Nêu các phương diện của quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam từ đầu thế
kỉ XX – 1945
Văn học đổi mới theo hướng hiện đại hóa
-

Khái niệm “hiện đại hóa” được hiểu là quá trình làm cho văn học thoát ra
khỏi hệ thống thi pháp văn học trung đại (VHTĐ) và đổi mới theo hình
thức của văn học phương Tây, có thể hội nhập với nền văn học trên thế
giới.

-

Cơ sở xã hội:
• Đầu thế kỉ XX, thực dân Pháp xâm lược và đẩy mạnh công cuộc khai
thác thuộc địa, làm cho xã hội nước ta có nhiều thay đổi: xuất hiện
nhiều đô thị và nhiều tầng lớp mới, nhu cầu thẩm mĩ cũng thay đổi.
• Nền văn học dần thoát khỏi sự ảnh hưởng của văn học Trung Hoa và
dần hội nhập với nền văn học phương Tây (cụ thể là nền văn học Pháp).
• Chữ Quốc ngữ ra đời thay cho chữ Hán và chữ Nôm.
• Nghề báo in xuất bản ra đời và phát triển khiến cho đời sống văn hóa trở
nên sôi nổi.

1. Quan niệm văn học và lí tưởng thẩm mĩ.
a. Quan niệm văn học
Văn học trung đại Việt Nam:
-

Văn học trung đại Việt Nam bị chi phối bởi quan niệm sáng tác “Văn dĩ tải
đạo”, “Thi dĩ ngôn chí” – tức xem văn chương là công cụ, phương tiện để
thể hiện đạo đức thời phong kiến.



Từ đầu thế kỉ XX, văn chương được coi là một nghề để kiếm sống, sáng tạo
nghệ thuật gắn với nhu cầu giải trí.

-

Xuất hiện khái niệm “nhà văn” và “nghề văn” với các quá trình được
chuyên nghiệp hóa từ sáng tác, xuất bản, in ấn, phát hành.
b. Lí tưởng thẩm mĩ

Trung đại
• Cái đẹp gắn với đạo đức, thuộc
vào những khuôn mẫu định sẵn

Hiện đại
• Cái đẹp đa dạng, phong phú, gắn
với đời sống

(xuân – hạ – thu – đông, tùng –
cúc – trúc – mai, long – li – quy
– phượng…)
• Cái đẹp chỉ mang tính ước lệ,
tượng trưng
• Lấy thiên nhiên làm chuẩn mực
cái đẹp, là thước đo mọi giá trị
của tạo vật. Trong văn học trung
đại, hình tượng thiên nhiên
thường gắn với lí tưởng, đạo đức

• Đề cao vẻ đẹp của con người

• Vẻ đẹp khuôn mẫu của Thúy Vân, Thúy Kiều trong “Truyện Kiều” của
Nguyễn Du:
“Vân xem trang trọng khác vời,
Khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang.
Hoa cười, ngọc thốt đoan trang
Mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da.
Kiều càng sắc sảo, mặn mà
So bề tài sắc lại là phần hơn.
Làn thu thủy, nét xuân sơn


Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh.”
Văn học hiện đại
-

Các tác giả của nhóm Tự lực văn đoàn đã có những quan niệm thẩm mĩ mới
có tính thời đại về cái đẹp của con người, đặc biệt là con người đô thị. Con
người trong tác phẩm của nhà văn đã ý thức công khai rằng sắc đẹp tự thân
là một yếu tố giá trị cá nhân, là điều đáng tự hào của các nhân vật, vì thế
con người luôn có ý thức làm đẹp cũng như phô diễn sắc đẹp của bản thân
mình. Phần lớn các cô thiếu nữ trong tác phẩm của Tự lực văn đoàn đều có
hình thức bề ngoài khá quyến rũ, hiện đại, không giống với vẻ đẹp mực
thước của người phụ nữ trong các tác phẩm văn học trung đại nữa. Cô đào
Mơ trong truyện ngắn “Dọc đường gió bụi” của Khái Hưng là một cô gái có
vẻ đẹp “muôn phần diễm lệ”. “Hai đặc điểm của Mơ là cái giọng véo von
bổng trầm đúng bậc và tấm nhan sắc diễm lệ. Không phải là cái nhan sắc
chín chắn, thùy mị kín đáo của phần nhiều các cô gái quê, nhưng là cái
nhan sắc long lanh với đôi mắt hơi xếch, với cặp môi tươi thắm luôn nhích
một nụ cười lẳng lơ, nồng nàn.”



-

Từ khoảng thế kỉ XVIII trở đi, tình trạng khủng hoảng sâu sắc của ý thức
hệ phong kiến đã thức tỉnh mạnh mẽ ý thức cá nhân. Cái tôi xuất hiện rõ nét
trong tác phẩm của các tác giả Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát,
Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Khuyến, Tú Xương,...

-

Chỉ có ba tác giả xưng tên mình trong sáng tác trung đại: Hồ Xuân Hương,
Nguyễn Du và Nguyễn Công Trứ.
“Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi
Này của Xuân Hương mới quệt rồi
Có phải duyên nhau thì thắm lại
Đừng xanh như lá bạc như vôi.”
“Mời trầu” – Hồ Xuân Hương
“Bất tri tam bách dư niên hậu,
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như?”
(Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa,
Thiên hạ ai khóc Tố Như chăng?)
“Độc Tiểu Thanh ký” – Nguyễn Du
“Vũ trụ nội mạc phi phận sự
Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng”


“Bài ca ngất ngưởng” – Nguyễn Công Trứ
Văn học hiện đại: đề cao cái tôi cá nhân, đề cao cá tính sáng tạo của người
viết.
-



-

Cái tôi cá nhân của Thế Lữ là khao khát tự do, vẫy vùng giữa cảnh “núi non
hùng vĩ”, thoát khỏi cảnh tù hãm sa cơ như tâm sự con hổ trong vườn bách
thú:
“Có biết chăng trong những ngày ngao ngán
Ta đương theo giấc mộng ngàn to lớn
Để hồn ta được phảng phất gần ngươi
- Hỡi cảnh rừng ghê gớm của ta ơi!”
(Nhớ rừng)
d. Tính quy phạm, sùng cổ
Văn học trung đại

-

Có tính quy phạm chặt chẽ:

• Thể loại nào cũng tuân theo những luật lệ, quy định nghiêm ngặt từ đề tài,
chủ đề, kết cấu, bố cục đến số câu, số chữ, cách ghép vần,…
• Người viết phải thông qua một hệ thống ước lệ dày đặc, nghiêm ngặt để
phản ánh nội dung tác phẩm (dù phản ánh hiện thực hay bộc lộ tình cảm).
Đây là điểm hạn chế khả năng phản ánh hiện thực của văn học song lại phù
hợp với tâm lí nghệ thuật, quan niệm thẩm mĩ của người xưa.
• Tính quy phạm, ước lệ, tượng trưng đã tạo cho tác phẩm văn học trung đại
tính hàm súc cao, ít lời, nhiều ý, đồng thời có vẻ đẹp riêng: trang nhã và
thâm thúy.
-


câu nói của viên tướng
khét tiếng Mã Viện đời
Hán chép trong Hậu Hán
Thư: “Đại trượng phu
dương tử ư cương trường,
dĩ mã cách khỏa thi nhĩ”
(bậc đại trượng phu nên
chết ở giữa chiến trường,
lấy da ngựa mà bọc thây),


ý nói làm trai phải đánh
Đông dẹp Bắc, xả thân
nơi chiến trường vì nghĩa
lớn.
Thường ảnh hưởng, vay mượn của văn
học Trung Quốc
Nhân vật trung tâm là người anh hùng Nhân vật đa dạng, phong phú, là con
cứu quốc, liệt nữ, tráng sĩ, chinh phu người ở mọi giai cấp, tầng lớp trong xã
chinh phụ, chủ yếu là tầng lớp trên.

hội đương đại, ai cũng có thể trở thành
nhân vật trung tâm

3. Hệ thống thể loại
Trung đại
Tính nguyên hợp rõ nét

Hiện đại
Chỉ những thể loại thuần túy văn học

Văn – sử – triết bất phân

-

Thơ, phú, văn (truyện lí chữ
Hán, truyện thơ Nôm)

• Thời kì Thơ mới là đỉnh cao của
sự phát triển thơ Việt Nam.
• Một số nhà thơ tiêu biểu trong
giai đoạn Thơ mới là Xuân Diệu,
Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Huy
Cận, Nguyễn Bính,…
-

Tự sự hư cấu (tiểu thuyết, truyện
ngắn, kí)

• Người đầu tiên có công trong


việc hiện đại hóa tiểu thuyết là
Hồ Biểu Chánh. Ngoài ra, còn có
nhiều tiểu thuyết gia tiêu biểu
trong thời kì này như Nguyễn
Chánh Sắc, Nhất Linh – Khái
Hưng – Hoàng Đạo (ba tác giả
trong nhóm Tự lực văn đoàn).
• Những cây bút xuất sắc như
Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn,

quan trường, nói lên tâm tư, tình

nhất trong sáng tác văn học.

cảm của đại đa số quần chúng.

-

Ngôn ngữ trong các tác phẩm
văn học hiện đại ngày càng trở
nên uyển chuyển, phong phú,
gần gũi với ngôn ngữ hàng ngày
hơn.

5. Sự du nhập của các phương pháp sáng tác phương Tây vào văn học Việt
Nam


-

Chủ nghĩa lãng mạn

• Ở Việt Nam, chủ nghĩa lãng mạn với tư các là 1 trào lưu văn học xuất hiện
những năm 30 của thế kỉ XX. Tiêu biểu cho trào lưu này là văn xuôi của Tự
lực văn đoàn và thơ ca của phong trào Thơ Mới.
• Chủ nghĩa lãng mạn đã tạo được một giai đoạn thơ ca giàu hương sắc với
nhiều phong cách và cá tính sáng tạo phong phú.
• Văn chương lãng mạn đậm nét cái tôi cá nhân, khẳng định cái tôi một cách
tích cực, xem cái tôi là chủ thể sáng tạo được khai thác không hề vơi.
-