1. MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Trong chương trình giảng dạy ở Tiểu học, học sinh được làm quen với môn
Lịch sử và Địa lí ở lớp 4 và lớp 5. Đây là môn học mới, học sinh tiếp cận môn
học rất bỡ ngỡ, khó hiểu và không biết học như thế nào đặc biệt là phân môn Địa
lí.
Theo “Thông tư 22/2016 - BGDĐT về đánh giá học sinh Tiểu học yêu cầu
đủ cả 4 mức: nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng sáng tạo.”[1] Để đạt
được yêu cầu đánh giá như thế đòi hỏi học sinh phải có những hiểu biết sâu sắc,
yêu thích môn học và đam mê tìm hiểu về nó. Nhưng trong quá trình giảng dạy
phân môn lịch sử và địa lí lớp 5, môn lịch sử có sự lô - gích, hệ thống theo trục
thời gian các em dễ ghi nhớ, dễ hiểu, mang đến cho các em niềm đam mê và
thích tìm tòi sáng tạo. Còn nói đến Địa lí thì sao? Theo quan điểm nhìn nhận
thực tế của học sinh và của mọi người thì đây là một môn học tuy thuộc lĩnh vực
xã hội song lại mang lưỡng tính tự nhiên nhiều hơn. Đa phần có hàm lượng kiến
thức khá trừu tượng, khó hiểu. Trông nó có vẻ “khô” quá. Học sinh phần lớn ít
có hứng thú học môn này hơn so với các môn học khác. Nguyên nhân quan
trọng là vì các đối tượng (sự vật, hiện tượng, quá trình địa lí…) được phân bố cố
định trong một không gian rộng lớn nên không thể lúc nào học sinh cũng có thể
tiếp xúc được. [2]
Đối với phân môn Địa lí ở Tiểu học điều này lại càng khó vì kiến thức của các
em còn nhiều hạn chế, trong khi nội dung kiến thức ở nhiều bài khá khó, khá trừu
tượng.
Mục tiêu giáo dục của Bộ GD&ĐT đã đặt ra: Giáo dục cho học sinh Tiểu
học là phải giáo dục toàn diện, không coi trọng môn chính, môn phụ. Bởi vậy
cùng với các môn học khác, phân môn Địa lí đã góp phần không nhỏ vào việc
hình thành và phát triển toàn diện cho học sinh.
Để dạy tốt phân môn địa lí, người giáo viên cần biết phối kết hợp các
phương pháp dạy học như: Phương pháp quan sát, phương pháp vấn đáp,
phương pháp trò chơi học tập ... Trong đó phương pháp Trò chơi học tập là một
trong những phương pháp dạy học có hiệu quả nhằm khuyến khích sự tò mò,

Bằng các phương pháp phân tích, tổng hợp so sánh, mô hình hóa để rút ra
những vấn đề lí luận có tính định hướng làm cơ sở để giải quyết các nhiệm vụ
nghiên cứu.
b) Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin:
+ Nghiên cứu, điều tra thực tế qua dự giờ, qua phỏng vấn học sinh và giáo
viên tại trường Tiểu học Thị Trấn Nga Sơn để làm nền cho quá trình nghiên cứu,
đề ra những giải pháp mang tính khả thi nhất.
+ Thông qua việc trao đổi bàn bạc với giáo viên, với học sinh khối 4, 5 nhằm
nắm bắt thu thập thông tin về tình hình thực tế có liên quan đến vấn đề nghiên
cứu.
+ Tìm hiểu thực trạng về việc tổ chức dạy học trò chơi học tập khi dạy học
môn Địa lí lớp 5 tại trường Tiểu học thị trấn nga Sơn, từ đó phát hiện vấn đề cần
nghiên cứu và chuẩn bị cho các bước nghiên cứu tiếp theo.
+ Trao đổi với đồng nghiệp về những thuận lợi, khó khăn trong dạy học và
cách sử dụng phương pháp tổ chức trò chơi học tập hiện nay.
c) Phương pháp thống kê, xử lí số liệu:
Sau khi thu thập được những số liệu điều tra thực tế về việc dạy và học khi
tổ chức trò chơi học tập môn Địa lí lớp 5 trường Tiểu học thị trấn Nga Sơn có
căn cứ để xây dựng cho mình phương pháp dạy học trò chơi học tập môn Địa lí
lớp 5 tại lớp 5A trường Tiểu học Thị Trấn Nga Sơn hiệu quả và rút ra những kết
luận khách quan.
2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận
Nhà tâm lý học Kun Kel người Anh nói:“Trò chơi học tập là một phương
pháp dạy học giúp các em vui vẻ hẳn lên, thích hoạt động hơn. Khi bị khép vào
luật chơi, các em dần có trật tự, kỷ luật hơn…”
2


* Trò chơi học tập là gì?

kiến thức đã học.
Với các lý do trên, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu để nâng cao hiệu quả của
phương pháp Trò chơi học tập trong phân môn Địa lí lớp 5.
2.2. Thực trạng áp dụng trò chơi học tập trong dạy học địa lí lớp 5 ở
trường Tiểu học Thị Trấn Nga Sơn.
a. Thực trạng của giáo viên
- Đội ngũ giáo viên trường Tiểu học Thị Trấn Nga Sơn có trình độ chuyên
môn cao, kinh nghiệm giảng dạy tốt, phương pháp dạy học đổi mới. Các đồng
chí đều có tinh thần học hỏi nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, nhiều
đồng chí đã đạt giáo viên giỏi cấp tỉnh, cấp huyện và luôn đi đầu trong hoạt
động chuyên môn của nhà trường.

3


- Tuy nhiên, đa số các đồng chí còn rất ngại tổ chức trò chơi học tập cho học
sinh trong những tiết học hằng ngày ở các môn học cũng như môn địa lí vì chưa
biết lựa chọn nội dung bài dạy để vận dụng phương pháp trò chơi học tập cho hợp
lý. Đồ dùng cho học sinh tham gia chơi lại chưa có sẵn, giáo viên ngại đầu tư
làm đồ dùng cũng như ngại thiết kế trò chơi, không huy động, khai thác được sự
yêu thích và khéo léo của của học sinh cùng làm đồ dùng học tập tạo cơ hội cho
học sinh chuẩn bị bài hoặc củng cố kiến thức.
- Một số đồng chí có sử dụng trò chơi học tập đưa ra nhưng không có tác dụng
thiết thực phục vụ mục tiêu bài học nên việc tổ chức trò chơi học tập chơi chưa đạt
hiệu quả cao.
b. Thực trạng của học sinh:
Học sinh trường Tiểu học Thị Trấn Nga Sơn có chất lượng đại trà tương
đối tốt là một trong những trường luôn nhận được cờ thi đua. Bố mẹ các em có
trình độ học vấn cao, luôn quan tâm chăm lo cho con em học tập đó là điều
kiện thuận lợi dẫn đến chất lượng của nhà trường luôn dẫn đầu trong huyện

0
0
Địa lí
35
18
51,4
16
45,7
1
2,9
LS & ĐL
35
26
74,3
9
25,7
0
0
Từ kết quả trên tôi nhận thấy với hai phân môn đều do tôi trực tiếp giảng
dạy cho các em nhưng việc yêu thích môn học địa lí của học sinh là rất thấp so
với môn học lịch sử. Kết quả đánh giá chung cho phân môn LS &ĐL là khá cao
nhưng tôi luôn băn khoăn trăn trở trong việc làm thế nào để học sinh thật sự yêu
thích phân môn Địa lí.
* Đầu năm học 2017 - 2018, khi được phân công chủ nhiệm lớp 5A, tôi đã tiến
hành điều tra cụ thể về tình hình học sinh, sự mong muốn và khả năng tham gia trò chơi
học tập trong phân môn địa lí nói riêng và trong các môn học khác nói chung. Kết quả
như sau:
Tổng số học sinh: 34 em.
4


- Nội dung trò chơi là nội dung địa lý hoặc có liên quan trực tiếp, giúp mở
rộng, nâng cao kiến thức, kỹ năng địa lý.………………………………………
- Trò chơi địa lý tuy mang tính tự nguyện tham gia nhưng phải đề cao tinh
thần kỷ luật, ý thức tập thể của học sinh; đề cao được vai trò, tính tích cực, sáng
tạo của các cá nhân học sinh.……………………………………………………
b) Đặc trưng: Trò chơi địa lý có hai đặc trưng quan trọng:………
- Nội dung trò chơi phải nằm trong chương trình địa lý lớp 5, có mở
rộng, củng cố và vận dụng kiến thức địa lý vừa phải, có tác dụng gây hứng
thú học tập, kích thích tinh thần học tập và phát huy năng lực chuyên biệt về bộ
môn địa lý của học sinh.………………
- Trò chơi địa lý phải mang đầy đủ các tính chất của trò chơi thông thường,
đó là: có luật chơi, hình thức chơi, có sự thi đua và gây hứng thú giữa các cá
nhân, các nhóm, các tổ học sinh. [4]

5


c) Hình thức:
Hình thức trò chơi rất đa dạng, phong phú. Tùy vào quy mô, đối tượng
học sinh, chương trình địa lý ở các khối lớp khác nhau, điều kiện cơ sở vật chất
chúng ta có thể tổ chức được những trò chơi phù hợp với học sinh.…………..
- Quy mô nhỏ (số lượng học sinh trong lớp học - 1 lớp, không gian tổ chức
là lớp học): chúng ta có thể tổ chức trò chơi mang tính cá nhân, nhóm nhỏ 5 - 10
học sinh trong một lượt chơi như: Ai nhanh - Ai đúng, Đôi bạn cùng tiến, Ô chữ
kì diệu, ...Đây là những trò chơi giáo viên có thể tổ chức trong lớp học, thời gian
thực hiện ngắn, trong vài phút củng cố bài, trong quá trình giảng, dùng để kiểm
tra bài cũ, chuẩn bị bài mới, trong củng cố ôn tập, trong các bài thực hành, trong
những tiết học có nội dung bài học dễ hiểu và ngắn hoặc trong tiết ôn tập địa lý.
…………………………………………………………..………..
- Quy mô lớn (số lượng học sinh đông): chúng ta có thể tổ chức những trò

6


quyết định cho kết quả của trò chơi, do vậy các em phải làm việc tích cực, tuy
nhiên ở 1 số trò chơi học sinh vẫn cần có sự giúp đỡ của giáo viên hoặc sự tán
thưởng của bạn. Ở những trò chơi hình thành kiến thức mới, giáo viên cần quan
sát, nhắc nhở, giúp đỡ các em nếu các em còn lúng túng. Ở trò chơi củng cố nội
dung vừa học, bè bạn cũng cần có sự động viên bằng những tràng vỗ tay, (nhưng
không quá ồn ào tránh ảnh hưởng đến lớp khác).
Bước 3: Nhận xét, đánh giá.
Đây là bước thu hoạch của cả một quá trình chuẩn bị và làm việc ở trên.
Bởi vậy, giáo viên không được coi nhẹ bước này. Sau khi các đội chơi đã hoàn
thành, giáo viên hoặc cán sự môn học sẽ là trọng tài để phân định “thắng - thua”
và quan trọng hơn là kết luận được rút ra để hình thành kiến thức mới hoặc để
nhấn mạnh, khắc sâu kiến thức đã học.
- Học sinh (hoặc đại diện của đội chơi) báo cáo kết quả .
- Trọng tài đánh giá, phân định “thắng - thua’’- tuyên dương đội thắng cuộc.
- Em học tập được gì qua trò chơi? [5]
2. 3.3. Vận dụng một số trò chơi phù hợp trong dạy học phân môn Địa lí lớp 5
Địa lí là môn học trừu tượng, kiến thức khá mới lạ và khó với học sinh lớp
5. Qua dự giờ đồng nghiệp trong trường cũng như trong huyện đặc biệt là trong
các tiết dạy đã được đầu tư khá công phu trong kì thi giáo viên giỏi các cấp môn
địa lí, các đồng chí chỉ tập trung vào khai thác thông tin và truyền đạt kiến thức
thông qua kênh chữ, kênh hình, lược đồ, bản đồ. Tiết học khá căng thẳng và
nặng nề dẫn đến học sinh học đến cuối tiết học thì chán nản, mệt mỏi không còn
hứng thú với bài học. Vì vậy để kích cầu được tinh thần học tập và sự yêu thích
môn học của các em thì phải có những trò chơi học tập phù hợp với mỗi tiết học.
Sau đây là những trò chơi đã áp dụng trong các tiết học địa lí cho học sinh lớp
5A do tôi trực tiếp giảng dạy.
2.1/ Trò chơi: Ai nhanh – Ai đúng?:

Thành phố:
Thủ đô
* Kí hiệu một số khoáng sản :
Mỏ than ▇
Mỏ sắt
Đồng ▄
Thiếc
Mỏ dầu
Mỏ A- pa- tít A Khí tự nhiên
Mỏ bô xít Al
* Đối với bản đồ Tự nhiên học sinh phải nắm thêm được các kí hiệu về màu
sắc (Giáo viên chia 6 nhóm, yêu cầu mỗi nhóm chuẩn bị một bộ khoáng sản,
trong mỗi nhóm lại chia ra cho từng thành viên, ví dụ học sinh A chuẩn bị 5 ký
hiệu của mỏ dầu và 5 ký hiệu khí tự nhiên. Học sinh B chuẩn bị 5 ký hiệu thiếc,
5 ký hiệu của sắt…)
d) Tổ chức trò chơi:
- Giáo viên nêu luật chơi và hướng dẫn cách chơi.
- Hạn chế thời gian chơi (nếu cần)
- Giáo viên đóng vai trò là trọng tài, có cho điểm đối với các sản phẩm.
Ví dụ: Bài 2: Địa hình và khoáng sản (trang 68)
Xây dựng lược đồ Địa hình và khoáng sản Việt Nam.
1/ Thời gian:
- Dùng để củng cố bài sau khi giáo viên dạy xong kiến thức mới.
- Thời gian chơi: 5 phút
2/ Chuẩn bị:
- Giáo viên: Chuẩn bị 6 lược đồ trống (kích thước bằng 1/2 tờ giấy Ao) có
sẵn một số tỉnh thành phố quan trọng.
- Học sinh chuẩn bị kí hiệu khoáng sản theo hướng dẫn của giáo viên.
3/ Tổ chức:
- Giáo viên:

Bài 4: Xác định vị trí các nhà máy thủy điện nằm trên con sông nào.
Bài 13: Học sinh dễ nhớ những nơi có vùng phân bố công nghiệp lớn, vừa
và rất lớn.
Bài 14: Củng cố vị trí cảng biển, sân bay quôc tế.
Bài 29: Giúp các em xác định đúng vị trí các châu lục và đại dương trên
bản đồ trống thế giới.
2.2/ Trò chơi: Tôi là nhà thông thái:
a) Phạm vi:
Trò chơi này nên sử dụng ở nhóm bài có nhiều khái niệm và thuật ngữ địa lí
hay có nhiều hiện tượng cần mô tả giải thích. Đặc biệt trong phần: Tìm hiểu vị
trí địa lý, giới hạn và đặc điểm tự nhiên của các châu lục trên thế giới (Bài 17:
Châu Á; Bài 20: Châu Âu; Bài 23: Châu Phi; Bài 27: Châu Đại Dương và châu
Nam Cực).
b) Ý nghĩa:
- Những kiến thức về khái niệm, thuật ngữ… rất quan trọng đòi hỏi học
sinh phải nhớ được. Vì vậy, mục tiêu của trò chơi là giúp các em có thể nhớ,
nắm chắc, phân biệt được các thuật ngữ, khái niệm, hiện tượng địa lí.
9


- Tạo không khí học tập sôi nổi.
c) Chuẩn bị:
- Giáo viên: Chuẩn bị nội dung câu hỏi
- Học sinh: Kiến thức
d) Tổ chức:
- Giáo viên chia nhóm, ghi tên các nhóm lên bảng. Sau đó yêu cầu mỗi
nhóm cử 3 - 4 đại diện tham gia trò chơi. Những học sinh còn lại đóng vai trò là
khán giả và cũng được tham gia trong quá trình chơi.
- Khi giáo viên đọc nội dung câu hỏi, học sinh phải giải thích được ngay:
+ Nếu đúng giáo viên sẽ đánh dấu vào nhóm trả lời đúng.

Câu 3: Diện tích của Châu Á so với các châu lục khác như thế nào?
10


Câu 4: Kể tên một số cảnh thiên nhiên của Châu Á?
Câu 5: Nêu Đặc điểm địa hình của Châu Á?
Câu 6: Đọc tên một số dãy núi của Châu Á?
Câu 7: Đọc tên một số đồng bằng lớn của Châu Á.?
Câu 8: Nêu đặc điểm khí hậu của Châu Á?
Giả sử:
Câu 1: Tổ 2 đúng
Câu 2: Tổ 1 đúng
Câu 3: Tổ 3 đúng
Câu 4: Tổ 1 đúng
Câu 5: Tổ 2 đúng
Câu 6: Tổ 2 đúng
Câu 7: Không có nhóm trả lời đúng
(Giáo viên đánh dấu lên bảng như ví dụ ở trên)
Sau phần chơi, giáo viên yêu cầu nhận xét và cho điểm:
+ Tổ trả lời được nhiều nhất - 10 điểm.
+ Tổ trả lời nhiều thứ 2 - 9 điểm
+ Tổ trả lời nhiều thứ 3 - 8 điểm
2.3/ Trò chơi: Em làm hướng dẫn viên du lịch.
a) Phạm vi:
Có thể sử dụng ở Bài 1: Việt Nam - đất nước chúng ta; Bài 15: Thương mại
và du lịch và những bài nói về tự nhiên và con người, nền kinh tế ở các châu lục
học kì 2.
b) Ý nghĩa:
- Rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ và quan sát các hình ảnh của học sinh ở các mức độ.
- Rèn cho các em trong việc sắp xếp các hiện tượng địa lí, các mối quan hệ

Lăng Minh Mạng

Lăng Tự Đức

Lăng Đồng Khánh……

…….

.Lăng Khải Định
Thời gian du lịch là 5 phút.
Ví dụ sau đây là nội dung mà một học sinh trong nhóm đã ghi lại được
trong vòng 5 phút:

12


2HS lên làm hướng dẫn viên du lịch

1HS ghi chép lại

Bài ghi chép của em mai Phương Thảo- học sinh lớp 5A
2.4/ Trò chơi: Đoán địa danh qua một số nét phác hoạ:
a) Phạm vi:
Sử dụng trong các tiết như Bài 2: Địa hình và khoáng sản; Bài 4: Sông ngòi; Bài
12: công nghiệp; bài 15: Thương mại và du lịch các bài ôn tập hoặc thực hành
như bài 7, bài 16, bài 22, bài 29.
b) Ý nghĩa:
- Rèn khả năng suy luận, phán đoán và khả năng tự tìm tòi.
- Giáo dục học sinh lòng yêu quê hương đất nước.
- Tạo không khí học tập sôi nổi.

thức đã học.
b) Ý nghĩa:
- Ô chữ tiện sử dụng, có ngay đáp án.
Trò chơi mang tính đồng đội cao. Có âm thanh tạo niềm vui, sự phấn khởi và
say mê trong việc nhớ lại các kiến thức đã học.
c) Chuẩn bị:
- Giáo viên: Các ô chữ, các câu hỏi và đáp án trên giáo án điện tử (màn hình)
- Học sinh: Kiến thức đã học ở học kì 1.
d) Tổ chức:
Ví dụ: Bài 16: Ôn tập.(trang 101)

14


+ Ô chữ gồm 12 từ hàng ngang và 1 từ hàng dọc. Cách chơi như sau:
* Tổ chức cho học sinh chơi dưới hình thức Rung chuông vàng.
Giáo viên chiếu nội dung lần lượt từng câu hỏi, học sinh ghi kết quả vào
bảng con. Hết ô chữ, tổ nào còn nhiều bạn trả lời đúng thì tổ đó thắng cuộc.
* (Hoặc: Cả lớp chia thành 3 đội chơi.
Các đội chơi lần lượt chọn từ hàng ngang, giáo viên sẽ đọc gợi ý về các từ
hàng ngang, đội chơi nhanh chóng đưa ra câu trả lời. Nếu sai hoặc sau 30 giây
không có câu trả lời thì đội khác được quyền đoán.)
Mỗi từ hàng ngang được 10 điểm, từ hàng dọc được 30 điểm. Trò chơi kết
thúc khi có đội tìm ra từ hàng dọc.
Đội nào có điểm cao hơn thì đội đó thắng.

Học sinh tham gia trò chơi “Ô chữ kì diệu”
15



chè, cao su, trâu, bò, lợn, gà.
- Học sinh: Kiến thức
d) Tổ chức:
Ví dụ: Sau khi học xong bài 10: Nông nghiệp (trang 87)
- GV chia bảng đen như sau:
Nhóm 1
Nhóm 2
Nhóm 3
Vùng núi

Vùng đồng bằng

Vùng núi

Vùng đồng bằng

Vùng núi

Vùng đồng bằng

- Tiến hành: Mỗi lượt chơi lập 3
nhóm, mỗi nhóm 2 học sinh đại diện
16


cho 3 tổ (gồm 1HS học tốt kèm cho 1 HS học chậm).
Khi có hiệu lệnh bắt đầu, cả 2 thành viên của mỗi nhóm cùng tiến hành sắp
xếp các loại cây trồng phù hợp với vùng phân bố trong vòng 1 phút.
Hết thời gian, nhóm nào thực hiện đúng nhiều hơn là nhóm thắng cuộc.
Từng đôi bạn tham gia chơi

SL
%
SL
%
Lịch sử
34
26
76.5
8
23,5
0
Địa lí
34
25
73,5
9
26,5
0
LS & ĐL
34
26
76,5
8
23,5
0
- Số học sinh muốn được tham gia, hiểu mục đích và thu được kết quả sau trò
chơi học tập: 78,1%
- Số học sinh muốn được tham gia, nhưng chỉ tham gia với mục đích vui chơi là
chính mà chưa hiểu sau trò chơi học tập: 21,9%
- Số học sinh chưa muốn tham gia: 0%

- Đề nghị nhà trường mua sắm thêm tài liệu tham khảo và đồ dùng để tổ
chức các trò chơi học tập cho học sinh được thuận lợi và hiệu quả hơn.
- Nhà trường và ngành nên tổ chức triển khai nhân rộng những SKKN có
tác dụng thực tiễn.
Tôi rất mong được sự đóng góp ý kiến của ban giám hiệu, tổ chuyên môn,
và của các đồng nghiệp để có được các phương pháp dạy phân môn Địa lí 5
ngày càng hiệu quả hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn !
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ

Thị Trấn, ngày 10 tháng 04 năm 2018
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của tôi
viết không lấy nội dung của người
khác.
Người viết

Dương Thị Bình
18


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Công cụ tìm kiếm google
2. Sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5
3. Sách giáo viên Lịch sử và Địa lí lớp 5
4. Tài liệu BDTX Tiểu học
5. Tài liệu chuẩn kiến thức và kĩ năng, chương trình giáo dục phổ thông cấp
Tiểu học của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
6. Tài liệu hướng dẫn tổ chức trò chơi học tập môn Địa lí năm 2009.
7. SKKN của Trần Thị Lan Hương Trường PTTH Tân Phú, TP Hồ Chí Minh

1.

Đổi mới phương pháp dạy học về
diện tích các hình lớp 5

Huyện

B

2005-2006

2.

Nâng cao chất lượng giải toán

Tỉnh

C

2006-2007

Kết quả
đánh giá
xếp loại
(A, B,
hoặc C)

Năm học
đánh giá
xếp loại

chất lượng giải toán chuyển động
đều cho học sinh lớp 5 trường
Tiểu học Thị Trấn Nga Sơn.

Tỉnh

C

2014-2015

5.

MỤC LỤC
Đề mục

Nội dung

Trang

1

Mở đầu

1

1.1

Lí do chọn đề tài

1


2.2

Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng

3

2.3

Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

5
21


2.4

Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

17

3

Kết luận, kiến nghị

18

3.1

Kết luận