Y BAN NHN DN HUYN HU LC
PHềNG GIO DC V O TO HU LC




Một số kinh nghiệm hớng dẫn
học sinh lớp 5 luyện tập tu từ so sánh
trong văn miêu tả

Họ và tên: Hoàng Anh Sơn
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trờng Tiểu

học Ng Lộc 1
SKKN thuộc môn: Tiếng

Việt

1


N¨m häc: 2010 - 2011

A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. Lời mở đầu
Ở Tiểu học Tập làm văn là một môn học cơ sở, rất quan trọng trong chương
trình dạy học. Để làm một bài văn hay, đòi hỏi học sinh phải biết vận dụng
các kiến thức liên môn thuộc lĩnh vực khoa học xã hội, khoa học tự nhiên. Vì
các kiến thức liên môn này sẽ giúp cho học sinh có được tư liệu để viết bài
văn và biết cách sử dụng ngôn từ thế nào để trình bày suy nghĩ của mình một

Để nâng cao chất lượng bài văn, việc tìm ra các bước hướng dẫn học sinh
lớp 5 luyện tập về phép tu từ so sánh trong làm văn miêu tả là rất cần thiết.
Nhằm góp phần tháo gỡ những khó khăn của giáo viên và học sinh nhằm
nâng cao hiệu quả của việc dạy học văn miêu tả ở lớp 5, đã thôi thúc tôi
nghiên cứu vấn đề này và đúc rút qua sáng kiến: "Một số kinh nghiệm hướng
dẫn học sinh lớp 5 sử dụng phép tu từ so sánh trong văn miêu tả".
II. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
1. Thực trạng
Trong thực tế, cả giáo viên và học sinh còn gặp rất nhiều khó khăn trong
việc vận dụng phép tu từ so sánh vào dạy và học văn miêu tả. Vì vậy, hiệu quả
của việc dạy và học văn miêu tả chưa cao. Học sinh chưa biết trong trường hợp
nào nên vận dụng phép tu từ so sánh vào nói, viết đoạn văn, bài văn miêu tả
của mình. Nếu có sử dụng hình ảnh so sánh thì cũng là phát hiện của người
khác vì thế hành văn của các em chưa tạo được sự mới mẻ, độc đáo, chưa có
dấu ấn cá nhân.
Tìm hiểu về thực trạng dạy và học văn miêu tả trong trường Tiểu học, tôi
phát hiện thấy một số vấn đề sau:
1.1. Về phía giáo viên
Qua sinh hoạt chuyên môn, và dự giờ, trao đổi với giáo viên trực tiếp giảng
dạy, tôi thấy rằng: Đa số giáo viên đều cho Tập làm văn là khó dạy, đặc biệt là
thể loại văn miêu tả, không biết diễn đạt thế nào, lựa chọn hình thức học ra
sao để học sinh dễ hiểu. Mặt khác, có thể thấy rằng: những hiểu biết về mặt lí
luận của giáo viên về văn miêu tả và phép tu từ so sánh đang còn là một

3


khoảng trống với họ. Vì thế, việc vận dụng vào thực tiễn dạy học còn gặp
nhiều khó khăn.
Trong quá trình dạy học văn miêu tả, giáo viên chưa khai thác hết các biện


Ngay vào đầu năm học 2010 - 2011, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng về
học sinh lớp tôi chủ nhiệm với mục đính nắm được thực chất chất lượng. Từ
đó tìm ra phương pháp, biện pháp phù hợp để nâng cao chất lượng bài văn
miêu tả cho học sinh.
Tôi đã tiến hành kiểm tra khảo sát chất lượng với đề bài: Tả cây bàng ở sân
trường em trong thời gian 40 phút.
Kết quả khảo sát được thể hiện rõ qua bảng dưới đây:
Bảng 1: Kết quả khảo sát đầu năm
Số
HS
làm
bài
30

Dưới 5
Số
lượng
11

Tỉ lệ
36.7

Điểm 5- 6
Số
Tỉ
lượn
lệ
g
12

2. Tích cực đổi mới phương pháp dạy học, thay đổi hình thức dạy học
3. Tìm hiểu nội dung và vai trò của phép tu từ so sánh trong văn miêu tả
4. Hướng dẫn học sinh luyện tập về pháp tu từ so sánh trong văn miêu tả
II. CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
Để thực hiện tốt các giải pháp trên cũng như giải quyết vấn đề của đề tài,
tôi xây dựng một số biện pháp cụ thể sau đây:
1. Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ
* Tăng cường bồi dưỡng tư tưởng chính trị, tinh thần trách nhiệm trong thực
hiện nhiệm vụ của người giáo viên. Trước hết tôi phải học tập, nắm bắt, quán
triệt các nghị quyết, thông tư, chỉ thị, hướng dẫn nhiệm vụ năm học của nhà
trường, của các cấp, các ngành một cách nghiêm túc.
* Tăng cường học hỏi nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ: Bản thân tôi
luôn có ý thức nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ qua những việc làm như:
- Tham gia các lớp bồi dưỡng ngắn hạn hoặc dài hạn nhằm nâng cao trình độ
về chuyên môn nghiệp vụ, về trình độ lí luận, tin học, tham gia các đợt tập huấn
do Sở hoặc Phòng Giáo dục tổ chức, nhất là các lớp tập huấn về đổi mới phương
pháp dạy học, tích cực tiếp thu các chuyên đề do nhà trường, tổ khối triển khai.
- Tự học, tự bồi dưỡng một cách thật sự nghiêm túc, thường xuyên nắm bắt
chắc chắn về mục tiêu, nội dung, chương trình sách giáo khoa Tiểu học mới
và phương pháp dạy học cụ thể của từng môn học, từng bài học. Tham gia
thao giảng thường xuyên; tăng cường dự giờ thăm lớp; tham gia sinh hoạt
chuyên môn, rút kinh nghiệm các tiết dạy của đồng nghiệp. Tham gia hội thi
"Giáo viên giỏi" các cấp. Tích cực nghiên cứu khoa học, đúc rút sáng kiến
kinh nghiệm,...
6


- Thực hiện nghiêm túc quy chế chuyên môn: dạy đúng theo chuẩn kiến thức,
đúng theo kế hoạch giáo dục, phân phối chương trình day học, thời khóa biểu, kế
hoạch bài học và qua các hoạt động giáo dục khác.


sự cảm thụ cũng như gửi gắm những tâm sự rất riêng của mình, giúp cho bài
làm có được nét tinh tế, độc đáo và phong cách riêng.
Để một bài văn miêu tả có cái mới, có chiều sâu, giàu sức sống thì mỗi học
sinh, mỗi người viết phải có được những kĩ năng nhất định. Cùng với kĩ năng
quan sát, kĩ năng lập dàn ý, giàu vốn từ thì sử dụng phép tu từ so sánh là một
kĩ năng hết sức cần thiết mà người viết nói chung và học sinh nói riêng cần
có. Đây là kĩ năng giúp cho học sinh có bài nói bài viết hay không chỉ trong
khuôn khổ của bậc học Tiểu học mà nó còn giúp các em nâng cao chất lượng
giao tiếp mãi về sau này.
4. Hướng dẫn học sinh luyện tập về phép tu từ so sánh trong văn miêu tả
4.1. Hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng
Trong miêu tả thì quan sát là một trong những bước quan trọng nhất. Kết
quả quan sát chính là yếu tố quan trọng để viết nên bài văn. Kết quả của mỗi
lần quan sát sẽ làm giàu thêm kho biểu tượng của các em mà mỗi khi cần
miêu tả các em sẽ dễ dàng thiết lập được hình ảnh so sánh giữa chi tiết, bộ
phận hay sự vật cần miểu tả với hình ảnh có sẵn trong vốn biểu tượng phong
phú của mình.
Sử dụng phương pháp này nhằm phát huy khả năng ngôn ngữ của học sinh,
phát huy trí tưởng tượng phong phú, khả năng sáng tạo tinh tế của các em.
Từ thực tế nghiên cứu giảng dạy, tôi thấy những câu văn hay, sống động,
giàu hình ảnh là những câu văn được quan sát thực tế một cách tinh tế, tỉ mỉ.
Chính vì vậy, tôi luôn chú ý "Tổ chức cho học sinh quan sát". Để làm được
điều này, tôi luôn chú ý tạo điều kiện cho học sinh đến tận nơi quan sát đối
tượng trước khi miêu tả và coi đó là nguyên tắc khi giảng dạy văn miêu tả của
mình. Chỉ trên cơ sở thu nhận trực tiếp các nhận xét, các ấn tượng cảm xúc về
sự vật, hiện tượng thì cảm xúc mới nảy sinh, có như thế bài viết mới có cảm
xúc thực sự.
Khi cho học sinh quan sát thực tế, tôi hướng dẫn các em chọn vị trí như thế
nào cho thuân lợi, ghi lại đầy đủ những điều quan sát được từ đối tượng quan

Việc lựa chọn tốt vị trí quan sát và phối hợp nhiều giác quan trong quá trình
quan sát sẽ góp phần giúp học sinh viết được đoạn, bài văn cụ thể, sinh động
hơn. Bên cạnh đó, một yêu cầu rất quan trọng nữa cần hướng dẫn các em
trong qua trình quan sát đó là:
- Lựa chọn trình tự quan sát:

9


+ Trình tự không gian: Từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận hoặc
ngược lại; quan sát từ trái sang phải hay trên xuống dưới hay ngoài vào trong
hoặc ngược lại.
+ Trình tự thời gian: Quan sát tả cảnh vật, cây cối theo mùa trong năm, quan
sát theo thời gian trong ngày: buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều. Dù quan sát theo
trình tự nào cũng cần tập trung bộ phận chủ yếu và trọng tâm, hướng dẫn học
sinh sử dụng các giác quan để quan sát.
Ví dụ: Với đề bài Hãy tả một cơn mưa.
Tôi đặt câu hỏi để hướng dẫn các em quan sát một cách có trình tự:
- Khi tả một cơn mưa, các em cần quan sát như thế nào? (quan sát khi trời
sắp mưa, khi trời mưa và khi cơn mưa tạnh)
- Khi trời sắp mưa, em nhìn thấy những gì? (mây đen kéo đến, bầu trời
xám xịt, những tia chớp xuất hiện,...)
- Lúc mưa em quan sát thấy những gì? (không khí mát lạnh, mưa rơi rào
rào,...)
- Khi trời tạnh em quan sát thấy những gì? (trời rạng dần, chim chóc bay
ra hót râm ran, ánh nắng lấp lánh trên vòm lá,...)
- Các em đã sử dụng những giác quan nào trong quá trình quan sát của
mình? (thị giác, thính giác, xúc giác,...)
Như vậy qua cách đặt câu hỏi trên, tôi đã giúp các em biết quan sát cơn
mưa theo trình tự thời gian, cũng như phối hợp nhiều giác quan trong quá

.....
Đối với những học sinh yếu, tôi cho học sinh hệ thống câu hỏi gợi ý, các
em dựa vào đó để quan sát. Ví dụ:
Hãy quan sát quả mà em định tả và cho thầy giáo biết:
- Quả đó có hình dáng như thế nào? (tròn, dài, ..)
- Quả đó to hay nhỏ? To bằng chừng nào? Bây giờ nó có màu gì? Nó có
thay đổi màu sắc khi chín không?
Em hãy quan sát thật kĩ bên ngoài quả đó và cho biết: Quả đó có những bộ
phận nào? Mỗi bộ phận đó có đặc điểm gì? Nó giống với đồ vật nào,...
- Bây giờ em hãy quan sát bên trong và cho thầy biết những đặc điểm bên
trong.
- Quả này thường được dùng để làm gì? (ăn, làm thuốc, ...)
- ...
Tóm lại, quan sát giúp cho học sinh có cái nhìn chính xác và sâu sắc hơn về
đối tượng tả. Qua đó, các em có thể thể hiện những điều mà các em đã cảm
nhận, đã nghĩ bằng vốn ngôn từ nghệ thuật của mình để làm hiện rõ trước mắt
người đọc về đối tượng phản ánh một cách chân thực và sinh động nhất.
11


Trong quá trình hướng dẫn học sinh quan sát trực tiếp hoặc thông qua các
bài tập ngoài việc giúp các em có được kết qua quan sát tốt, tôi luôn chú ý khắc
sâu cách quan sát để sau những lần như vậy các em dần hình thành cho mình
khả năng quan sát độc lập.
4.2. Hướng dẫn học sinh liên tưởng, tưởng tượng tới đối tượng miêu tả
4.2.1. Hướng dẫn học sinh biết liên tưởng
Liên tưởng có thể có nhiều cách khác nhau. Đó là:
+ Liên tưởng tương tự; liên tưởng cặp đôi; liên tưởng trái ngược; từ những
hình ảnh này liên tưởng đến những hình ảnh khác,...
Với mức độ học sinh lớp 5, trước tiên tôi giúp các em hiểu thế nào là liên

văn thể hiện sự liên tưởng trong bài tập đọc, đoạn văn mẫu hay trong một bài
viết nào đó mà chúng ta thấy hay,... Chỉ khi thầy, cô tỏ ra tâm đắc và dừng lại
chỉ ra cái hay, cái ý nghĩa của sự liên tưởng đó thì học sinh mới thật sự chú ý,
dần cảm nhận và bắt chước, học làm theo.
4.2.2. Hướng dẫn học sinh tưởng tượng
Để các em phát huy được trí tưởng tượng, trước hết, tôi giúp các em hiểu rõ:
Tưởng tượng là tạo ra hình ảnh về những cái không có trước mắt hoặc chưa hề có.
Lấy các ví dụ cụ thể về hình ảnh tưởng tượng để học sinh hiểu như là: Con
người sẽ tạo ra một loại xe mà vừa đi được trên đường vừa có cánh để bay
qua rừng núi lại có khi bơi được trên sông hồ như tàu thuyền,... Chính qua
những ví dụ này cũng đã góp phần kích thích trí tưởng tượng ở các em.
Đồng thời tôi luôn chú ý trính dẫn các ví dụ về tưởng tượng từ các bài tập
đọc, những đoạn văn mẫu,... và chỉ ra cái hay, cái đẹp cái giá trị về câu, đoạn
văn có hình ảnh tưởng tượng đó.
Ví dụ:
"Ngày mai
Chiếc đập lớn nối liền hai khối núi.
Biển sẽ nằm bỡ ngỡ giữa cao nguyên." (Tiếng đàn ba-la-lai-ca trên sông
Đà, Tiếng Việt 5, tập 1)
Tôi giúp cho học sinh thấy hình ảnh tưởng tượng của tác giả "Biển nằm bỡ ngỡ
giữa cao nguyên" và chỉ cho các em thấy cái hay, cái giá trị của hình ảnh trên.
Hay hình ảnh "người khổng lồ đi lạc vào vương quốc của những người tí
hon" trong đoạn văn: "...Loanh quanh trong rừng chúng tôi đi vào một lối đầy
nấm dại, một thành phố nấm lúp xúp dưới bóng cây thưa. Những chiếc nấm to
bằng cái ấm tích, màu sặc sỡ rực lên. Mỗi chiếc nấm là một lâu đài kiến trúc
13


tân kì. Tôi có cảm giác mình là một người khổng lồ đi lạc vào kinh đô của
vương quốc những người tí hon. Đền đài, miếu mạo của họ lúp xúp dưới

- Biển luôn luôn xanh thẳm,... ta sửa thành: Biển trẻ mãi, xanh tươi mãi
mãi như những đứa trẻ.

15


- Khi giông bão, biển đục ngầu, sóng cuồn cuộn dâng,.. Ta viết Biển có lúc
dữ dội như người khổng lồ nóng nảy quái dị, gọi sấm, gọi chớp,...
Tóm lại, trong một bài văn tả, không nhất nhất chỉ sử dụng một dạng so sánh
mà có thể kết hợp, tuỳ theo đối tượng cần tả mà sử dụng dạng so sánh này nhiều,
dạng so sánh kia ít. Viết thế nào để không những khắc hoạ rõ nét đối tượng được
tả mà còn thể hiện tính cách, tâm trạng nhân vật,... và cả tình cảm của mình đối
với đối tượng được miêu tả.
4.3 1. Tạo điều kiện để học sinh tích luỹ vốn từ ngữ để miêu tả
Trong quá trình dạy học, tôi luôn chú trọng tích lũy vốn từ cho học sinh
thông qua tất cả các môn học. Những môn (phân môn) tôi chú ý khai thác
nhiều nhất đó là Tập đọc và Luyện từ và câu.
Khi dạy Tập đọc, tôi chỉ cho học sinh các từ ngữ miêu tả, chọn một trong những
trường hợp đặc sắc nhất để phân tích cái hay, sự sáng tạo của nhà văn khi dùng
chúng.
Ví dụ: Khi dạy bài Mùa thảo quả, hình ảnh : "... Thảo quả chín dần. Dưới
đáy rừng, tựa như đột ngột, bỗng rực lên những chùm thỏa quả đỏ chon chót,
như chứa lửa, chứa nắng. Rừng ngập hương thơm. Rừng như có lửa hắt lên
từ dưới đáy rừng..." của nhà văn Ma Văn Kháng, Tôi chỉ ra cho học sinh cách
tác giả miêu tả cảnh thảo quả chín trở nên sống động. Qua việc phân tích nghệ
thuật so sánh và cách dùng từ của nhà văn có thể tạo cho học sinh thêm cảm
giác rạo rực, hứng khởi như đang được đứng giữa rừng thảo quả vậy (tựa như
đột ngột, bỗng rực lên, như chứa lửa, chứa nắng, lửa hắt lên từ...).
Hay khi dạy bài Cây gạo của của nhà văn Vũ Tú Nam: “Cây gạo sừng
sững như một tháp đèn khổng lồ,... ánh nến trong xanh”. Tôi chỉ ra cho học

nhưng rõ ràng cách so sánh thứ hai vừa đúng lại ngộ nghĩnh và đáng yêu hơn,
phù hợp với đề bài Tả một người bạn thân của em trong lớp.
Để có thể sử dụng được hình ảnh hay, độc đáo, phản ánh được đối tượng
đang tả chúng ta cần xác định và tìm hiểu kĩ đối tượng tả là gì? Giáo viên cần
hướng dẫn, uốn nắn để các em có thể cân nhắc, lựa chọn hình ảnh so sánh sao
cho phù hợp với đối tượng tả. Khuyến khích học sinh sử dụng phép tu từ so
sánh trong khi nói và viết đoạn văn miêu tả nhưng không quá lạm dụng làm
cho đoạn văn, bài văn trở nên gượng ép.
4.4. Hướng dẫn sử dụng phép tu từ so sánh trong nói, viết văn miêu tả
4.4.1. Hướng dẫn học sinh nói đoạn, bài văn miêu tả
17


Sau khi đã quan sát, lựa chọn từ ngữ khi miêu tả, trước khi viết tôi hướng
dẫn học sinh nói. Muốn làm tốt bước này, tôi luôn chú ý để tổ chức giờ học
sao cho tự nhiên, gây hứng thú, tạo cho học sinh có nhu cầu nói, nhu cầu giao
tiếp. Để giờ làm được như vậy, tôi luôn chú ý một số điểm sau:
- Chuẩn bị phần mở đầu sao cho có thể thu hút người nghe hoặc gây tác
động kích thích lớp học sôi nổi. Thường thì tôi cho những em bạo dạn, nói tốt
để mở đầu,...(làm mẫu).
- Tạo không khí sôi nổi, tôn trọng học sinh để kích thích các em nói.
- Hướng dẫn học sinh sử dụng lời nói của mình thành câu ngắn gọn, thể
hiện ngữ điệu tự nhiên, đời thường khi gặp các câu hỏi, câu cảm,... Chú ý
hướng dẫn học sinh nói đúng phong cách và giữ gìn sự trong sáng của tiếng
Việt, tránh sử dụng từ ngữ lai căn, sáo rỗng...
- Nhắc nhở các em: Nói đúng yêu cầu của đề bài (nội dung súc tích, ý mạch
lạc,...), chọn cách nói phù hợp đối tượng (người nghe), phong cách tự nhiên, biết
cách điều khiển giọng nói (ngữ điệu, âm sắc, cao độ, cường độ, trường độ,...).
Tóm lại, để bài nói của học sinh tốt, cả giáo viên và học sinh phải có sự
chuẩn bị tỉ mỉ, công phu,... Cho học sinh luyện tập qua nhiều lần, qua nhiều

văn lớp Năm.
Dưới đây là kết quả của việc áp dụng các biện pháp trên vào trong quá trình
dạy học văn miêu tả ở lớp của tôi - lớp 5B với 30 học sinh.
Kết quả bài kiểm tra viết của học sinh trong tháng 03/2011.
Đề bài: Tả một người bạn thân ở trường của em.
Bảng 2: Kết quả khảo sát tháng 3
Điểm
Số HS
làm bài

Yếu
Số
lượng

30

0

Trung Bình
Số
Tỉ lệ
Tỉ lệ
lượng
0

11

36.7

Khá

cách lựa chọn hình ảnh so sánh,... và đặc biệt là góp phần quan trọng trong việc
bồi dưỡng và phát triển mới quan tâm của các em với thiên nhiên, khơi gợi các
em lòng yêu cái đẹp, khả năng phát triển ngôn ngữ.
- Việc nắm vững lý thuyết về văn miêu tả và đặc điểm của văn miêu tả cũng
như việc hướng dẫn học sinh vận dụng phép tu từ so sánh vào làm các kiểu bài
văn miêu tả: cây cối, đồ vật, con vật, con người và tả cảnh là một trong những
điều kiện cần thiết đối với giáo viên Tiểu học. Nhằm nâng cao chất lượng bài văn
của học sinh, hạn chế tình trạng bài văn của các em sáo rỗng, rập khuôn, máy
móc, dựa vào văn mẫu vì vậy bài làm của các em na ná giống nhau.
- Để vận dụng các bước hướng dẫn học sinh lớp 5 luyện tập về phép tu từ
so sánh trong tập làm văn miêu tả phải đảm bảo một số yêu cầu:
Thứ nhất, các bước hướng dẫn phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học
sinh tiểu học.
Thứ hai, khi tổ chức hướng dẫn học sinh lớp 5 luyện tập về phép tu từ so
sánh trong tập làm văn miêu tả cần thực hiện tốt các yêu cầu:
+ Hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng miêu tả.
+ Hướng dẫn học sinh liên tưởng, tưởng tượng đối tượng tả.
+ Hướng dẫn học sinh thiết lập các hình ảnh so sánh.
+ Hướng dẫn học sinh nói, viết đoạn văn, bài văn miêu tả có sử dụng phép
tu từ so sánh.
2. Kiến nghị, đề xuất
- Văn miêu tả trong nhà trường cần được xem xét từ góc độ là một văn bản.
Do đó việc viết các bài văn này đòi hỏi một hệ thống kỹ năng gắn với việc sản
sinh văn bản; song văn miêu tả lại mang tính thông báo thẩm mĩ, tính nghệ thuật.
20


Để viết được một bài văn miêu tả, người viết phải có vốn hiểu biết về đối tượng
miêu tả, một tâm hồn nhạy cảm, giàu cảm xúc. Do đó, cần đẩy mạnh nghiên cứu
những hiểu biết chung về văn miêu tả, nghiên cứu các biện pháp tu từ so sánh,...