H C VI N NÔNG NGHI P VI T NAM
¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

LÊ HOÀNG NG C

PHÁT TRI N B N V NG S N XU T CAM
TRÊN

A BÀN T NH NGH AN

LU NăỄNăTI NăS

NHÀ XU T B N

I H C NÔNG NGHI P - 2019


H C VI N NÔNG NGHI P VI T NAM

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

LểăHOẨNGăNG C

PHÁT TRI N B N V NG S N XU T CAM
TRÊN Đ A BÀN T NH NGH AN

Chuyên ngành:

KINH T PHÁT TRI N

Mã s



L IăC Mă N

đ

Trong su t th i gian h c t p, nghiên c u và hoàn thành lu năán,ătôiăđưănh n
c s h ng d n, ch b o t n tình c a các th y cô giáo, s giúpăđ ,ăđ ng viên

c a b năbè,ăđ ng nghi păvàăgiaăđình.
Nhân d p hoàn thành lu năán,ăchoăphépătôiăđ c bày t lòng kính tr ng và
bi tă nă sâuă s c PGS.TS. Nguy n Th D ngă Nga và TS. Nguy n Qu c Oánh,
ng i đưăt nătìnhăh ng d n, dành nhi u công s c, th i gian và t oăđi u ki n cho
tôi trong su t quá trình h c t p và th c hi năđ tài.
Tôi xin bày t lòng bi tă năchânăthànhăt i BanăGiámăđ c, Ban Qu nălỦăđàoă
t o, B môn Phânătíchăđ nhăl ng, Khoa Kinh t và Phát tri n nông thôn - H c
vi n Nông nghi p Vi tăNamăđưăt nătìnhăgiúpăđ tôi trong quá trình h c t p, th c
hi năđ tài và hoàn thành lu n án.
Tôi xin chân thành c mă năt p th lãnhăđ o, cán b vàăng

iădânătrênăđ a bàn

t nh Ngh An đưăgiúpăđ và t oăđi u ki n cho tôi trong su t quá trình th c hi năđ
tài lu n án.
Xin chân thành c mă năgiaăđình,ăng

i thân, b năbè,ăđ ng nghi păđưăt o m i

đi u ki n thu n l iăvàăgiúpăđ tôi v m i m t,ăđ ng viên khuy n khích tôi hoàn
thành lu n án./.


M c tiêu nghiên c u ............................................................................................. 3

1.3.1. M c tiêu chung ..................................................................................................... 3
1.3.2. M c tiêu c th ..................................................................................................... 3
1.4.

iăt

ng và ph m vi nghiên c u ........................................................................ 3

1.4.1.

iăt

ng nghiên c u ........................................................................................... 3

1.4.2. Ph m vi nghiên c u .............................................................................................. 3
1.5.

Nh ng đóngăgópăm i c aăđ tài ............................................................................ 4

1.6.

ụăngh aăkhoaăh c và th c ti n c aăđ tài .............................................................. 4

Ph nă2.ăC ăs lý lu n và th c ti n v phát tri n b n v ng s n xu t cam .................. 5
2.1.

C ăs lý lu n ......................................................................................................... 5

nghiên c u ........................................................................................................... 34
Tóm t t ph n 2 ................................................................................................................ 42
Ph nă3.ăPh

ngăphápănghiênăc u ............................................................................... 44

3.1.

Ph

ngăphápăti p c n .......................................................................................... 44

3.2.

Ph

ngăpháp ch năđi m nghiên c u................................................................... 45

3.2.1. Gi i thi u khái quát t nh Ngh An ...................................................................... 45
3.2.2. Ph

ngăphápăch năđi m nghiên c u................................................................... 50

3.3.

Khung phân tích .................................................................................................. 51

3.4.

Thu th p, x lý, phân tích D li u ...................................................................... 52

4.1.3. C i thi năn ngăsu t, ch tăl
4.1.4. Phát tri n th tr
4.1.5.

ng cam ................................................................... 69

ng tiêu th s n ph m ............................................................... 77

m b o tính kh thi v kinh t .......................................................................... 80

4.2.

ánhăgiáătínhăb n v ng trong phát tri n s n xu t cam t i t nh Ngh An ........... 87

4.2.1.

ánhăgiáătínhăb n v ng trong s n xu t cam v khía c nh kinh t ...................... 87

iv


4.2.2.

ánhăgiáătínhăb n v ng trong s n xu t cam v khía c nh xã h i ....................... 99

4.2.3.

ánhăgiáătínhăb n v ng trong s n xu t cam v khía c nhămôiătr

4.3.

4.4.1.

i m m nh,ăđi m y u,ăc ăh i, thách th căvàăđ nhăh

ng phát tri n b n

v ng s n xu tăcamătrênăđ a bàn t nh Ngh An .................................................. 130
4.4.2. Các gi i pháp nh m phát tri n b n v ng s n xu tă camă trênăđ a bàn t nh
Ngh An ............................................................................................................ 134
Tóm t t ph n 4 .............................................................................................................. 147
Ph n 5. K t lu n và ki n ngh .................................................................................... 148
5.1.

K t lu n ............................................................................................................. 148

5.2.

Ki n ngh ........................................................................................................... 149

Danh m c các công trình khoa h c công b

liênăquanăđ năđ tài lu n án ................... 151

Tài li u tham kh o ........................................................................................................ 152
Ph l c .......................................................................................................................... 163

v


DANHăM CăCH ăVI TăT T

KHCN

Khoaăh căcôngăngh

L ă

Laoăđ ngă

MTV

M tăthànhăviên

NN&PTNT

Nôngănghi păvàăPhátătri nănôngăthôn

PTNT

Phátătri n nông thôn

QML

Quyămôăl n

QMN

Quyămôănh

QMV


UBND

yăbanănhânădân

vi


DANHăM CăB NG
Tên b ng

TT
2.1.

S l

ngăcácăđ năv s n xu tătrongăl nhăv cănôngălâmăng ănghi p c n

Trang
c

giaiăđo n 2011 - 2016 ....................................................................................... 18
2.2.

Di n tích tr ng cam c aă10ăn

c l n nh t và c a Vi tăNamăn mă2016 ............... 28

2.3.

Di n tích cam l n nh t c aă10ăn


Thu th p d li uăs ăc p..................................................................................... 54

4.1.

Di n tích, s năl

4.2.

Di nătíchăvàăc ăc u di nătíchăcamătheoăvùngăgiaiăđo n 2013-2017 .................. 63

4.3.

Di nătíchăvàăc ăc u di n tích cam c a 10 huy n s n xu t l n nh t t nh

c khu v căChâuăÁăn mă2016 ..................... 28

ng cam t nh Ngh An,ăgiaiăđo n 2013-2017 ........................ 62

Ngh An,ăgiaiăđo n 2013-2017......................................................................... 64
4.4.

S l

ngăcácăđ năv s n xu tăcamăquaă5ăn mătheoăvùng.................................. 65

4.5.

Di nătíchăđ t tr ng cam c a các h và trang tr i t i Ngh an, theo vùng
sinh thái............................................................................................................. 65


4.13.

Di nătíchăđ t tr ng cam c a các h và trang tr iăđi u tra, theo vùng sinh thái ...... 81

4.14.

uăt ăv t ch t cho th i k ki n thi tăc ăb n, theo vùng sinh thái .................. 81

ng tiêu th cho các tác nhân theo vùng sinh thái ....................... 79

vii


4.15.

uăt ăv t ch t cho s n xu t cam th i k kinh doanh, theo vùng sinh thái,
niên v 2017 ..................................................................................................... 82

4.16.

S côngălaoăđ ng s n xu t cho 1 ha cam, phân theo vùng sinh thái................. 83

4.17.

Chi phí trung gian s n xu t cam theo vùng sinh thái niên v 2017 .................. 84

4.18.

N ngăsu t cam c a nông h phân theo quy mô, vùng sinh thái, và gi ng .............. 84

4.25.

Bi năđ ngăn ngăsu t cam trong các h đi u tra niên v 2017, phân theo
quy mô s n xu t ................................................................................................ 91

4.26.

Bi năđ ng giá tr giaăt ngăt o ra trong s n xu t cam c a các h s n xu t,
niên v 2017, theo vùng sinh thái (tính cho 1 ha) ............................................ 92

4.27.

Bi năđ ng thu nh p trong s n xu t cam c a các h s n xu t, niên v 2017,
theo vùng sinh thái (tính cho 1ha) .................................................................... 93

4.28.

S h và m căđ b thua l trong v cam 2016-2017 ....................................... 93

4.29.

Bi năđ ng thu nh p t s n xu t cam c a các h nông dân trong vòng 5
n mă(2012-2017) .............................................................................................. 94

4.30.

K t qu

căl


4.36.

óngăgópăc a cam trong t ng thu nh p c a h theo vùng sinh thái ................... 100

4.37.

S d ng thu nh p t cam c a h theo vùng sinh thái ..................................... 103

4.38.

Tình hình t p hu n s n xu t cam c a t nh Ngh An ....................................... 103

4.39.

Thamăgiaăvàăđánhăgiáăn i dung t p hu n c a các h đi u tra ......................... 104

4.40.

Di n bi n m t s tính ch tă đ tă đ Bazan t i huy nă Ngh aă àn,ă t nh
Ngh An .......................................................................................................... 105

4.41.

C m nh n c aăng

i s n xu t v ch tăl

ngăđ t,ăkhôngăkhí,ăn

c t i vùng


4.49.

M căđ áp d ng khoa h c k thu t vào s n xu t cam .................................... 118

4.50.

Nh n th c c a h v s d ng phân bón và thu c b o v th c v tăđ i v i
s n xu tăvàămôiătr

căh

ng c a h đi u tra ................................................... 112
ng cam 10 t nh

Vi tăNamăn mă2017 .............. 113

ng Vi t Nam (2016-2018) (t n) ..... 114

ng ................................................................................... 119

4.51.

M c bón phân cho cam th c t so v iăđ nh m c chu n VietGAP ................ 119

4.52.

Hi u bi t c a h v th tr

4.53.

4.3.

S hài lòng v đ c tính bên trong cam Vinh ....................................................... 76

4.4.

Bi năđ ng giá cam trong v n mă2016-2017 c a các h đi u tra ....................... 90

4.5.

Bi năđ ng t s giáăđ uăraăđ i v iăđ u vào trong s n xu t cam t i Ngh An,
giaiăđo n 2013-2018............................................................................................ 92

4.6.

Ho tăđ ng kinh t quan tr ng c a h ................................................................ 101

4.7.

T l các h đánhăgiáăngh tr ngăcamăđ i v i h v laoăđ ng ......................... 101

4.8.

T l các h đánhăgiáăngh tr ngăcamăđ i v i h ............................................. 102

4.9.

Khóăkh năv đ tăđaiăc a các h s n xu t cam (% s h ) .................................. 107

4.10. Ngu năn

4.1. Tr ng cam chín mu n thu l iăcaoăh n .................................................................. 72
4.2. Ph i nghiên c u ch đ dinhăd
4.3. Ch tăl

ng cho t ng lo iăđ t tr ng cam ....................... 109

ng gi ngăcamăđangăgi m xu ng ............................................................ 124

4.4. C n qu n lý t tăh năth

ngăhi u cam Vinh ........................................................ 126

4.5. Ý ki n c a ch doanh nghi p v th

ngăhi u cam Vinh..................................... 127

DANHăM CăHỊNH
TT
2.1. T ngătr

Tên hình

Trang

ng và s d ch chuy n hàm gi i h n kh n ngăs n xu t ........................... 6

2.2. Ba tr c tăc ăb n c a phát tri n b n v ng ............................................................. 11
3.1. B năđ t nh Ngh An ............................................................................................. 46
3.2. Hi u qu k thu tătrongăkhôngăgianăđ u vào- đ uăvàoăvàăđ u vào-đ u ra ............ 56
3.3. Xácăđ nh hi u qu k thu t .................................................................................... 57

ngăphápăh iăquyăvàăphânătíchăSWOT.

K tăqu ăchínhăvƠăk tălu n
ătàiăđưălu năgi iăvàălàmărõăh năn iădungăc aăphátătri năb năv ngăápăd ngătrongă
s năxu tănôngănghi pănóiăchungăvàăs năxu tăcamănóiăriêng.ăD aătrênăcácăs ăli u,ăthôngătină
đi uătra,ăk tăqu nghiênăc uăchoăth yăs năxu tăcamăt iăt nhăNgh ăAnăđưăcóănh ngăt ngă
tr

ngăv

tăb cătrongăth iăgianăquaăv iăs ăgiaăt ngă năt

ngăv quyămôăs năxu t, cùng

v iăcácăchuy năđ iătíchăc cătrongăc ăc uăgi ngăcam,ăcácălo iăhìnhăt ăch căs năxu t,ăvàăápă
d ngăcácăcôngăngh ăk ăthu tăti năb ăvàoătrongăs năxu t,ăth ătr

ngătiêuăth ăđ

căm ăr ng.

S năxu tăcamăđ tăn ngăsu tăkhá mangăl iăthuănh păbìnhăquânălà h n 171 tri uăđ ng/haăvà
đemăl iănhi uăl iăíchăv ăm tăxưăh iănh ăt oăraăcôngă năvi călàmăchoănhi uălaoăđ ngănôngă
thôn,ăc iăthi năch tăl
nh păđ c iăthi năch tăl

ngănhânăl c,ăgiúpănhi uăh ăgiaăđìnhăđưăthoátănghèo,ăcóăthêmăthuă
ngăcu căs ng.ă

M cădùăv y,ăphátătri năs năxu tăcamăt iăt nhăNgh ăAnăcònăđangăb căl ăcácăv năđ ă


ngătráiăcây;ă i uăăki năt ănhiên,ă

khíăh u;ăăngu năl căs năxu tăn iăt iăc aănôngăh ;ăH ăt ng,ăcácăd chăv ăh ătr ăvàăho tă
đ ngăh ătr ăc aăkhuăv căcông;ăD chăh i trongăs năxu tăvàăs ăphátătri năc aăkhoaăh căk ă
thu t.ăTrênăc ăs ăphânătíchăth cătr ngăvàăcácăy uăt ă nhăh

ng,ănghiênăc uăđưăđ ăxu tă

6ănhómăgi iăphápănh măphátătri năb năv ngăs năxu tăcamătrênăđ aăbànăt nhăNgh ăAnă
trongăth iăgianăt i,ăbaoăg m:ăRàăsoátăquyăho chăvàăth căhi năt tăquyăho chăphátătri nă
camătrênăđ aăbànătoànăt nh;ăT ngăc

ngăápăd ngăcôngăngh ,ăk ăthu tăth căhànhăt tătrongă

s năxu tăcam;ăC iăthi năh ăt ngăs năxu tăvàăcácăd chăv ăh ătr ;ăT ngăc

ngăh ătr ăki mă

soát d chăh i vàănângăcaoăn ngăl căchoănôngădân; T ăch căs năxu tătheoăchu iăliênăk tă
vàăthuăhútădoanhănghi păđ uăt ătrênăđ aăbàn;ăvàăh ătr ătiêuăth ăvàăphátătri năth ătr
tiêuăth ăs năph măcam.

xiii

ngă


THESIS ABTRACT
PhD Candidate: Le Hoang Ngoc

problems of sustainability. Too fast expansion of production area in a short time, slow
down in productivity increase, technical efficiency level is medium at about 64%. The
autonomy of farmers in production inputs is low. Soil in orange production areas exhibits

xiv


symptoms of degrading, affecting the productivity and quality and performance of orange
production at farm level for now and future, if no sustainable practices are adopted.
Several factors affecting the sustainable development of orange in Nghe An are
identified: (i) master planning of orange production and the implementation; (ii)
Competition in fruits market in Vietnam; (iii) Natural conditions; (iv) Production
resources at farm level; (v) Infrastructure and supporting services; (vi) Pest and services,
and (vii) Research and Development. Based on the analysis of the current situation of
orange production development and factors affecting orange sustainable development in
Nghe An, several recommendations are propose to develop sustainable orange production
in Nghe An in future, including (i) Review and implement the master planning of orange
production in effective and efficient manner; (ii) Enhancing the adoption of technology
and best practices in orange production; (iii) Improve infrastructure and supporting
services in production areas; (iv) Enhancing plant protection and improve capacity of
labor in orange production; (v) Organize production and marketing into effective and
efficient chains and attract private sector (enterprises to invest in orange production,
processing, and marketing); and (vi) Supporting in marketing and promotion of orange
production.

xv


PH Nă1.ăM ă
1.1. TệNHăC PăTHI TăC Aă

thànhăcôngăr tăcóăỦăngh aăchoăphátătri năvàănângăcaoăgiáătr ăcamăc aăNgh ăAn trên
th ătr ng.ăă
Nh ăcóăcácăchínhăsáchăkhuy năkhíchăs năxu tăc ngănh ăgiaăt ngăv ănhuăc uă
th ătr ngăv ăs năph măcam,ădi nătíchăs năxu tăcamăt iăt nhăNgh ăAnăđưăgiaăt ngă
nhanhăchóng.ăVàoăn mă2013,ădi nătíchăcamătoànăt nhă cătínhă2.894ăha,ăđưăt ngă
lênăg năg păhaiăl n,ăđ tăkho ngă4.757ăhaăvàoăn mă2016.ăNgoàiăQu ăH p,ăNgh aă

1


àn,ănhi uăhuy năđưăch ătr ngăkhaiăthácăth ăm nhăđ aăph ngăchuy năđ iăho că
khôiă ph că l iă s nă xu tă camă nh ă Thanh Ch ng,ă Conă Cuông,ă Yênă Thànhă
(Baonghean,ă2016).ăNhi uăt ăphúăcamăđưăxu tăhi nătrênăđ aăbànăhuy năQu ăH pă
(Quangă i,ă2017).ăM cădùăv y,ăs ăphátătri năquáănhanhătrongăs năxu tăcamăt iă
Ngh ăAnăđưăvàăđangăb căl ăm tăs ăv năđ ăthi uă năđ nhăvàăb năv ng,ăc năcóăs ă
xemăxétăvàăđi uăch nhăm tăcáchăthíchăh p.ăTrongănh ngăn măg năđây,ăsâuăb nhă
h iăcamăđưăxu tăhi năngàyăcàngănhi uăvàălàăm tătrongăcácănhânăt ăchínhă nhăh ngă
n ngăn ăt iăn ngăsu t,ăch tăl ngăvàăthuănh păc aăcácăh ătr ngăcamă(LêăHoàngă
Ng căvàăNguy năTh ăD ngăNga,ă2016).ăTrongăv ăcamă2016,ăsâuăb nhăh iătrênă
camăb tăđ uălanăr ng,ăch ăy uăcácăb nhănh ăb nhăvàng lá,ăvàngăng n,ăcâyăkhôngă
raăqu ăbóiăr iăch tăl iăd n,ăcamă“gh ”,ăđưă nhăh ngăr tăl năt iăthuănh păc aăng iă
tr ngăcamăt iăhuy năQu ăH pă(AnăNhiên,ă2017).ăB nhăr ngăqu ăsauăm aăl ăn mă
2017ăđưăkhi năchoănhi uăh ătr ngăcamăt iăQu ăH păthi tăh iăt iă30%ăs năl ngă
camă(V năThanh, 2017;ăDuyăC ng, 2017).ăB nhăvàngăláăth iăr ăvàăvàngăláăgână
xanhăn mă2017ăđưălàmăgi măsútănghiêmătr ngăn ngăsu tăvàăch tăl ngăcamăkhi nă
giáăcamăt iăm tăs ăn iăgi măch ăcònă3.000đ/kgăth măchíăkhôngăcóăng iămuaă(Ki uă
Trang, 2017). Thoáiă hóaă đ tă đaiă vàă s ă d ngă cácă lo iă phână bónă vàă thu că BVTVă
khôngăđ căki măđ nhăđangălàăm tăv năđ ăhi năh uătrongăcácăvùngăthâmăcanhăcamă
caoănh ăQu ăH p,ăđâyăc ngăchínhălàăm tătrongănh ngănguyênănhânăd năt iăsâuă
b nhăcamămàăng iănôngădânăkhôngăth ăgi iăquy tă(XuânăHoàngăvàăQuangăAn,ă

1.3.1. M cătiêuăchung
Trênăc ăs ăđánhăgiáăth cătr ngăphátătri năb năv ngăs năxu tăcamăt iăt nhă
Ngh ăAn,ăđ ăxu tăcácăgi iăphápănh măđ yăm nhăphátătri năb năv ngăs năxu tăcamă
trênăđ aăbànăt nhăNgh ăAnătrongăth iăgianăt i.
1.3.2. M cătiêuăc ăth
(1)ăLu năgi i,ălàmărõăh năc ăs ălý lu năvàăth c ti năv ăphátătri năb năv ngă
s năxu tănôngănghi pănóiăchungăvàăphátătri năb năv ngăs năxu tăcamănóiăriêng;
(2)ă ánhăgiáăth cătr ngăvàăphânătíchăcácăy uăt ă nhăh
b năv ngăs năxu tăcamătrênăđ aăbànăt nhăNgh ăAn;

ngăđ năphátătri nă

(3)ă ăxu tăgi iăphápănh măphátătri năb năv ngăs năxu tăcamătrênăđ aăbànă
t nhăNgh ăAnătrongăth iăgianăt i.
1.4.
1.4.1.

IăT
iăt

NG VẨăPH MăVIăNGHIÊN C U
ngănghiênăc u

iăt ng nghiênăc uăc aăđ ătàiălàănh ngăv năđ ălỦălu năvàăth căti năv ă
phátătri năb năv ngăs năxu tăcam, cácăy uăt ă nhăh ngăđ năs ăphátătri năs năxu tă
camătrênăđ aăbànăt nhăNgh ăAn.
iăt ngăthuăth păthôngătin ch ăy uăc aăđ ătàiălàăcácălo iăhìnhăt ăch căs nă
xu tăcam t iăt nhăNgh ăAn,ăcácătácănhânătrongăchu iăgiáătr ăcamăt iăt nhăNgh ăAnă
baoăg m doanhănghi p, trangătr i, h ăs năxu t,ăth ngălái,ăng iăbánăl ăvàăng iă
tiêu dùng cam choăt tăc ăcácălo iăgi ngăcamăph ăbi nătrênăđ aăbànăt nhăNgh ăAn

V ăth căti n,ăđ ătàiăđưăcungăc păm tăt ăli uăm i,ăchiăti tăv ăhi nătr ngăs nă
xu tăcamăvàăđánhăgiáătínhăb năv ngăc aăs năxu tăcamătrênăđ aăbànăt nhăNgh ăAn,ă
ch ăraăr ngăs năxu tăcamăt iăt nhăNgh ăAnăđangăth ăhi năs ăkhôngăb năv ngătrênă
cácăgiácăđ ăkinhăt ,ăxưăh iăvàămôiătr ng,ăvàăc năcóănhi uăgi iăphápăc păbáchăgi iă
quy tăcácăv năđ ătrênăc ăph ngădi năvùng,ăđ aăph ng,ăh ăs năxu t.
1.6. ụăNGH AăKHOAăH CăVẨăTH CăTI NăC Aă

ăTẨI

Phátătri năb năv ngăluônălàăv năđ ăth iăs ăc ăv ălỦălu năvàăth căti n,ănghiênă
c uănàyăgópăph nălàmăphongăphúăvàăhoànăthi năh năc ăs ălỦălu năv ăphátătri năb nă
v ngăs năxu tănôngănghi pănóiăchungăvàăphátătri năb năv ngăs năxu tăc aăm tăti uă
ngànhăc ăth .ă tàiăápăd ngălỦăthuy tăc a phátătri năb năv ngăvàoănghiênăc uăth că
ti nă ngànhă s nă xu tă camă t iă Ngh ă An,ă phátă hi nă vàă tìmă raă nguyênă nhână c aă s ă
khôngăb năv ngătrongăs năxu t.ăCácăti păc n,ăcácăph ngăphápănghiênăc uătrongă
phátă tri nă b nă v ngă đ că v nă d ngă nh ă ti pă c nă h ă th ng,ă ti pă c nă chu i,ă cácă
ph ngăphápăphânătíchăđ nhăl ngăvàăđ nhătínhăkh ngăđ nhăthêmăn năt ngăti păc nă
vàănghiênăc uăv ăphátătri năb năv ngăchoăm tăngànhăs năxu tăc ăth .
V ăth căti n,ăđ ătàiăđưăcungăc păcácăb ngăch ng,ăphânătíchărõănétăv ăs ăb nă
v ngătrongăphátătri năs năxu tăcamăt iăt nhăNgh ăAn,ăcácăgi iăphápăkhuy năngh ă ăcácă
c păđ ăđ aăph ngăvàăc păh ăs năxu tănh măh ngăt iăphátătri năb năv ngăs năxu tă
camătrongăth iăgianăt i.ă âyălàăcácăđóngăgópăcóăgiáătr ăth căti năđ iăv iăt nhăNgh ăAnă
nóiăriêng,ăB ăNôngănghi păvàăPTNTăvàăcácăt nhăkhácăđangăphátătri năs năxu tăcam.

4


PH Nă2.ăC ăS ăLụăLU NăVẨăTH CăTI NăV ăPHỄTăTRI Nă
B NăV NGăS NăXU TăCAM
2.1. C

ng bên ngoài.
căđ c p khá s m trong nghiên c u v

các t ch cătrongăc ăth s ng, liên quan t i s thayăđ i v m t v t ch t (Physical
changes) trong các t ch c s ng màătrongăđóăt n t iănh ălàăcácă“t bào t nhiên”ă
(Ronald,ă1961).ăTheoă đó,ăcácăt ăch căs ng/sinhăv tăs ngă có th đ c phân lo i
thành ít hay nhi u các nhóm d aătrênăcácăđ căđi măt ngăđ ng.ă i v i các ph n
t c a b t k nhóm nào thì xuăh ngăthayăđ i v m t v t ch tăđiăkèmăv i quá trình
t ngătr ng, trong khi s khác bi t v cácăđi u ki n bên trong và bên ngoài t o ra
môiătr ng thu n l i hay không cho s t ngătr ng này. Ronald (1961) đưănh n
m nh r ng s l p điăl p l i c a các xu h

ngăthayăđ i này cho phép chúng ta mô

t m t cách tóm t t l ch s vòngăđ i c a các sinh v tăvàăxuăh ngăt ngătr ng.
i uănàyăc ngăchoăphépăphânătíchăquáătrìnhăt ngătr ng thành nhi uăgiaiăđo n c a
phát tri năvàătr ng thành (maturity). S t ngătr ng trong m t t ch c s ng, do
đó,ăg n li n v i s phát tri n thành m t s hình thái c a s “tr ng thành”. Nh ă
th , khái ni mă“t ngătr ng”ănhìnăchungăđ c hi u d a trên s m r ng v quy
mô,ăkíchăth c, m tăcáchăđ nhăl ng khái ni mă“phátătri n”ăc ngăđưăđ c đ c p
t iătrongăRonaldă(1961)ăvàănhìnăchungăđ c s d ng t th k 19 trong m t s

5


chuyên ngành bao g m khoa h c t nhiên, khoa h c xã h i, và v t lý (Patrik et al.,
2011). Trong khoa h c t nhiên,ăAristotleăđưăgi i thích b n ch t c a t t c các s
v t phát tri n, ho c Charles Darwin trong thuy t ti n hóa (Cliche, 2005).
Khái ni măt ngătr


s , ngu n l c gi i h n, h t ngăkhôngăđ m b o, s d ng ngu n l c không hi u qu ,
s can thi p quá m c c a chính ph .
Hàng hóa tiêu dùng

Ngu năl căs năxu t

Hình 2.1. T ngătr

ng và s d ch chuy n hàm gi i h n kh n ngăs n xu t
Ngu n:ăRonald (1961)

6


T

ngăt nh ă kháiă ni m v t ngă tr ng, khái ni mă “phátă tri n”ă c ngă đưă
đ c s d ng ngoài ph măviăbanăđ u c aănóătrongăl nhăv c t nhiên, xã h i, sang
cácăl nhăv căkhácănh ăphátătri n xã h i, phát tri n kinh t trong h c thuy t c a
Torado, phát tri n con ng i, và phát tri n b n v ng (Patrick et al., 2011). FAO
(2011)ăđ nhăngh aă“phát tri n cóăngh aăs t o thành m t tr ng thái m i trong b i
c nhăthayăđ i, ho căquáătrìnhăthayăđ iănóiăchung”.ăN u không quá ch t ch ,ă“phátă
tri n”ăcóăth hi u là m t th gìăđóătích c c ho c tr ng thái mong mu n.ăKhiăđ c p
t i xã h i ho c h th ng kinh t - xã h i,ă“phátătri n”ăth ngăđ c hi u là s c i
thi n, ho c là th c tr ng chung c a c h th ng ho c c a m t s thành ph n c a h
th ng.ăNh ăth , v iăđ nhăngh aăkháiăquátănh th nàyă“phátătri n”ălàăm t khái ni m
đaăchi u, vì b t k s c i thi n nào trong các h th ng ph c t p,ănh ăcácăh th ng
kinh t - xã h i th c t , có th xu t hi n trong các thành ph n ho căconăđ ng khác
nhau, v i các t căđ khác nhau và ch u s chi ph i c a các y u t khác nhau. Trong
kinh t , có s liên h ch t ch gi aăt ngătr ng và phát tri n.ăTheoăđó,ăs m r ng

t , phát tri năconăng i, phát tri n b n v ng, và phát tri n lãnh th .ăTrongăđó,ăphátă
7


tri n kinh t đ c hi u là hình th căđ u tiên c a s phát tri n vàănh ăđưăđ c p trên
đâyăthìăphátătri n kinh t g n ch t v i khái ni m v t ngătr ng kinh t ,ăđóălàăs
c i thi n v cách th c mà các ngu n l c, hàng hóa, d ch v đ c s d ng trong/và
b i h th ngăđ t o ra các hàng hóa và d ch v m i nh m cung c p thêm cho tiêu
dùng ho c/và các kh n ngăđ uăt ăchoăcácăthànhăph n c a h th ng. Phát tri n con
ng iăđ c hi u theo cách conăng iăđ c coi là trung tâm c a s phát tri n, trong
đóătr ngătâmăđ căđ t vào s c i thi n các chi uăh ng nhăh ng t i phúc l i/s
t n t i c a các cá nhân và các m i quan h c a h cùng v i xã h i (s c kh e, giáo
d c,ăn ngăl cầ).ăUNDPă(1990)ăđưăđ c p t i khía c nh v phát tri năconăng

i,

đóălàă“m t quá trình nh m t o ra nhi u s l a ch năh năchoăconăng i”,ăđ c bi t
là có cu c s ng kh eăvàătr ng th ,ăđ c giáo d căvàăh ng các chu n m c s ng
hi n t i, t do chính tr ,ăđ căđ m b o quy năconăng i vàăđ c tôn tr ng. Phát
tri n lãnh th là s phát tri n c a vùng c th có th đ tăđ c thông qua vi c khai
thác các ti măn ngăth ch ,ămôiătr ng, kinh t - xã h i c th , và trong các m i
quan h c a vùng lãnh th v i các y u t bên ngoài. Phát tri n lãnh th đ c p
nhi uăh năt i các m i quan h t ngăh gi a khu v c nông thôn và thành th (FAO,
2011). Khía c nh th t ălàăv phát tri n b n v ng.ă âyălàăkháiăni măđ
t i l năđ u tiên b iăBrundtlandă(1987),ăng

căđ c p

iămàăđưăđ nhăngh aăphátătri nălàă“b n