MỞ ĐẦU
I. Đặt vấn đề
Hiện nay, nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới tiến tới xây dựng nhà nước xã hội
phát triển hòa nhập với khu vực và thế giới. Để đáp ứng yêu cầu đào tạo con người, nguồn nhân
lực có tri thức, năng lực hành động, có tư duy sáng tạo cho xã hội phát triển cần có sự chuyển
biến cơ bản, toàn diện, mạnh mẽ trong lĩnh vực Giáo dục và Đào tạo.
Do đó ngành Giáo dục và Đào tạo nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện
về mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học ở các cấp học và ngành học.
Luật Giáo dục năm 2005 với các quy định cụ thể hơn về mục tiêu, nội dung, phương pháp,
chương trình giáo dục cấp trung học phổ thông, trong đó yêu cầu “Phương pháp giáo dục phổ
thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với từng
đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng thực
hành vận kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui và hứng thứ học tập
cho học sinh”.
Như vậy, điểm cốt lõi của định hướng đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập
chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động một chiều. Mục đích đổi mới phương pháp dạy
học ở trường phổ thông là thay đổi phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực nhằm
phát huy tính tích cực tự giác, chủ động sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, năng
lực hợp tác làm việc, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập
và trong thực tiễn.
Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực là một yêu cầu cấp thiết
đòi hỏi sự nghiên cứu nghiêm túc và áp dụng tích cực của mỗi giáo viên trong nhà trường phổ
thông. Trong dạy học hóa học, việc nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực nhận
thức, bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh có thể thực hiện bằng nhiều biện pháp và phương
pháp khác nhau, trong đó việc sử dụng bài tập hình vẽ để rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm
thực hành, phương pháp giải bài tập theo hướng dạy học tích cực là một trong những hướng
đang được quan tâm nghiên cứu và chú ý trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học.
Bài tập hình vẽ được coi là phương tiện cơ bản để dạy học và vận dụng kiến thức hóa
học để giải quyết các nhiệm vụ học tập, các vấn đề thực tiễn sản xuất có liên quan đến hóa học.
Trong dạy học hóa học, bài tập vừa là mục đích, vừa là nội dung và cũng là phương pháp dạy
học có hiệu quả cao. Bài tập hình vẽ không những cung cấp cho học sinh kiến thức, phương tiện

góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy đặc biệt là rèn luyện kĩ năng thực hành cho học sinh.
III. Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành tốt đề tài này chúng tôi đã vận dụng các phương pháp:
- Phân tích lý thuyết, điều tra cơ bản, tổng kết kinh nghiệm sư phạm…
- Nghiên cứu kĩ sách giáo khoa lớp 10 chương trình chuẩn và nâng cao, trên cơ sở đó xây
dựng các bài tập hình vẽ phù hợp với nội dung chương trình.
-2-


- Tổng kết kinh nghiệm bản thân trong quá trình dạy học.
- Tham khảo, học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp.
- Áp dụng đề tài vào chương trình giảng dạy cho học sinh lớp 10.
IV. Giả thuyết khoa học
Việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh sẽ đạt hiệu quả cao khi giáo viên biết
lựa chọn và xây dựng được một hệ thống bài tập đa dạng mà trong đó bài tập hình vẽ là rất cần
thiết. Bài tập hình vẽ mang tính đặc thù của hóa học, khai thác được mọi khía cạnh của kiến
thức cơ bản ở các mức độ nhận thức khác nhau. Đồng thời cần nắm vững phương pháp sử dụng
bài tập hóa học một cách hợp lí, hiệu quả trong việc điều khiển các hoạt động học tập tích cực
của học sinh ở các khâu của quá trình dạy học.
Học sinh sẽ yêu thích môn Hóa học, khi ngưởi giáo viên biết cách tạo cho học sinh hứng
thú, đam mê luôn muốn khám phá, tìm tòi, học hỏi về những tình huống có vấn đề thì lúc đó các
em sẽ yêu thích và học tốt môn Hóa học ở trường phổ thông.
Vì vậy, với việc xây dựng bài tập hình vẽ trong giảng dạy sẽ góp một phần không nhỏ để
người giáo viên thực hiện được mục tiêu dạy học của mình, là phát huy tính tích cực học tập của
học sinh về bộ môn Hóa học.
V. Những đóng góp mới của đề tài
- Xây dựng được một số bài tập hình vẽ phần hóa học phần hóa phi kim lớp 10 theo xu
hướng phát triển của bài tập hóa học hiện nay và dạy học tích cực nhằm tích cực hóa hoạt động
học tập của học sinh.
- Đây là dạng bài tập tương đối mới ở chương trình phổ thông, vì hiện nay rất ít sách viết

Chủ động vận dụng
Tập trung chú ý
Kiên trì

Bắt chước
Tìm tòi
Sáng tạo
ĐỘNG CƠ

HỨNG THÚ

SÁNG TẠO

TỰ GIÁC

TÍCH CỰC

ĐỘC LẬP

2. Sử dụng phương pháp theo hướng dạy học tích cực
a) Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

-4-


Trong phương pháp dạy học tích cực, người học – đối tượng của hoạt động “dạy”, đồng
thời là chủ thể của hoạt động “học”, được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ
chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ
động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt. Được đặt vào những tình huống của đời
sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra

- Dùng mô hình, hình vẽ, sơ đồ có đầy đủ chú thích là nguồn kiến thức để học sinh quan
sát, khai thác thông tin, hình thành kiến thức mới.
- Dùng mô hình, hình vẽ, sơ đồ không đầy đủ chú thích, tổ chức cho học sinh quan sát
kiểm tra các thông tin còn thiếu, hình vẽ chưa đúng cần sửa...
- Dùng mô hình, hình vẽ, sơ đồ không có chú thích yêu cầu học sinh phát hiện ở mức độ
khái quát hoặc kiểm tra kiến thức kĩ năng thí nghiệm.
Ví dụ: Sử dụng hình vẽ bộ dụng cụ thí nghiệm điều chế các chất yêu cầu học sinh quan
sát nắm thông tin về các thiết bị, thao tác, các hóa chất cần dùng, ý nghĩa ...
II. Hệ thống bài tập hình vẽ nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh
1. Một số dạng về bài tập hình vẽ
Bài 1.

Một học sinh làm thí nghiệm chứng minh tính tan mạnh trong nước của một khí không
màu được điều chế từ NaCl rắn bằng dụng cụ như hình vẽ trên. Vậy khí trong bình là khí gì ?
Bài 2.

A: Chất lỏng

B: Chất rắn

C: Chất khí

Quan sát hình vẽ bộ dụng cụ điều chế và thu khí C.
Nếu bộ dụng cụ trên dùng để điều chế khí clo ( khí C ) thì :
a) A, B là chất gì ? Viết phương trình hóa học của phản ứng.
b) Nếu cho mẫu giấy quì ẩm vào bình chứa khí clo sẽ xảy ra hiện tượng gì ? Giải thích và
viết phương trình hóa học (nếu có).
c) Để khử khí clo dư gây ô nhiễm không khí. Vậy bông tẩm dd D là chất gì? Giải thích.
d) Để chứng minh tính oxi hóa mạnh của Clo mạnh hơn Brom hoặc Iot bình C chứa hóa
chất gì ? Hiện tượng xảy ra trong bình C ? Viết PTHH.

Bài 7. Quan sát thí nghiệm dưới đây và cho biết kim cân sẽ thay đổi như thế nào khi nhỏ từ từ
dung dịch AgNO3 vào dung dịch HCl.
Giải thích hiện tượng thí nghiệm và viết phương trình hóa học xảy ra?

Bài 8. Để điều chế khí HCl, một học sinh lắp dụng cụ như sau :

Em hãy chọn chất nào ở phễu A và chất nào ở bình cầu B.

-8-


Bài 9.

Bộ dụng cụ trên nghiên cứu thí nghiệm khí H2 cháy trong khí clo.
a) Viết PTHH của phản ứng.
b) Khi phản ứng kết thúc, đóng khóa A và mở khóa K sẽ có hiện tượng gì xảy ra ? Giải
thích và viết PTHH của phản ứng (nếu có).
Bài 10.
a) Quan sát hình vẽ dưới đây và cho biết vị trí kim cân sẽ thay đổi như thế nào khi cho từ từ
dung dịch Na2CO3 vào dung dịch HCl. Giải thích.

b) Nếu tiến hành thí nghiệm trên với Na 2CO3 rắn được chứa trong quả bóng cao su bịt kín
miệng bình chứa dd HCl bằng dụng cụ như hình vẽ dưới đây. Khi cho Na 2CO3 rắn từ quả bóng
cao su rơi vào bình dd HCl thì kim thay đổi như thế nào? Giải thích.

Bài 11. Cho hình vẽ sau :

a) C là khí gì ? Viết PTHH của phản ứng ?
-9-


Nêu các hiện tượng xảy ra và viết phương trình hóa học.
Bài 14. Quan sát hình vẽ dưới đây

A, E : chất lỏng

B: chất rắn

C: chất khí

D : chất kết tủa.

Hãy cho biết A, B, C, D, E là chất gì nếu :
a)

D là chất kết tủa màu đen ( CuS )

b)

C là khí hiđroclorua.

c)

E là Ca(OH)2

Viết các PTHH của phản ứng.
Bài 15. Hình vẽ sau mô tả cách lắp dụng cụ điều chế oxi trong phòng thí nghiệm.

a) Tìm điểm chưa đúng trong hình vẽ trên. Giải thích và nêu cách sửa để có dụng cụ
đúng nhất.
b) Phương pháp thu khí ở trên dựa vào tính chất nào của oxi ?

- 12 -


Bài 19. Bộ dụng cụ dưới đây mô tả cách điều chế và nghiên cứu tính khử của khí hiđro sunfua.

a) Nêu hiện tượng xảy ra trong ống nghiệm chứa dd brom. Viết PTHH của pư.
b) Có thể thay dd brom bằng hóa chất nào khác? Viết PTHH của phản ứng xảy ra.
Bài 20. Hình vẽ sau mô tả cách điều chế và nhận biết khí hiđro sunfua

a) Viết PTHH của phản ứng điều chế khí hiđro sunfua.
b) Nêu hiện tượng xảy ra của TN trên. Giải thích và viết PTHH của phản ứng.
c) Có thể thay dd HCl bằng dd H2SO4 đặc được không? Giải thích.
d) Trong tự nhiên khí H 2S có trong một số nước suối, trong khí núi lửa và bốc ra từ xác chết
của người và động vật, nhưng vì sao lại không có sự tích tụ khí này trong không khí ?
2. Phát huy tính tích cực của học sinh thông qua bài tập hình vẽ
Ví dụ 1 : Khi thực hành, một học sinh lắp dụng cụ thí nghiệm điều chế khí Cl2 như hình vẽ sau :

a) Hãy viết phương trình phản ứng điều chế Cl2 từ MnO2 và HCl ?
b) Phân tích những chi tiết chưa đúng trong bộ dụng cụ thí nghiệm như hình vẽ trên ?
Phân tích :
- 13 -


a) Phương trình phản ứng điều chế khí clo
0

t
MnO2 + 4HCl →
MnCl2 + 2H2O + Cl2↑


Phân tích :
Để giải quyết bài tập này học sinh phải quan sát hình vẽ và nắm vững tính chất vật lí,
tính chất hóa học của các chất khí.
a) Khí ở ống nghiệm D tan nhiều nhất, ở ống nghiệm A tan ít nhất.
b) Khí trong A là H2S vì:
Pb(NO3)2 + H2S → PbS↓đen + 2HNO3
c) Khí trong B là Cl2, vì nước clo có tính tẩy màu.
d) Khí trong C là SO2 vì:
2KMnO4 + 5SO2 + 2H2O → K2SO4 + 2MnSO4 +2H2SO4.
e) Khí trong D là HCl vì:
AgNO3 + HCl → AgCl↓trắng + HNO3
Để làm được bài tập này học sinh nắm vững tính tan của các khí đã học, tính chất tẩy
màu của khí clo ẩm, hay cách nhận biết H 2S, HCl…Qua bài tập này giúp học sinh nắm được
cả tính chất vật lí và tính chất hóa học của một số hợp chất. Với những bài tập như thế này
giúp cho học sinh hứng thú nhiều hơn trong học môn hóa học.
Ví dụ 3: Hình vẽ sau mô tả thí nghiệm điều chế và thu khí clo trong PTN.

a) Có thể thay MnO2 bằng hóa chất nào khác? Viết PTHH xảy ra?
b) Bình chứa dd NaCl, H2SO4 đặc, bông tẩm dd NaOH có tác dụng gì?
c) Tính khối lượng MnO2 và thể tích dd HCl 1,0M cần dùng để thu được 448 ml khí Cl 2
(đktc).
d) Khi dẫn khí clo vào ống nghiệm chứa dd KI có chứa một ít hồ tinh bột sẽ có hiện
tượng gì xảy ra ? Giải thích và viết PTHH xảy ra (nếu có).
- 15 -


Phân tích :
a) Trong PTN có thể thay thế MnO2 bằng KMnO4 hay KClO3 ...
0


(*)⇒nMnO = nCl = 0,02mol ⇒ mMnO = 87.0,02 = 1,74 gam.
2

2

2

d) Hồ tinh bột hóa xanh vì HTB là thuốc thử để nhận ra I2.
Cl2 + 2KI → 2KCl + I2
Bài tập này, vừa kết hợp kĩ năng thực hành, kiến thức bài clo, so sánh tính oxi hóa của
các halogen và kĩ năng giải bài tập.
Như vậy, thông qua bài tập hình vẽ sẽ phát huy tính tích cực của học sinh, vì để làm
những bài tập này học sinh phải nắm vững tính chất vật lí, tính chất hóa học, phương pháp điều
chế và biết suy luận, so sánh, phân tích, vận dụng.v.v. Vì thế, để học tốt môn Hóa học đòi hỏi
học sinh phải đam mê, phải có phương pháp học tập phù hợp, phải biết hệ thông các kiến thức
đã học để áp dụng vào những bài tập cụ thể.
 Trên đây là 3 ví dụ minh họa mà chúng tôi phân tích nhằm phát huy tính tích cực của
học sinh trong giờ luyện tập, truyền thụ kiến thức mới hay rèn luyện kĩ năng thực hành cho học
sinh. Trên cơ sở này giáo viên có thể vận dụng những bài tập chúng tôi xây dựng trong kế hoạch
dạy học của mình, và từ đây giáo viên có thể xây dựng thêm những bài tập hình vẽ phù hợp với
nội dung dạy học. Giáo viên cũng có thể giao cho từng nhóm học sinh xây dựng một vài bài tập
hình vẽ liên quan đến nội dung bài học, cũng như bài thực hành để khai thác được tất cả kiến
thức liên quan.
- 16 -


KẾT QUẢ
I. Kết quả nghiên cứu:
Trong thời gian dạy học lớp 10 THPT, đây là lớp đầu cấp nên muốn cho các em yêu thích
môn Hóa học thì ngoài kiến thức lý thuyết dạy trên lớp, chúng tôi đã xây dựng và sưu tầm một


0%

0%

20%

65% 15%

0%

G

Rất tích cực, tự Thao tác lắp ráp
giác và ý thức hơn dụng cụ và cách sử
Thường xuyên áp dụng

trong học tập.

dụng đồ dùng thí
nghiệm tiến bộ rất

nhiều.
Ít phát biểu xây Nhiều học sinh còn
Ít áp dụng hơn

dựng bài, chưa lúng túng trong quá
tích cực trong học trình lắp ráp dụng
tập.


ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC NHÀ TRƯỜNG
- 18 -


-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC SỞ GD – ĐT BÌNH THUẬN
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

- 19 -


------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

- 20 -