ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
–––––––––––––––––––––

HOÀNG THỊ THU

THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG
DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 - THPT THEO CHƯƠNG TRÌNH
ĐÁNH GIÁ HỌC SINH QUỐC TẾ (PISA)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
–––––––––––––––––––––

HOÀNG THỊ THU

THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG
DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 - THPT THEO CHƯƠNG TRÌNH
ĐÁNH GIÁ HỌC SINH QUỐC TẾ (PISA)
Ngành: LL&PP dạy học môn Địa lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Phương Liên


Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học sư phạm Thái
Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Địa lí, các thầy cô khoa Địa lí đã tạo điều kiện
thuận lợi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Tác giá cũng xinh chân
thành cảm ơn các cán bộ thư viện nhà trường đã tạo điều kiện trong suốt quá
trình nghiên cứu và thực hiện đề tài.
Bên cạnh đó, tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ và tạo điều kiện
của BGH, các thầy cô giáo trường THPT Hàn Thuyên, trường THPT Quế Võ
số 1, THPT Thuận Thành số 3 đã tạo điều kiện cho tôi tổ chức thực nghiệm để
kiểm chứng tính khả thi của đề tài.
Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã giúp đỡ và động
viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành đề tài.
Chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp quý báu để luận văn hoàn
thiện hơn.
Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018
Tác giả

Hoàng Thị Thu

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Bảng chữ cái viết tắt ........................................................................................... iv
Danh mục các bảng.............................................................................................. v
Danh mục các hình ............................................................................................. vi
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1

1.3.2. Mục đích của PISA .................................................................................. 17
1.3.3. Đặc điểm của PISA.................................................................................. 18
1.3.4. Những năng lực được đánh giá trong PISA ............................................ 19
1.3.5. PISA tại Việt Nam ................................................................................... 24
1.4. Mục tiêu, nội dung chương trình Địa lí 12 THPT ...................................... 26
1.4.1. Mục tiêu chương trình ............................................................................. 26
1.4.2. Nội dung chương trình............................................................................. 27
1.5. Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12 – THPT 30
1.5.1. Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 12 - THPT .................................. 30
1.5.2. Đặc điểm nhận thức ................................................................................. 31
1.6. Thực trạng của việc thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 12
THPT theo định hướng PISA ........................................................................... 33
1.6.1. Khảo sát với giáo viên ............................................................................. 33
1.6.2. Khảo sát với HS ....................................................................................... 36
Tiểu kết chương 1 .............................................................................................. 42
Chương 2. QUY TRÌNH THIẾT KẾ BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG
DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12- THPT THEO CHƯƠNG TRÌNH ĐÁNH GIÁ HỌC
SINH QUỐC TẾ (PISA) ................................................................................. 43
2.1. Nguyên tắc và yêu cầu của việc thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy
học Địa lí 12-THPT theo PISA ......................................................................... 43
2.1.1. Đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức với HS ...................................... 43

iv


2.1.2. Đảm bảo tính hệ thống và liên hệ với thực tiễn ...................................... 44
2.1.3. Đảm bảo tính giáo dục ............................................................................. 45
2.1.4. Đảm bảo nguyên tắc tự lực và phát triển tư duy HS ............................... 45
2.2. Quy trình thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy học địa lí 12 THPT theo
PISA ................................................................................................................... 46

VIẾT ĐẦY ĐỦ

VIẾT TẮT

1

BTNT

Bài tập nhận thức

2

ĐC

Đối chứng

3

GD&ĐT

Giáo dục và đào tạo

4

GV

Giáo viên

5


THPT

Trung học phổ thông

11

TN

Thực nghiệm

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1: Nội dung đánh giá của PISA qua các kì ........................................... 17
Bảng 1.2: Kết quả xếp hạng của Việt Nam tham gia PISA .............................. 25
năm 2012 và 2015.............................................................................................. 25
Bảng1.3: Cấu trúc SGK địa lí 12 cơ bản ........................................................... 27
Bảng 1.4: Mức độ hiểu biết căn bản và sự vận dụng PISA ............................... 34
của GV trong quá trình dạy học ở ttrường THPT ............................................. 34
Bảng 1.5: Kết quả kiểm tra khảo sát HS ........................................................... 39
Bảng 1.6: Tổng hợp kết quả thăm dò HS sau bài kiểm tra khảo sát ................. 40
Bảng 2.1: Cơ cấu lao động nước ta giai đoạn 2005-2016 ................................. 49
Bảng 2.2: Sự đa dạng thành phần loài và sự suy giảm số lượng loài thực vật,
động vật ................................................................................................... 52
Bảng 2.3: Tỷ lệ dân số dưới 15 tuổi và trên 60 tuổi nước ta ............................. 61
giai đoạn 1979 - 2014 ........................................................................................ 61
Bảng 2.4: Lượng mưa và lưu lượng nước sông................................................. 62
của sông Hồng- trạm Sơn Tây (Hà Nội)............................................................ 62
Bảng 3.1: Tên trường và GV tham gia thực nghiệm ......................................... 77

vi


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong thế kỉ 21, xu hướng giáo dục theo định hướng phát triển năng lực
được đặc biệt chú ý bởi: định hướng phát triển năng lực nhằm đảm bảo đầu ra
của quá trình dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất
nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức vào tình huống thực tiễn nhằm
chuẩn bị cho học sinh năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và
nghề nghiệp trong tương lai. Dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không
chỉ chú ý tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS về trí tuệ mà còn chú ý rèn
luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với các tình huống của cuộc sống.
PISA là chương trình đánh giá giáo dục về năng lực phổ thông của HS ở
độ tuổi 15, độ tuổi kết thúc giáo dục bắt buộc ở hầu hết các quốc gia (OECD
khởi xướng và chỉ đạo thực hiện). Nội dung đánh giá của PISA hoàn toàn được
xác định dựa trên các kiến thức, kỹ năng cần thiết cho cuộc sống tương lai. Các
bài toán của PISA đều là các câu hỏi dựa trên các tình huống của đời sống thực,
nhiều tình huống được lựa chọn không phải chỉ để HS thực hiện các thao tác về
tư duy, mà còn để HS ý thức về các vấn đề xã hội, vấn đề toàn cầu.
Chương trình Địa lí 12 có mục tiêu là giúp học sinh hiểu và trình bày
được các kiến thức phổ thông, cơ bản về đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình
phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam; những vấn đề đặt ra đối với cả nước
nói chung và các vùng, các địa phương nói riêng. Bên cạnh đó còn củng cố và
phát triển kĩ năng học tập và nghiên cứu địa lí: quan sát, nhận xét, phân tích, so
sánh, đánh giá các sự vật, hiện tượng địa lí; vẽ lược đồ, biểu đồ; phân tích, sử
dụng bản đồ, Atlat, lát cắt, số liệu thống kê... Rèn luyện cho các em kĩ năng thu
thập, xử lí, tổng hợp và thông báo thông tin Địa lí, kĩ năng vận dụng tri thức địa
lí để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và bước đầu tham gia giải quyết
những vấn đề của cuộc sống phù hợp với khả năng của học sinh...

biểu là:
“PISA và các dạng câu hỏi” - Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Tác
phẩm đã đưa ra cách thức xây dựng các dạng câu hỏi có thể sử dụng trong thiết
kế các bài tập theo định hướng PISA.

3


“Chương trình đánh giá HS quốc tế (PISA)” của Nguyễn Thị Phương
Hoa trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội số 25/2000 đã đề cập đến
mục đích, tiến trình thực hiện, các kết quả chính của PISA. Bài báo giới thiệu
về PISA, chương trình nghiên cứu so sánh, đánh giá trình độ học sinh quốc tế
lớn nhất trên thế giới từ trước đến nay, được bắt đầu từ năm 2000 và tiến hành
ba năm một lần. Ngoài việc trình bày mục đích, phương pháp, tiến trình thực
hiện, bài báo cũng đã phân tích các kết quả chính của PISA qua các kì và các
nguyên nhân cơ bản dẫn đến các kết quả này
“Xây dựng và sử dụng bài toán nhận thức theo định hướng PISA trong
dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông” của Ngô Thị Hải Yến, Kỉ yếu Hội thảo
Địa lý toàn quốc lần thứ 8, năm 2014. Tác giả đã đưa ra quy trình xây dựng các
bài toán nhận thức theo định hướng PISA trong dạy học Địa lí ở nhà trường
phổ thông.
Luận văn thạc sĩ: " Xây dựng và sử dụng bài toán nhận thức trong dạy
học Địa lí 10 ở trường THPT chuyên Bắc Ninh theo định hướng PISA" của
Nguyễn Thị Yến- Trường ĐHSP Hà Nội. Luận văn đã xây dựng được hệ thống
các bài tập nhận thức theo định hướng PISA và sử dụng chúng vào việc dạy
học Địa lí 10 trong phần Địa lí tự nhiên đại cương.
Luận văn thạc sĩ "Xây dựng và sử dụng bộ câu hỏi PISA trong dạy học
lịch sử Việt Nam thời kì 1954-1975 ở trường phổ thông"- Trường Đại học Giáo
dục, Đại học Quốc Gia Hà Nội. Luận văn đã nêu ra thực trạng sử dụng câu hỏi
PISA trong môn lịch sử ở trường phổ thông, đồng thời xây dựng được bộ câu

quá trình dạy học.
6.2. Quan điểm công nghệ
Công nghệ dạy học là coi quá trình dạy học như là một quy trình công
nghệ. Gồm ba phần: Đầu vào (input), đầu ra (output) và quá trình tác động
(procees). Theo quan điểm công nghệ dạy học, chúng ta cần tổ chức một cách
khoa học quá trình dạy học và giáo dục trên cơ sở xác định một cách chính xác
và sử dụng một cách tối ưu đầu ra (mục tiêu giáo dục), đầu vào (học sinh), nội
dung dạy học, các điều kiện phương tiện kĩ thuật dạy học...Mô hình dạy học
theo quan điểm công nghệ là thầy thiết kế, trò thi công và nhiệm vụ của GV và
HS cũng được xác định cụ thể trong quá trình dạy học. Đề tài vận dụng quan

6


điểm này để xây dựng các bài toán nhận thức trong dạy học Địa lí 12- THPT
theo chương trình đánh giá quốc tế nhắm phát triển năng lực cho học sinh.
6.3. Quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực
hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết
vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn
hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn.Thông qua quá trình dạy
học để phát triển các năng lực như: năng lực tự học, năng lực sáng tạo, năng lực
ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề. ..Đặc biệt năng lặc
giải quyết vấn đề từ thực tiến của người học. Đề tài đã vận dụng quan điểm này
để xây dựng các bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 12 THPT theo đánh giá
học sinh phổ thông quốc tế (PISA). Thông qua các bài tập nhận thức theo định
hướng PISA phát huy các năng lực cần thiết cho HS thông qua những bối cảnh,
tình huống trong thực tiến và việc học sinh trình bày ý kiến cá nhân về các vấn
đề tự nhiên, xã hội, môi trường.
6.4. Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm

liên quan, đánh giá chúng theo yêu cầu và mục đích nghiên cứu. Sau khi tiến
hành thực nghiệm chúng tôi thống kê các số liệu thu được theo bảng biểu và
trình bày bằng biểu đồ. Phương pháp này giúp chúng tôi rút ngắn thời gian, đa
dạng nguồn tài liệu tham khảo, so sánh kết quả thực nghiệm rõ ràng.
7.2. Phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp
Đây là phương pháp cần thiết cho việc hoàn thành luận văn.Với đề tài
này, tác giả đã tiến hành thu thập, phân tích và lựa chọn tài liệu từ các nguồn
khác nhau như: sách giáo khoa, sách tham khảo, các luận văn, công trình
nghiên cứu khoa học, phần mềm tin học… Sau đó tổng hợp phân tích so sánh
các tài liệu để làm tư liệu cho bài viết của mình.
7.3. Phương pháp quan sát
Quan sát là phương pháp tri giác có mục đích, có kế hoạch một sự kiện,
hiện tượng, quá trình (hay hành vi cử chỉ của con người) trong những hoàn
cảnh tự nhiên khác nhau nhằm thu thập những số liệu, sự kiện cụ thể đặc trưng

8


cho quá trình diễn biến của sự kiện, hiện tượng đó. Luận văn sử dụng phương
pháp này để quan sát các hoạt động dạy và học có sử dụng bài tập theo định
hướng PISA tại Trường THPT Hàn Thuyên, THPT Thuận Thành số 3, THPT
Quế Võ số 1 nhằm phát hiện vấn đề nghiên cứu.
7.4.Phương pháp điều tra khảo sát
Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộng
nhằm phát hiện những quy luật phân bố, trình độ phát triển, những đặc điểm về
mặt định tính và định lượng của các đối tượng cần nghiên cứu. Các tài liệu điều
tra được là những thông tin quan trọng về đối tượng cần cho quá trình nghiên
cứu và là căn cứ quan trọng để đề xuất những giải pháp khoa học hay giải pháp
thực tiễn. Phương pháp này được sử dụng nhằm thu thập các tài liệu thực tế cần
thiết cho đề tài thông qua dự giờ, thăm lớp, sử dụng các phiếu hỏi điều tra tình

nghiệm việc thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy học địa lý 12 ở trường
THPT theo định hướng PISA, từ đó có thể kiểm tra tính khả thi của đề tài.
8. Những góp mới của luận văn
Luận văn đã hệ thống hóa, làm sáng tỏ cơ sở lí luận và thực tiễn của việc
thiết kế BTNT trong dạy học Địa lí 12 THPT theo PISA.
Luận văn đã tổng hợp, phân tích, đánh giá thực trạng của việc thiết kế
BTNT theo PISA thông qua sự điều tra khảo sát ở các trường THPT trên địa
bàn tỉnh Bắc Ninh. Từ đó chỉ ra rằng việc thiết kế các BTNT trong dạy học Địa
lí 12 THPT theo PISA là cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học và đổi mới
phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông.
Luận văn đã thiết kế được hệ thống các BTNT ở phần Địa lí tự nhiên và
Địa lí dân cư ở các dạng bài: đọc hiểu, tính toán, vận dụng kiến thức khoa học
Địa lí vào các tình hướng của cuộc sống.
Đồng thời luận văn đã kiểm chứng được hiệu quả của đề tài thông qua kết
quả thực nghiệm tại 3 trường THPT qua hai bài Tncos sử dụng BTNT trong
chương trình Địa lí lớp 12.

10


Luận văn đã đề xuất được các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả việc thiết
kế các BTNT trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong nhà
trường phổ thông.
9. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận thì nội dung chính của luận văn
gồm 3 chương:
- Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế các bài tập nhận
thức trong dạy học Địa lí 12 THPT theo chương trình đánh giá HS quốc tế
(PISA)
- Chương 2: Quy trình thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 12

Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực
công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, nâng cao chất lượng giáo dục
toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại

12


ngữ, tin học, năng lực thực hành và vận dụng kiến thức vào thực tiễn, phát huy
khả năng sáng tạo, tự học và năng lực học tập suốt đời.
1.1.2. Đổi mới nội dung giáo dục
Nội dung giáo dục được lựa chọn là những tri thức cơ bản, đảm bảo vừa
hội nhập quốc tế, vừa gắn với thực tiễn Việt Nam đang trong giai đoạn công
nghiệp hóa hiện đại hóa, đề cao tính tích cực chủ động và sáng tạo của học
sinh. Ở tiểu học và THCS đã tích hợp cao các lĩnh vực giáo dục, môn học để
giảm tải, giảm kiến thức hàn lâm, giảm số lượng môn học, phát triển môn học
tích hợp đã có trong chương trình hiện hành tạo thành môn học mới. Đồng thời
ở cấp THPT thực hiện việc phân hóa mạnh HS bằng hình thức dạy học tự chọn
theo định hướng: kết thúc cấp THCS là học sinh đã hoàn thành giáo dục cơ
bản, lên THPT học sinh được phân hóa mạnh gắn với định hướng nghề nghiệp.
1.1.3. Đổi mới phương pháp, phương tiện và hình thức dạy học
Nội dung chính là đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục theo hướng
hiện đại, phát huy tính tích cực, bồi dưỡng phương pháp tự học, kĩ năng hợp
tác, khả năng tư duy độc lập. Đồng thời đa dạng hóa hình thức tổ chức học tập,
coi trọng cả dạy học trên lớp và hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Bên cạnh đó
tăng cường tính hiệu quả của các phương tiện dạy học, đặc biệt là công nghệ
thông tin và truyền thông để hỗ trợ đổi mới, thiết kế nội dung giáo dục, phương
pháp và hình thức tổ chức giáo dục.
1.1.4. Đổi mới hình thức và phương pháp thi, kiểm tra, đánh giá chất lượng
giáo dục
Đánh giá chất lượng giáo dục phải đổi mới căn bản theo hướng hỗ trợ sự

đẩy nhanh tốc độ đổi mới dạy, đổi mới học và đổi mới kiểm tra đánh giá theo
định hướng nội dung bài học, định hướng kết quả đầu ra và định hướng phát
triển năng lực vận dụng kiến thức của các môn khoa học trong giảng dạy của
GV, học đi đôi với hành của HS để đáp ứng được các yêu cầu của xã hội và bản
thân về nhiều phương diện.
14


1.2. Sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học
1.2.1. Khái niệm: bài tập nhận thức
BTNT là đối tượng nhận thức của học sinh, bất kì bài tập nhận thức nào
cũng chứa đựng bên trong nó một tình huống xung đột, mâu thuẫn giữa cái đưa
ra và cái cần tìm . Mà việc nhận thức nó là nguồn gốc tư duy.
Hiểu cách khác BTNT là một dạng bài học lĩnh hội kiến thức mới, nhưng
thay vì cấu trúc giờ dạy cũ (thầy giảng, trò nghe) thì học sinh phát hiện những
kiến thức mới qua việc nghiên cứu, giải bài tập mà không có sự tham gia trực
tiếp của giáo viên.
Khi bàn về BTNT B.P. Ex Pov (Nhà Sư phạm Nga) nói: “Công tác độc
lập của học sinh được đưa vào quá trình dạy học là công tác được thực hiện
không có sự tham gia trực tiếp của giáo viên nhưng theo bài tập giáo viên giao
cho trong khoảng thời gian dành riêng cho nhiệm vụ này. ở đây học sinh tự
giác vươn tới đích đã được vạch trong bài làm, làm biểu lộ mọi lĩnh vực của
mình và thể hiện hoạt động trí tuệ hoặc thể hiện kết quả hoạt động trí tuệ hoặc
hoạt động thể lực của mình dưới một mặt nào đó ”.
Như vậy, khác với các loại bài tập khác, vận dụng những kiến thức đã
học, giải bài tập để rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo. Còn đối với BTNT giải bài tập là
dựa trên cơ sở những kiến thức cũ đã học để nghiên cứu, tư duy và phát hiện
kiến thức mới.
1.2.2. Vai trò của bài tập nhận thức
Lí luận và thực tiễn giáo dục đã chứng tỏ rằng HS chỉ tỏ ra vững kiến