t
qu
ả
bà
i1
…
…
…
…
…



Thực hiện Luật Giáo dục Việt Nam năm 2005 và định hướng đổi mới PPDH
của Bộ Giáo dục và Đào tạo giai đoạn 2005 - 2015, giáo viên toàn ngành đã
tích cực suy nghĩ, đổi mới PPDH trong các cấp học, bậc học. Theo phương
châm: "lấy học sinh làm vị trí trung tâm", việc lựa chọn PPDH phát
6


huy được tính chủ động tích cực sáng tạo của học sinh là một vấn đề quan
trọng. Có nhiều PPDH đáp ứng được điều đó. Chẳng hạn, những PP theo những
xu hướng dạy học không truyền thống như: DH theo thuyết kiến tạo, DH theo lí
thuyết tình huống. . . Cũng có một số PPDH truyền thống vẫn được khai thác, cải
tiến, vận dụng một cách thích hợp, như: PPDH Đàm thoại - Phát hiện, PPDH
luyện tập, củng cố. . . Những PP này vẫn phát huy được tính tích cực hoạt động
học tập của học sinh.
Phương pháp Đàm thoại-Phát hiện là một trong số các phương pháp dạy học
phát huy được tính tích cực học tập của học sinh, được nhiều giáo viên thường
xuyên sử dụng trong giảng dạy.
Tuy nhiên, cũng còn không ít giáo viên Toán THPT hiểu về phương pháp
Đàm thoại p hát hiện chưa thật thấu đáo và còn lúng túng trong việc sử dụng
phương pháp này trong dạy học môn Toán.
Trong chương trình Hình học lớp 10, "Phương pháp tọa độ trong mặt
phẳng'' là một chương quan trọng. Khi dạy học chương này, giáo viên gặp
những khó khăn nhất định trong việc tổ chức các hoạt động học tập cho học
sinh, học sinh cũng gặp không ít khó khăn trong việc chiếm lĩnh kiến thức và
rèn luyện kĩ năng. Vào chương trình Hình học lớp 10 học sinh được tiếp cận với
hai PP nghiên cứu hình học; đó là: phương pháp vectơ và phương pháp tọa độ.
Những kiến thức mở đầu trong chương này có vai trò quan trọng đặc biệt, làm
cơ sở, nền tảng cho những kiến thức về sau. Trong đó nhiều khái niệm mới được
bắt nguồn từ các khái niệm đã có, nên giáo viên có thể dẫn dắt để học sinh có thể
tiếp cận các khái niệm, định lí bằng PP Đàm thoại-Phát hiện.

- Tìm hiểu thực trạng dạy học chủ đề "Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng" ở
một số trường THPT.
- Xây dựng những giáo án dạy học chủ đề "Phương pháp tọa độ trong mặt
phẳng" - Hình học 10 theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện.
8


8. Phương pháp nghiên cứu
8.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, tâm lý học, lý luận và phương
pháp dạy học môn Toán.
- Các công trình nghiên cứu có các vấn đề liên quan trực tiếp đến đề tài.
8.2. Phương pháp điều tra - quan sát
Dự giờ, quan sát, lập phiếu điều tra việc dạy của giáo viên và việc học của
học sinh lớp 10 trong chủ đề "Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng" theo
phương pháp Đàm thoại - Phát hiện .
8.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại một số lớp 10 trường THPT Dương
Quảng Hàm - tỉnh Hưng Yên, nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài.
9. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Ý nghĩa lý luận của đề tài: Minh họa cho lý luận về dạy học bằng phương pháp
Đàm thoại - Phát hiện.
- Ý nghĩa thực tiễn của đề tài: Xây dựng được một số giáo án có tính khả thi và
hiệu quả vào giảng dạy chủ đề ''Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng''- Hình học
10 và có thể áp dụng với nội dung dạy học khác trong chương trình toán THPT.
10. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, luận văn gồm ba chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn
Chương 2: Xây dựng một số giáo án dạy học chủ đề "Phương pháp tọa độ
trong mặt phẳng" theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện



Platon, Aristot . . . Socrate cho rằng đối thoại, tranh luận là con đường đi đến
chân lí. [16, tr 124].
1.2.2. Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại - Phát hiện
PP Đàm thoại - Phát hiện có các ưu điểm, nhược điểm nhất định sau:
a) Ưu điểm
Ưu điểm cơ bản của PP Đàm thoại - Phát hiện là học sinh làm việc tích cực, độc
lập; trong quá trình dạy học có thông tin cả hai chiều: từ phía thầy và từ phía trò.
Trong phương pháp Đàm thoại phát hiện, hệ thống câu hỏi được sắp đặt hợp lí,
phù hợp với nhận thức của học sinh, kích thích học sinh tích cực tìm tòi, hướng
học sinh theo một mục đích sư phạm định trước. Cuối giai đoạn Đàm thoại, giáo
viên phân tích, tổng hợp các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra, có thể bổ
sung, chỉnh lí khi cần thiết, hợp thức hóa những tri thức mới, kĩ năng mới. [16, tr
124-125].
Trong phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện:
+ Học sinh được tự lực tìm ra những điều mình chưa biết dưới sự hướng dẫn
của GV, chứ không phải thụ động tiếp thu những kiến thức do giáo viên áp đặt.
Họ được đặt mình vào trong tình huống học tập, tự lực giải quyết những vấn đề
nảy sinh trong tình huống đó theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến
thức mới, hình thành kĩ năng mới. Qua đó khả năng tư duy của họ được bộc lộ và
khơi dậy ý chí vươn lên trong học tập của mỗi cá nhân.
+ Các em nhận thấy câu hỏi của giáo viên và câu trả lời của mình là hoạt động
thú vị và sôi nổi. Đặc biệt khi trả lời đúng các em thấy tự tin và có cảm giác
thành công trong học tập, ngay cả với những HS không được gọi trả lời mà có
câu trả lời đúng cũng tự đánh giá được khả năng nắm kiến thức của chính mình.

13



chệch hướng của bài giảng. PP Đàm thoại -Phát hiện có thể kích thích được phần
nào tính tích cực của học sinh, song cũng chưa phát huy được tính chủ động, tự
giác, sáng tạo của người học, bởi người học hoàn toàn lệ thuộc vào câu hỏi của
người thầy. Đàm thoại một chiều sẽ dẫn học sinh vào tình trạng thụ động. Học sinh
vẫn là khách thể, bị "giật dây" và thụ động trả lời theo các câu hỏi đôi khi là vụn
vặt, nội dung hỏi đáp tủn mủn, khiến cho học sinh rất khó giải quyết vấn đề mang
lại hiệu quả cao trong việc dạy.
Hiệu quả của phương pháp này còn phụ thuộc rất lớn vào đối tượng Đàm
thoại như: trạng thái tâm lý không thuận hoặc không đáp ứng về trình độ giải quyết
những vấn đề đặt ra. Vì thế người dạy phải nắm chắc đối tượng dạy thì cuộc Đàm
thoại mới có hiệu quả.
1.2.3. So sánh các phương pháp Đàm thoại tái hiện, Đàm thoại - Phát hiện,
Đàm thoại tìm tòi, Phát hiện và giải quyết vấn đề
Mục đích của PP Đàm thoại tái hiện là kiểm tra bãi cũ, kiểm tra trí nhớ và
sự hiểu vấn đề của học sinh. Còn mục đích của PP Đàm thoại - Phát hiện là qua
đó học sinh phát hiện ra những tri thức và kĩ năng mới. Như vậy, PP Đàm thoại
tái hiện khác với PP Đàm thoại - Phát hiện.
Đàm thoại tìm tòi còn được gọi là vấn đáp phát hiện hay Đàm thoại ơrixtic.
Trong hình thức này học sinh giải quyết vấn đề không hoàn toàn độc lập mà mà
có sự gợi ý dẫn dắt của giáo viên khi cần thiết. Giáo viên tổ chức sự trao đổi ý
kiến - kể cả tranh luận - giữa thầy với cả lớp, có khi giữa trò với trò, nhằm giải
quyết một vấn đề xác định. Trong vấn đáp tìm tòi, giáo viên giống như người tổ
chức sự tìm tòi, còn học sinh giống như người tự lực phát hiện kiến thức mới.
Trong phương pháp này, có yếu tố tìm tòi, nghiên cứu của học sinh, giáo viên là
người tổ chức. Kết thúc cuộc Đàm thoại với sự giúp đỡ của giáo viên học sinh sẽ

15


tìm chân lí và thấy mình trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy từ đó

người tổ chức sự tìm tòi còn học sinh là người tự lực phát hiện kiến thức mới, vì
vậy kết thúc cuộc Đàm thoại học sinh có được niềm vui của sự khám phá, vừa
nắm được kiến thức mới, vừa nắm được cách thức đi tới kiến thức đó, trưởng
thành thêm một bước về trình độ tư duy. Cuối đoạn Đàm thoại, giáo viên cần biết
vận dụng các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra, dĩ nhiên là có bổ sung,
chỉnh lí khi cần thiết. Làm được như vậy, học sinh càng hứng thú, tự tin vì thấy
trong kết luận của thầy có phần đóng góp ý kiến của mình.
1.3.2. Một số yêu cầu về câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện
Câu hỏi trong dạy học có tính hướng dẫn để học sinh đạt được nội dung
cần học, để dẫn dắt học sinh tư duy, khám phá những điều học sinh chưa biết
hoặc để kiểm tra kiến thức, kỹ năng của học sinh. Câu hỏi và hệ thống câu hỏi
trong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện cần thỏa mãn một số yêu cầu sau:
+ Câu hỏi không tầm thường: là câu hỏi không chỉ trả lời đúng hay không đúng;
+ Câu hỏi phải rõ ràng, dễ hiểu: Thể hiện trong hình thức càng đơn giản càng
tốt;
+ Câu hỏi phải đơn nghĩa, chính xác: Giúp học sinh không thể hiểu sai ý của
thầy cô; từ đó học sinh mới có thể đưa ra được câu trả lời đúng. Nếu câu hỏi đa
nghĩa, phức tạp sẽ gây khó khăn cho học sinh;
+ Câu hỏi phải phù hợp: Phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và trình độ nhận thức
chung của cả lớp.
+ Câu hỏi không quá chung chung và cũng không nên quá chi tiết.
Trên đây là những yêu cầu cơ bản về câu hỏi. Ngoài ra còn có một số yêu
cầu cao hơn như: Câu hỏi gây sự tranh luận cho học sinh; câu hỏi phải hướng
tới cả lớp; câu hỏi dòi hỏi có sự phân tích sâu sắc, câu hỏi phải được đặt ra sao
cho kích thích tối đa hoạt động nhận thức của học sinh. Muốn vậy trong mỗi
17


câu hỏi phải chứa đựng một tình huống có vấn đề (vấn đề ở đây là những tìm
tòi, những nghiên cứu nhỏ được phân, tách từ các vấn đề chính), tức là mỗi câu

Để điều tra về thực trạng dạy học hình học ở trường THPT hiện nay, tôi đã làm
phiếu xin ý kiến của 84 giáo viên Toán ở 6 trường THPT thuộc tỉnh Hưng Yên là:
Trường THPT Dương Quảng Hàm, trường THPT Văn Giang, trường THPT
Nguyễn Công Hoan, trường THPT Trần Quang Khải, trường THPT Trưng
Vương, trường THPT Nguyễn Trung Ngạn .
Nội dung phiếu điều tra và tổng hợp kết quả như sau:
Câu 1. Những phương pháp dạy học nào dưới đây thường được quý thầy cô hay
dùng?
A) Thuyết trình giảng giải: 84/84
B) Phát hiện và giải quyết vấn đề: 32/84
C) Đàm thoại - Phát hiện: 26/84
D) Sử dụng công nghệ thông tin: 12/84
E) Hợp tác nhóm: 8/84
Câu 2. Theo thầy cô phương pháp dạy học sau đây dễ sử dụng?
Dễ sử dụng

Bình thường

Khó sử dụng

Phát hiện và giải quyết VĐ

64/84

16/84

4/84

Đàm thoại - Phát hiện


Đàm thoại - Phát hiện
Sử dụng công nghệ TT
Hợp tác nhóm

Rất tích cực
28
28
0
15

Có tích cực
56
48
22
53

Ít tích cực
0
8
62
16
Câu 4.
Theo
thầy cô
thì những
đoạn
Đàm
thoại nào
sau đây
là "Đàm


c

m

m

t

ủ

ột

a

ve

3

s

t

ố


ó

l
à

h

.

ỉ

HS
:

x



(

.

ủ

n

(


)

c

a



ươ

có

v

ng

(

l

củ

2

à

a

;

H
S:
Ph
ươ
ng
trì



tắc
củ

ve

GV:

a

ctơ

Phươn

đư

chỉ

g trình

ph

chính

ươ

tắc của

G


∆

tọa độ

)

:

hình

Đ

chiếu

ể

của gốc
(
*
)

GV: Viết phương trình
chính tắc của đường
thẳng (∆) đã cho theo

l

tọa độ

x



x

h

1



ư
t

1



h
ế

y

n



à

3


.
G

2

ế
u


)

.

trình chính tắc
của đường thẳng

h

2
t

0

HS: Phương

h

V

c