VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VŨ THIỆN

CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI THƯƠNG BINH, BỆNH
BINH TỪ THỰC TIỄN TRUNG TÂM ĐIỀU DƯỠNG
THƯƠNG BINH NHO QUAN, TỈNH NINH BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

HÀ NỘI - 2016


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VŨ THIỆN

CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI THƯƠNG BINH, BỆNH
BINH TỪ THỰC TIỄN TRUNG TÂM ĐIỀU DƯỠNG
THƯƠNG BINH NHO QUAN, TỈNH NINH BÌNH
Chuyên ngành

: Công tác xã hội

Mã số

: 60.90.01.01

1.4. Các cơ sở pháp lý về công tác đối với thương binh, bệnh binh ........ 27
Chương 2. THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI THƯƠNG BINH,
BỆNH BINH TẠI TRUNG TÂM ĐIỀU DƯỠNG THƯƠNG BINH NHO
QUAN, TỈNH NINH BÌNH ............................................................................. 30

2.1. Giới thiệu Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh
Bình ........................................................................................................... 30
2.2.Thực trạng thương binh, bệnh binh tại Trung tâm Điều dưỡng thương
binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình................................................................ 32
2.3. Thực trạng công tác xã hội đối với thương binh, bệnh binh tại Trung
tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình ........................ 41
Chương 3. ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN CÔNG TÁC
XÃ HỘI ĐỐI VỚI THƯƠNG BINH, BỆNH BINH TỪ THỰC TIỄN TRUNG
TÂM ĐIỀU DƯỠNG THƯƠNG BINH NHO QUAN, TỈNH NINH BÌNH ......63

3.1. Định hướng thực hiện công tác xã hội đối với thương binh, bệnh binh...63
3.2. Một số giải pháp thực hiện công tác xã hội đối với thương binh, bệnh
binh tại Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình 68
KẾT LUẬN...................................................................................................... 74
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................... 76


DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1: Quy mô, cơ cấu đối tượng đang điều trị, nuôi dưỡng tại Trung tâm.. 33
Bảng 2.2: Tình trạng sức khỏe thương binh, bệnh binh ................................. 35
Bảng 2.3: Nguồn thu nhập khác của thương binh, bệnh binh tại Trung tâm .. 36
Bảng 2.4. Vấn đề việc làm của thương binh, bệnh binh ................................. 37
Bảng 2.5: Hoàn cảnh gia đình thương binh, bệnh binh .................................. 38
Bảng 2.6: Tình hình chi trả chế độ cho người có công trong từng năm ......... 47

con liệt sĩ được hưởng chế độ ưu đãi về giáo dục, đào tạo, chăm sóc y tế, hơn
1


1000 cán bộ lão thành cách mạng được hỗ trợ cải thiện nhà ở. Ngoài số tiền
trợ cấp hàng tháng mỗi năm có hàng trăm tỉ đồng từ nguồn vốn đầu tư xây
dựng cơ bản để xây dựng các công trình phục vụ người có công, hàng nghìn tỉ
để hỗ trợ về nhà ở cho người có công với cách mạng và thân nhân của họ.
Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình được
thành lập tháng 6 năm 1965, với nhiệm vụ: Tiếp nhận, quản lý, điều trị, nuôi
dưỡng, phục hồi chức năng và giải quyết chế độ chính sách cho thương binh,
bệnh binh bị vết thương sọ não và bị mắc bệnh tâm thần nặng đặc biệt của các
tỉnh thành trên toàn quốc.
Hiện nay Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan đang quản lý,
điều trị, nuôi dưỡng, phục hồi chức năng và giải quyết chế độ chính sách cho
159 đối tượng, trong đó có 84 thương binh, bệnh binh tâm thần nặng đặc biệt
và 75 đối tượng bảo trợ xã hội.
Với tinh thần “Tất cả vì thương binh phục vụ”, tự lực tự cường, đoàn kết
thống nhất, khắc phục khó khăn có nhiều sáng kiến cải tiến kỹ thuật, phát huy
sức mạnh tổng hợp của tổ chức Đảng, chính quyền, các tổ chức đoàn thể, kết
hợp sự ủng hộ của chính quyền và nhân dân địa phương nơi đơn vị đứng
chân. Đặc biệt từ ngày thành lập đến nay Trung tâm luôn được sự lãnh đạo
chỉ đạo về mọi mặt của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, Tỉnh ủy, Ủy
ban nhân dân tỉnh Ninh Bình, sở Lao động-Thương binh và Xã hội Ninh Bình
và các cấp, các ngành nên Trung tâm luôn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được
giao, giữ vững truyền thống là đơn vị lá cờ đầu của ngành Lao động-Thương
binh và Xã hội. Năm 2010 Trung tâm được Nhà nước phong tặng danh hiệu
“Anh hùng Lao động” thời kỳ đổi mới.
Trong những năm gần đây đội ngũ cán bộ, viên chức, lao động của Trung
tâm đã có nhiều cố gắng trong việc quan tâm, chăm lo mọi mặt đời sống vật

Đã có một số đề tài khoa học liên quan đến một vài khía cạnh của lĩnh
vực chăm sóc người có công với cách mạng ở các địa bàn khác như: Đề tài
3


“Vai trò của nhân viên công tác xã hội trong nâng cao hiệu quả thực hiện
chính sách của Đảng và Nhà nước ta đối với người có công với cách mạng ở
huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hoá hiện nay ” của sinh viên Lê Thị Hương,
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; đề tài “Thực trạng thực hiện chính sách ưu
đãi đời sống người có công với cách mạng trên địa bàn Tỉnh Thanh Hóa và
một số giải pháp khắc phục giai đoạn 2010- 2015” của sinh viên Cao Thị
Thuận, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; đề tài “Hiệu quả của
việc thực hiện chính sách ưu đãi đến đời sống thương, bệnh binh trên địa bàn
phường Trường Thi năm 2010" của sinh viên Hoàng Thị Thu Hoa, Trường
Đại học Hồng Đức, Thanh Hóa; đề tài “Công tác xã hội đối với thương binh,
bệnh binh từ thực tiễn xã Pơng drang, huyện Krông bút, tỉnh Đăk lắk” của
học viên Vũ Thị Vân Anh Học viện Khoa học Xã hội…
Những đề tài trên tiếp cận vấn đề ở khía cạnh tìm hiểu thực trạng công
tác chăm sóc người có công hay đánh giá hiệu quả của chính sách ưu đãi xã
hội đối với người có công dưới góc nhìn của những người làm chính sách và
đối tượng là những người có công với cách mạng. Cho đến nay vẫn chưa có
đề tài nào nghiên cứu sâu sắc việc đưa công tác xã hội vào trợ giúp riêng cho
đối tượng thương binh, bệnh binh trong phạm vi Trung tâm Điều dưỡng
thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình.
Vì thế, đề tài “Công tác xã hội đối với thương binh, bệnh binh từ thực
tiễn Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình” là đề tài
nghiên cứu việc đưa công tác xã hội vào trợ giúp cho đối tượng thương binh,
bệnh binh tại Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu

các văn bản pháp luật, tạp chí, các báo cáo khoa học để xây dựng cơ sở lý
luận cho đề tài nghiên cứu. Việc xác định một số khái niệm chính của đề tài

5


như: Thương binh, bệnh binh, ưu đãi xã hội, chính sách, chính sách xã hội,
công tác xã hội đối với thương binh, bệnh binh và tìm hiểu những quy định
chung về chế độ ưu đãi đối với thương binh, bệnh binh, tìm hiểu số liệu về
quy mô, cơ cấu và thực trạng hỗ trợ xã hội cho thương binh, bệnh binh trong
Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình.
5.2.Phương pháp điều tra bảng hỏi
Phương pháp này tác giả sử dụng trên đối tượng là 30 thương binh, bệnh
binh tại đơn vị nghiên cứu nhằm thu thập thông tin, số liệu về thực trạng đời
sống của họ, thông qua đó phân tích và nhận diện những khó khăn mà đối
tượng đang gặp phải, làm cơ sở cho tác giả đề xuất những giải pháp ở phần sau.
Số liệu được xử lý sau khi điều tra được phân tích tại Chương 2 của luận văn.
5.3.Phương pháp phỏng vấn sâu
Kết hợp với điều tra bảng hỏi tác giả tiến hành phỏng vấn sâu cán bộ,
viên chức, lao động tại Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh
Ninh Bình, sau đó tổng hợp các câu trả lời nhằm có cái nhìn sâu hơn, cụ thể
hơn về những chương trình chăm sóc, trợ giúp thương binh, bệnh binh tại
Trung tâm.
5.4.Phương pháp quan sát
Với phương pháp này tác giả đến nhà một số gia đình thương binh, bệnh
binh của Trung tâm nhằm quan sát và tìm hiểu rõ hơn về cuộc sống thường
ngày của gia đình họ. Đồng thời quan sát một số hoạt động của các chương
trình chăm sóc thương binh, bệnh binh tại các khoa của Trung tâm với mục
đích tìm hiểu sâu hơn thực trạng công tác xã hội đối với đối tượng này tại đơn
vị nghiên cứu.

7. Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu, các phụ lục, luận văn
có 3 chương sau đây:

7


Chương 1: Những vấn đề lý luận về công tác xã hội đối với thương binh,
bệnh binh.
Chương 2: Thực trạng công tác xã hội đối với thương binh, bệnh binh tại
Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình.
Chương 3: Định hướng và các giải pháp thực hiện công tác xã hội đối
với thương binh, bệnh binh từ thực tiễn Trung tâm Điều dưỡng thương binh
Nho Quan, tỉnh Ninh Bình.

8


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI
THƯƠNG BINH, BỆNH BINH
1.1. Khái niệm, đặc điểm, tâm lý và nhu cầu của thương binh,
bệnh binh
1.1.1. Khái niệm và đặc điểm của thương binh, bệnh binh
- Khái niệm người có công và người có công với cách mạng
Khái niệm người có công:
Theo nghĩa rộng: Người có công là những người không phân biệt tôn giáo,
tín ngưỡng, dân tộc, nam, nữ, tuổi tác, đã tự nguyện cống hiến sức lực, tài
năng, trí tuệ, có người đã hi sinh cả cuộc đời mình cho sự nghiệp dựng nước,
giữ nước và kiến thiết đất nước. Họ là người có những thành tích đóng góp

không đủ điều kiện hưởng chế độ hưu trí; làm nghĩa vụ quốc tế; dũng cảm
thực hiện công việc cấp bách, nguy hiểm phục vụ quốc phòng, an ninh. Bệnh
binh là quân nhân, công an nhân dân mắc bệnh làm suy giảm khả năng lao
động từ 41% đến 60% đã được cơ quan, đơn vị có thẩm quyền công nhận
trước ngày 31 tháng 12 năm 1994.
Người có công với cách mạng bao gồm rất nhiều đối tượng nhưng trong
đề tài này tác giả sẽ đi sâu hơn về đối tượng thương binh bị vết thương sọ não
và bệnh binh bị bệnh tâm thần đang được quản lý, điều trị, nuôi dưỡng, phục
hồi chức năng và giải quyết chế độ chính sách tại Trung tâm Điều dưỡng
thương binh Nho Quan, tỉnh Ninh Bình vì họ là những người thiệt thòi hơn so
với những thương binh, bệnh binh và các đối tượng người có công khác.
+ Đặc điểm của thương binh, bệnh binh
Thương binh, bệnh binh có nhiều công lao, đóng góp cho cách mạng,
cho đất nước, thường là những người tuổi đã cao, sức khỏe yếu do tuổi tác,
thương tật, bệnh tật, họ tiếp tục có nhiều đóng góp xây dựng đất nước, luôn
trăn trở trước tình trạng của đất nước, họ luôn nhớ về quá khứ anh hùng của
cách mạng, của dân tộc, đất nước và những người cùng hoạt động cách mạng,

11


những đồng đội đã hi sinh; tình nguyện tham gia vào những hoạt động đi tìm
đồng đội; gắn kết nhau trong các ban liên lạc đồng ngũ, cùng bị tù đầy, cùng
chiến đấu…họ thường đi tiên phong trong đấu tranh phòng, chống tham
nhũng, quan liêu, lãng phí và bảo vệ những thành quả cách mạng. Họ là tấm
gương tiêu biểu, biểu tượng cho con cháu, dòng họ.
Tuy nhiên một bộ phận thương binh, bệnh binh có khó khăn về đời sống,
có tâm lý cho rằng con cháu, thế hệ trẻ không hiểu mình; có khoảng cách về
thế hệ, có nhiều tâm tư, nguyện vọng; khó tiếp cận với các nguồn vốn, kỹ
năng sản xuất kinh doanh kém; một số ít chán nản với cuộc sống có biểu hiện

Đối với thương binh, bệnh binh thời kỳ kháng chiến chống Mỹ: đại đa
số họ ở độ tuổi trung niên, có trình độ văn hoá và chính trị, nhạy cảm với các
chính sách, chế độ của Đảng và Nhà nước, nhất là những vấn đề liên quan tới
họ. Họ có ý thức tự chủ, tự kiềm chế, đúng đắn, hăng hái nhiệt tình tham gia
các hoạt động xã hội cũng như các công tác khác được giao.
Tuy nhiên vẫn có một số ít đối tượng có tư tưởng công thần, ỷ vào công
lao cống hiến để đòi hỏi, thậm chí một số ít còn lợi dụng chính sách ưu đãi
của Đảng và Nhà nước để làm trái pháp luật.
Đối với tâm lý của thương binh, bệnh binh từ 1975 trở lại đây: chủ yếu
là những người bị thương, bệnh tật trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ
quốc. Phần lớn tuổi còn trẻ, trình độ văn hoá cao. Một số cũng khá lớn vẫn
nặng nề về tâm lý thấy thua thiệt so với người cùng trang lứa có điều kiện
sống tốt hơn nên có tâm lý bi quan, thiếu tin tưởng, nhất là số thương binh,
bệnh binh nặng đang được điều dưỡng tại các Trung tâm và một số thương
binh, bệnh binh còn gặp khó khăn trong cuộc sống, chưa tìm được việc làm.
* Nhu cầu của thương binh, bệnh binh
Cũng như mọi người, thương binh, bệnh binh rất cần có một cuộc sống
vật chất và tinh thần đầy đủ, no ấm và hạnh phúc, họ có nhu cầu được cải
thiện chỗ ở, được tạo công ăn việc làm và được tiếp cận các nguồn vốn, tiếp
13


cận quyền sử dụng đất. Mặt khác họ đã có nhiều cống hiến hi sinh, chịu nhiều
thiệt thòi mất mát vì sự nghiệp chung của dân tộc, do đó họ cần được mọi
người tôn vinh, kính trọng, quan tâm chăm sóc, chia sẻ, được lắng nghe, thấu
hiểu, động viên; được nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe; được học tập, cung cấp
thông tin nhiều hơn để họ vơi đi nỗi đau mất mát, quên đi bệnh tật.
1.2. Những vấn đề lý luận về công tác xã hội đối với thương binh,
bệnh binh
1.2.1. Một số khái niệm

Hiện nay, công tác xã hội trên thế giới chủ yếu hướng đến các đối
tượng như người nghèo, người cao tuổi, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó
khăn, người nhiễm HIV/AIDS, mại dâm… Tuy nhiên, Việt Nam là một đất
nước đã phải trải qua những cuộc chiến tranh tàn khốc với nhiều sự hi sinh,
mất mát và đau thương nên ngoài những đối tượng chủ yếu của công tác xã
hội ở trên thì Việt Nam còn có nhóm đối tượng quan trọng nữa của công tác
xã hội đó là người có công mà trong nhóm này đối tượng chiếm phần khá lớn
là thương binh, bệnh binh. Đây là nhóm đối tượng cũng luôn cần sự trợ giúp
của công tác xã hội. Với đối tượng này công tác xã hội không chỉ can thiệp
giải quyết vấn đề cá nhân do những hạn chế về sức khỏe thể chất, tinh thần
mà còn có thể cung cấp, kết nối họ tiếp cận những nguồn lực nhằm giải quyết
những vấn đề khó khăn trong cuộc sống. Những trợ giúp của nhân viên công
tác xã hội được thực hiện bằng các phương pháp chuyên môn như công tác xã
hội cá nhân, công tác xã hội nhóm hay công tác xã hội với cộng đồng cùng
với các kỹ năng như: giao tiếp, tham vấn, đánh giá vấn đề, biện hộ, can thiệp
khủng hoảng, kết nối, truyền thông…
Và như vậy chúng ta có thể hiểu một cách ngắn gọn nhất thì công tác xã
hội đối với thương binh, bệnh binh là một hoạt động chuyên nghiệp của công
tác xã hội nhằm trợ giúp thương binh, bệnh binh giải quyết các vấn đề khó
15


khăn mà họ đang gặp phải từ đó giúp họ phục hồi, phòng ngừa hay nâng cao
năng lực để tăng cường chức năng xã hội, tạo ra những thay đổi về vai trò, vị
trí của họ để giúp họ hòa nhập xã hội, đồng thời thúc đẩy các điều kiện xã hội
để họ tiếp cận được với chính sách, nguồn lực và dịch vụ xã hội nhằm đáp ứng
những nhu cầu cơ bản và quyền của họ để góp phần đảm bảo an sinh xã hội.
1.2.2. Các lý thuyết tiếp cận trong công tác xã hội với thương binh,
bệnh binh
- Lý thuyết là “công cụ” tư duy khoa học khi thực hiện các hoạt động

Vận dụng lý thuyết nhu cầu của A.Maslow trong nghiên cứu tác giả tìm
hiểu nhu cầu của thương binh, bệnh binh theo năm bậc thang về nhu cầu. Từ
đó xem xét các nhu cầu nào đã được đảm bảo, nhu cầu nào chưa được đảm
bảo, đảm bảo ở mức độ nào, có ưu tiên đáp ứng nhu cầu nào trước, nhu cầu
nào sau hay theo trình tự các bậc nhu cầu của nhà tâm lý học A.Maslow.
Dựa theo thang nhu cầu của Maslow thì tác giả nhận thấy hiện nay
thương binh, bệnh binh đang có những nhu cầu như sau:
- Đầu tiên là về nhu cầu sống : Sau những năm tháng tham gia chiến đấu,
công tác ở những nơi gian khổ trở về với cuộc sống đời thường thương binh,
bệnh binh gặp nhiều khó khăn hơn để theo kịp nhịp sống thay đổi từng ngày.
Bởi hầu hết họ tuổi đã cao, sức khỏe suy giảm nhiều vì thương tật, bệnh tật
thiếu thốn kinh nghiệm trong làm ăn, không có nguồn vốn để đầu tư, trình độ
tay nghề thấp hoặc không có, chính vì vậy đời sống của họ hầu hết còn gặp
nhiều khó khăn. Cuộc sống của bản thân và gia đình chỉ có thể trông chờ vào
khoản trợ cấp hàng tháng ít ỏi so với những khoản chi tiêu hàng ngày. Đặc
biệt hơn thế nữa một số thương binh, bệnh binh đang còn phải sống trong
những Trung tâm điều dưỡng người có công thì gia đình họ gặp không ít khó
khăn trong cuộc sống.

17


- Nhu cầu an toàn: Hơn ai hết, thương binh, bệnh binh luôn là những
người hiểu được sự tàn khốc, mất mát do chiến tranh gây ra, vậy nên họ luôn
mong muốn được sống trong khung cảnh hòa bình, được gia đình, người thân
và cộng đồng đùm bọc, yêu thương, quan tâm, chăm sóc và chia sẻ những niềm
vui, nỗi buồn cùng họ, bên cạnh đó họ còn muốn được khám chữa bệnh, được
cung cấp các dụng cụ trợ giúp, chỉnh hình phục hồi chức năng phù hợp với
thương tật, bệnh tật của họ để giúp cho họ sinh hoạt hàng ngày được tốt hơn.
-Nhu cầu thuộc về một nhóm nào đó: Thương binh, bệnh binh phần lớn

người dân dễ bị tổn thương kể cả những công dân không thể tự mình đứng lên
đòi quyền lợi cho mình.
Cũng giống như cách tiếp cận khác, tiếp cận dựa trên quyền con người
nhằm hướng đến việc cải thiện hoàn cảnh sống của con người, tập trung vào
nhu cầu, vấn đề và tiềm năng của họ. Theo cách này, cách tiếp cận dựa trên
quyền có đề cập đến những vấn đề luôn được coi là trọng yếu đối với sự phát
triển, như là thực phẩm, nước, nhà ở, y tế. Vì vậy, quyền con người vượt lên
trên ý niệm về nhu cầu cơ bản mà chứa đựng một cái nhìn nhân đạo hơn về
con người, về khía cạnh công dân, chính trị, xã hội, kinh tế và vai trò văn hóa.
Đồng thời, nhắc đến quyền con người là nói đến nghĩa vụ và trách nhiệm,
trong khi đó cách tiếp cận theo nhu cầu sẽ không đề cập đến.
Tiếp cận quyền con người là cách tiếp cận mang tính nhân văn. Coi trọng
con người với những quyền mà họ được hưởng, đó là quan điểm hướng tới
giá trị nhân văn cao đẹp về con người. Với cách tiếp cận này, đối tượng dù
đang gặp phải vấn đề khó khăn cũng được tôn trọng như là một con người với
đầy đủ các giá trị. Tiếp cận dựa trên quyền con người là trung tâm, tập trung
vào nhu cầu và tiềm năng của họ để đi tới giải quyết vấn đề. Tiếp cận dựa trên
quyền con người giúp nhân viên công tác xã hội hướng đến các giải pháp
mang tính bền vững.

19


Như vậy theo thuyết này thì thương binh, bệnh binh cần phải có
quyền được chăm sóc về thể chất, về tinh thần, có quyền được được phát
triển, quyền được tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; tham gia các hoạt
động xã hội.
Vận dụng lý thuyết này, tác giả sẽ đóng vai trò là người biện hộ, người
tập huấn để trợ giúp thương binh, bệnh binh nâng cao nhận thức, giúp họ tự
nhận ra và quyết định việc tham gia của họ với vai trò là chủ động vào quá