Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

I. PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài.
Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo dục
phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù
hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả
năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác
động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh".
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ
bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của
người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng
lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học
sinh.
Trong các môn học ở trường Trung học cơ sở thì Địa lí là môn học cung cấp
cho học sinh những kiến thức cơ bản, cần thiết về Trái Đất và những hoạt động của
con người trên bình diện quốc gia và quốc tế, làm cơ sở cho hình thành thế giới
quan khoa học; giáo dục tư tưởng tình cảm đúng đắn; đồng thời rèn luyện cho học
sinh các kĩ năng hành động, ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã hội, phù
hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế của thời đại.
Chương trình địa lý 6 trọng tâm tìm hiểu về Trái đất và các thành phần tự
nhiên của Trái đất. Đối với học sinh lớp 6 khả năng tư duy, phân tích, tổng hợp của
các em chưa sâu, nên việc sử dụng kênh hình trực quan là rất cần thiết trong giảng
dạy. Vì vậy chúng tôi mạnh dạn xây dựng chuyên đề: “Một số biện pháp rèn năng
lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6”.
2. Mục đích nghiên cứu
Hướng dẫn học sinh có kĩ năng tự học, tự nghiên cứu, kết hợp sử dụng
sách giáo khoa, thiết bị dạy học nhằm hình thành kĩ năng học tốt môn Địa lí.
Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập bộ môn.


1. Chương 1: Tổng quan.
1.1/ Cơ sở lý luận.
Trong chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực, khái niệm năng
lực được sử dụng như sau:
- Trong các môn học, những nội dung và hoạt động cơ bản được liên kết với
nhau nhằm hình thành các năng lực;
- Năng lực là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn...;
- Mục tiêu hình thành năng lực định hướng cho việc lựa chọn, đánh giá mức
độ quan trọng và cấu trúc hóa các nội dung và hoạt động và hành động dạy học về
mặt phương pháp;
- Năng lực mô tả việc giải quyết những đòi hỏi về nội dung trong các tình
huống: ví dụ như đọc một văn bản cụ thể ... Nắm vững và vận dụng được các phép
tính cơ bản ...;
- Các năng lực chung cùng với các năng lực chuyên môn tạo thành nền tảng
chung cho công việc giáo dục và dạy học;
- Mức độ đối với sự phát triển năng lực có thể được xác định trong các
chuẩn: Đến một thời điểm nhất định nào đó, học sinh có thể/phải đạt được những
gì?
1.2/ Cơ sở thực tiễn.
Môn Địa Lí trong nhà trường có khả năng bồi dưỡng cho học sinh một khối
lượng kiến thức phong phú về Địa Lí tự nhiên, Địa Lí kinh tế - xã hội và những kĩ
năng, kĩ xảo cần thiết trong cuộc sống, đặc biệt là kĩ năng bản đồ. Vì vậy, để giúp
học sinh hiểu, nắm vững các kĩ năng và kiến thức Địa Lí trong dạy học Địa Lí giáo
viên cần đặc biệt coi trọng các vấn đề sau:
+ Hình thành cho học sinh hệ thống các biểu tượng, khái niệm Địa Lí, các
mối quan hệ Địa Lí, nhất là mối quan hệ nhân quả.
+ Phát triển cho học sinh tư duy Địa Lí đó là tư duy liên hệ tổng hợp xét
đoán dựa trên bản đồ.
Người thực hiện:

trong thư viện trường.
- Nguồn tư liệu trên mạng có nhiều, nhưng để chọn được đối tượng phù hợp
nhất phục vụ cho bài giảng thì không phải dễ, không phải GV nào cũng làm được.
- Tải được tài liệu: video clip....làm sao để cắt, nối, đưa vào bài giảng cũng
gây khó khăn cho nhiều giáo viên.
Người thực hiện:
4


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

Điều tra năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video…. lớp 6 đầu năm học
2015-2016:
Năng lực sử dụng
Khối

Sĩ số
HS

Tranh
ảnh

Tỉ lệ
(%)

Sơ đồ

Tỉ lệ
(%)



Sau kết quả khảo sát năng lực đầu năm, nhận thấy tỉ lệ học sinh có kĩ năng sử
dụng tranh ảnh, sơ đồ, mô hình, video....chưa nhiều. Tôi đã tiến hành xây dựng kế
hoạch, sử dụng các thiết bị, đồ dùng dạy học và chú ý rèn kĩ năng sử dụng, khai
thác vào để giúp các em có cách học tập và tiếp thu bài học có hiệu quả hơn.
2.2/ Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh mô hình, video… cho
học sinh trong môn địa lí 6.
2.2.1/ Rèn kĩ năng khai thác tranh ảnh.
Bước 1: Giáo viên cho học sinh quan sát tranh
Nêu lên các bức tranh (hoặc ảnh) nhằm xác định xem bức tranh hay, bức ảnh
đó thể hiện cái gì?đối tượng địa lí nào? ở đâu?.
Bước 2: Chỉ ra những đặc điểm, thuộc tính của các đối tượng địa lí được thể
hiện trên bức tranh (hoặc ảnh).
Bước 3: Nêu biểu tượng và khái niệm Địa Lí trên cơ sở những đặc điểm và
thuộc tính của nó.
Ví dụ 1:
Bước 1: GV yêu cầu H/S quan sát ảnh

Hình 2. Núi lửa Kilauea đảo Hawaii

Hình 1. Núi lửa đang hoạt động
Người thực hiện:
5


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

? Nêu tên các đối tượng trong hai bức ảnh trên?
Bước 2: Em hãy mô tả hoạt động của núi lửa?
Bước 3:

- Các đối tượng Địa Lí trải rộng trong không gian, giáo viên không thể dẫn
học sinh đến từng nơi được. Vì vậy dạy học Địa Lí rất cần thiết có sơ đồ. Các đối
tượng Địa Lí được thể hiện trên sơ đồ thông qua hệ thống kí hiệu, hình ảnh biểu
diễn trên không gian.
- Để khai thác được những tri thức Địa Lí trên sơ đồ, trước hết học sinh phải
hiểu sơ đồ, đọc đựơc sơ đồ, nghĩa là phải nắm bắt những kiến thức lý thuyết về sơ
đồ, trên cơ sở đó có đựơc những kĩ năng làm việc với sơ đồ.
* Khi tổ chức cho học sinh làm việc với sơ đồ, giáo viên cần lưu ý hướng dẫn học
sinh khai thác kiến thức trên sơ đồ theo các bước sau:
1. Đọc tên sơ đồ để biết đối tượng địa lí thể hiện trên sơ đồ là gì?
2. Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện đối tượng đó trên sơ đồ
như thế nào? Bằng các kí hiệu gì? Bằng các màu gì?
3. Dựa vào các kí hiệu, màu sắc trên sơ đồ để xác định vị trí của các đối
tượng địa lí.
4. Dựa vào sơ đồ kết hợp với kiến thức Địa Lí, vận dụng các thao tác tư duy
(so sánh, phân tích, tổng hợp) để phát hiện các mối liên hệ Địa Lí không thể hiện
trực tiếp trên sơ đồ (đó là mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, các yếu tố kinh tế
với nhau ) nhằm giải thích sự phân bố cũng như đặc điểm các đối tượng , hiện
tượng địa lí.

Người thực hiện:
7


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

Ví dụ 1:
Yêu cầu HS quan sát H24 sgk-28
? Xác định đâu là đường trục trái đất đâu là
đường phân chia sáng tối?

với vật thật, thể hiện được cấu trúc, hình ảnh bên ngoài của các sự vật địa.
Ví dụ 1:
* Quả địa cầu:
Là mô hình thu nhỏ của Trái Đất,
khoảng cách giữa các điểm và diện tích
lãnh thổ không bị sai lệch, tỉ lệ được cố
định theo tất cả các hướng, hình dạng
các đối tượng được đảm bảo. Khi dạy
kết hợp cả quả địa cầu và bản đồ thì
xac1 định trên quả địa cầu trước, sau
mới xác định trên bản đồ.
Ví dụ 2:
Khi dạy về đường xích đạo, các điểm cực, các kinh tuyến, vĩ tuyến, kinh độ,
vĩ độ, nửa cầu Đông, Tây, Bắc, Nam thì xác định trên quả địa cầu trước sau đó mới
chuyển sang bản đồ, để đảm bảo hình thành đối tượng đúng cho học sinh.
+ Dùng bút màu, phấn màu để chấm điểm và gạch trên quả địa cầu khi xác định các
điểm và đường trên quả địa cầu.
+ Khi quay quả địa cầu phải theo đúng chiều quay của Trái Đất từ Tây sang Đông.
Ví dụ 3:
* Mô hình vận động tự quay của Trái
Đất quanh Mặt Trời.
Nhờ vào nguồn điện, mô hình chuyển
động Mặt Trời (hình cầu lớn), Trái Đất
(hình cầu vừa), Mặt Trăng (hình cầu bé
nhất) thì các em sẽ thất được Trái Đất
vừa quay quanh trục vừa quay quanh
Mặt Trời, Mặt Trăng quay quanh Trái
Đất học sinh sẽ hiểu rõ một cách trực
quan vận động tự quay của Trái Đất
Người thực hiện:

Khi dùng khối đồ địa hình cao nguyên
và bình nguyên.
Qua hình học sinh xác định được độ
cao của bình nguyên, cao nguyên, địa
hình của cao nguyên, bình nguyên 
so sánh tìm hiểu khác nhau và giống
nhau của cao nguyên và bình nguyên,
của núi và cao nguyên.
2.2.4/ Rèn kĩ năng sử dụng video clip.
Khác với những phương tiện dạy học khác, video có khả năng trình bày nội
dung bài học bằng hình thức hình ảnh kết hợp với âm thanh theo một trình tự liên
kết hữu cơ. Toàn bộ nội dung bài học được truyền tải một cách sinh động qua hiệu
ứng âm thanh tạo cho học sinh hứng thú học tập. Không những thế, học sinh còn
hiểu được toàn bộ quá trình phát sinh và phát triển của các sự vật hiện tượng.
Tỉ lệ tiếp nhận kiến thức từ ngoài vào bộ
não con người qua nghe và nhìn là lớn
nhất, chiếm 94%. Người ta cũng tổng
kết được mức độ ghi nhớ kiến thức bằng
các con đường cảm giác khác Thính giác
và thị giác chiếm tới 50%
Hiện nay, video được đánh giá
khá cao trong dạy học địa lí nói riêng và
trong các bộ môn khác nói chung được
nêu trong sơ đồ sau
- Video giúp học sinh nắm vững kiến thức và ghi nhớ kiến thức lâu bền
- Video giúp học sinh quan sát các hiện tượng và quá trình địa lý một cách toàn
diện.
- Video với hình ảnh sinh động, hấp dẫn có thể thay thế tranh ảnh và mô hình, thay
thế các cuộc tham quan, dã ngoại về địa lý
* Nguyên tắc sử dụng videoclip

Xác định mục tiêu
Xác định nội dung
Xây dựng kịch bản
Chuẩn bị bài giảng
- Bước 1: Xác định mục tiêu
Người thực hiện:
12


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

Để xác định mục tiêu bài học một cách nhanh nhất và chính xác nhất giáo
viên phải nắm vững cấu trúc chương trình, nội dung bài học. Qua đó, bài giảng của
giáo viên khoa học hơn, cô đọng hơn và điều quan trọng là học sinh biết được mình
cần nắm được những gì qua bài học đó. Nó giúp giáo viên không lan man, dàn trải
hay đi sâu phân tích những đối tượng ít liên quan đến bài học. Còn đối với học
sinh, việc xác định mục tiêu bài học ngay từ đầu , giúp các em tập trung có chủ
định hơn và nắm kiến thức tốt hơn.
Bước 2: Xác định nội dung
- Thành phần đầu tiên và cơ bản của nội dung là tri thức. Những tri thức cơ
bản cần xác định là:
+ Những tri thức có tính chất kinh nghiệm.
+ Những tri thức lí thuyết
- Thành phần thứ hai của nội dung dạy học là kinh nghiệm thực hiện cách
thức hành động. Kĩ năng chính là những kinh nghiệm về cách thức hành động.
- Thành phần thứ ba của nội dung dạy học là những tiêu chuẩn về thái độ đối
với tự nhiên, xã hội và con người. Thực chất đây là tính giáo dục của nội dung dạy
học.
Bước 3: Xây dựng kịch bản
Xây dựng kịch bản là thể hiện thành văn

phần mền rất phù hợp cho việc mô phỏng các hiện tượng địa lý.
Phần mềm Flash có các công cụ giúp
chúng ta có thể vẽ các đối tượng cần mô
phỏng rồi cho các đối tượng chuyển
động bằng cách tạo nhiều hình ảnh liên
tiếp trên các frame của timeline theo
hình thức hoạt hình, phần mềm flash
cũng hỗ trợ các phép biến đổi hình ảnh
giúp chúng ta tạo chuyển động dễ dàng
mà không cần phải vẽ tất cả các ảnh
trong quá trình biến đổi, mà chỉ cần vẽ
Người thực hiện:
14


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

hình đầu tiên và cuối cùng.
Với phần mềm Flash giáo viên có thể dùng nó để mô phỏng hiện tượng địa
lý tùy theo trình độ của mình. Với những giáo viên mới tìm hiểu về Flash và chưa
có kiến thức về lập trình thì có thể tạo mô phỏng bằng các Frame trên TimeLine,
những giáo viên đã có kiến thức về lập trình thì có thể sử dụng các mã lệnh đặt lên
các đối tượng để điều kiển các đối tượng đó, với cách này người giáo viên có thể
tạo ra các mô hình mô phỏng rất linh hoạt và hoàn toàn phù hợp với kiên thức lý
thuyết địa lý. Sau đây là hình ảnh của một số sản phẩm ví dụ minh họa

Người thực hiện:
15



(%)

Video

Tỉ lệ
(%)

6

57

45

79

34

60

30

52,6

30

52,6

2.4/ Bài học kinh nghiệm
2.4.1/ Bài học chung.
Người thực hiện:

2.4.3/ Bài học thành công.
Rèn luyện cho học sinh khả năng thu thập, xử lý, tổng hợp thông tin địa lý;
rèn các kĩ năng sống: tìm kiếm và xử lí thông tin, so sánh, phán đoán, tự tin, tự
nhận thức, làm chủ bản thân, phản hồi, lắng nghe tích cực, trình bày 1 phút…
Học sinh yêu thích học tập bộ môn, yêu mến thiên nhiên, từ đó có ý thức bảo
vệ thiên nhiên môi trường; có niềm tin vào khả năng của con người để chinh phục
tự nhiên, cải tạo tự nhiên để phục vụ cuộc sống.Từ đó các em có ý thức bảo vệ môi

Người thực hiện:
17


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

trường xung quanh “Xanh - Sạch - Đẹp” môi trường sống trong lành. Giữ gìn vệ
sinh trường, lớp, có ý thức chăm sóc và bảo vệ cảnh quan trường học.
2.4.4/ Bài học chưa thành công.
Để phục vụ giảng dạy đòi hỏi giáo viên phải tìm hình ảnh, video trên
internet, nhung tìm một số đoạn video gắn với các đơn vị kiến thức của bài học
tương đối khó. Khi tìm được công đoạn cắt nối tương đối phức tạp mất thời gian.
Vẫn còn một bộ phận học sinh chưa thành thạo trong khai thác tranh ảnh, sơ
đồ, mô hình, video….

III. PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ.
Người thực hiện:
18


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.


Người thực hiện:
19


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

Để nâng cao trình độ chuyên môn, kiến nghị cấp lãnh đạo, Phòng Giáo Dục
tổ chức các buổi chuyên đề, hội giảng để các giáo viên có điều kiện học hỏi, trao
đổi kinh nghiệm lẫn nhau trong giảng dạy.

Hà Lâu, ngày 10 tháng 3 năm 2016
Người thực hiện

IV. TÀI LIỆU THAM KHẢO-PHỤ LỤC

Người thực hiện:
20


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

- Át lát địa lý Việt Nam
- Một số vấn đề đổi mới PPDH môn Địa lí THCS - NXB Giáo dục.
- Tài liệu định hướng dạy học phát triển năng lực học sinh THCS
- SGK Địa lí 6 - NXB Giáo dục.
- SGV Địa lí 6 - NXB Giáo dục.
- Sách thiết kế bài giảng Địa lí 6.
- Tài liệu hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kỹ năng môn Địa lí THCS

V. NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG CHẤM SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.


MỤC LỤC.
Nội dung

Trang

Người thực hiện:
22


Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

I/ PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài.

1

2. Mục đích nghiên cứu.

1

3. Thời gian, địa điểm.

1

4. Đóng góp mới về mặt lý luận thực tiễn.

2

II/ PHẦN NỘI DUNG.

1. Kết luận.

19

2. Kiến nghị

19
IV. PHẦN TÀI LIỆU THAM KHẢO-PHỤ LỤC

21

V. NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC

22

Người thực hiện:
23