y
o

c u -tr a c k

.c

BỘ TƢ PHÁP

TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƢỜNG

PHÁP LUẬT AN SINH XÃ HỘI
ĐỐI VỚI NGƢỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM
THỰC TRẠNG VÀ PHƢƠNG HƢỚNG HOÀN THIỆN

MÃ SỐ: LH-2017-19/ĐHL-HN

Chủ nhiệm đề tài

: TS. Đỗ Thị Dung

Thư ký đề tài

: ThS. Trần Thị Kiều Trang

Hà Nội, tháng 12 năm 2018

.d o



w

w

N

O
W

!

h a n g e Vi
e

N

PD

!

XC

er

O
W

F-



TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƢỜNG

PHÁP LUẬT AN SINH XÃ HỘI
ĐỐI VỚI NGƢỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM
THỰC TRẠNG VÀ PHƢƠNG HƢỚNG HOÀN THIỆN

MÃ SỐ: LH-2017-19/ĐHL-HN

Chủ nhiệm đề tài
Thư ký đề tài

: TS. Đỗ Thị Dung
: ThS. Trần Thị Kiều Trang

Hà Nội, tháng 12 năm 2018

.d o

m

o

w

w

w


!

h a n g e Vi
e

N

PD

!

XC

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w



2.

Pháp luật quốc tế và một số quốc gia về an sinh xã hội đối với người
cao tuổi - Những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

3.

Pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi ở Việt Nam Thực trạng và một số kiến nghị

4.

Pháp luật về chăm sóc y tế đối với người cao tuổi ở Việt Nam - Thực
trạng và một số kiến nghị

5.

Pháp luật về bảo trợ xã hội đối với người cao tuổi ở Việt Nam - Thực
trạng và một số kiến nghị

6.

Pháp luật về tiếp cận các dịch vụ xã hội đối với người cao tuổi ở Việt
Nam - Thực trạng và một số kiến nghị

.d o

m

o

w

N

O
W

!

h a n g e Vi
e

N

PD

!

XC

er

O
W

F-

w

m


HỌ VÀ TÊN

ĐƠN VỊ

1

TS. Đỗ Thị Dung

Đại học Luật Hà Nội

2

TS. Đỗ Thị Dung

Đại học Luật Hà Nội

và ThS. Nguyễn Thị Minh Hà

3

NHIỆM VỤ
- Chủ nhiệm đề tài
- Tác giả chuyên đề 01

- Đồng tác giả chuyên
đề 05

PGS.TS. Nguyễn Hiền Phương Đại học Luật Hà Nội - Tác giả chuyên đề 06



C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

w

w

w

N

O
W

!

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k

.c

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ASXH

: An sinh xã hội

BHXH

: Bảo hiểm xã hội

BHYT

: Bảo hiểm y tế


: Quỹ Dân số Liên hợp quốc tại Việt Nam

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o


cao tuổi ở Việt Nam ........................................................................................... 52
2.1.1. Thực trạng pháp luật về bảo hiểm thu nhập đối với NCT từ BHXH bắt
buộc ..................................................................................................................... 52

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu


O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

VỚI NGƢỜI CAO TUỔI Ở VIỆT NAM ........................................................ 83
3.1. Yêu cầu của việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực
hiện pháp luật an sinh xã hội đối với ngƣời cao tuổi ở Việt Nam ................ 83

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu


O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

2.3.1. Bảo hiểm thu nhập đối với người cao tuổi .............................................. 136
2.3.2. Chăm sóc y tế đối với người cao tuổi...................................................... 138
2.3.3. Bảo trợ xã hội đối với người cao tuổi ..................................................... 139
2.3.4. Các dịch vụ xã hội khác đối với NCT ..................................................... 140

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y

2.2.2. Mức đóng BHXH tự nguyện .................................................................... 173
2.2.3. Mức hưởng bảo hiểm hưu trí tự nguyện ................................................. 174
2.3. Thực trạng pháp luật về bảo vệ thu nhập đối với NCT từ bảo hiểm hưu trí
bổ sung .............................................................................................................. 175

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y

1.2.2. Chế độ hỗ trợ đột xuất đối với NCT ........................................................ 218
1.2.3. Chế độ hỗ trợ nhận chăm sóc, nuôi dưỡng NCT tại cộng đồng ............. 222
1.1.4. Chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng tại các cơ sở chăm sóc NCT ................... 224
1.3. Nguồn tài chính thực hiện bảo trợ xã hội đối với người cao tuổi .............. 226
1.3.1. Nguồn tài chính thực hiện BTXH đối với NCT từ ngân sách nhà nước ..... 226

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu



er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c




.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic


F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k


thương ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Luật học, số 7/2015, tr.12.
2
Phát biểu của bà Thoraya Obaid- Nguyên giám đốc điều hành Quỹ Dân số Liên hiệp quốc tại Hội nghị quốc
tế lần thứ 2 về già hoá dân số, Xem: Quỹ dân số dân số Liên Hợp quốc tại Việt Nam, Già hoá dân số và
người cao tuổi Việt Nam - thực trạng, dự báo và một số khuyến nghị chính sách, Hà Nội, tháng 7/2011, tr.10.
3
Nguyễn Đình Tuấn, An sinh xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Khoa học xã hội Việt
Nam, số 11(108)/2016.

1

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

PD

!

XC

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-


khác vẫn chưa được hưởng trợ cấp xã hội,…
Trong khi đó, Việt Nam hiện đang là một trong 10 quốc gia có tỷ lệ già
hóa dân số nhanh nhất thế giới. Tỷ lệ NCT tăng nhanh liên tục. Hiện có
khoảng 10,1 triệu NCT, dự báo đến năm 2030, tỷ trọng NCT Việt Nam chiếm
17% và năm 2050 là 25% dân số.4 Số lượng NCT càng lớn thì tỷ lệ thuận với
đó là gánh nặng về bảo đảm đời sống, chăm sóc sức khoẻ, khám chữa bệnh
tật, đáp ứng nhu cầu chăm sóc, nuôi dưỡng… càng lớn5. Mặc dù đã cố gắng
nỗ lực, nhưng thực tế cho thấy nguồn ngân sách dành cho ASXH đối với
4

https://tuoitre.vn/70-so-nguoi-cao-tuoi-o-viet-nam-khong-nhan-duoc-tro-cap-1354123.htm, truy cập ngày
20/6/2018.
5
http://tapchibaohiemxahoi.gov.vn/tin-tuc/an-sinh-xa-hoi-cho-nguoi-cao-tuoi-thuc-trang-giai-phap-17746,
truy cập ngày 18/6/2018.

2

.d o

m

o

w

w

w


!

h a n g e Vi
e

N

PD

!

XC

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

hướng hoàn thiện” để làm đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
2.1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
Qua khảo cứu, chúng tôi thấy rằng, có khá nhiều công trình khoa học
nghiên cứu về ASXH đối với NCT nói chung dưới góc độ xã hội học, tâm lý
học, y học, kinh tế học, luật học…
Dưới góc độ luật học, trước đây hầu như không có công trình nghiên
cứu riêng về pháp luật ASXH đối với NCT, mà chỉ có các nghiên cứu chung
về các chính sách BHXH, BHYT, ưu đãi xã hội, trợ giúp xã hội…
Những năm gần đây, trước tình trạng già hóa dân số nhanh chóng diễn
ra ở mọi quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam, đã đặt ra nhiều thách
thức về ASXH đối với NCT, thì từ đó các công trình nghiên cứu về vấn đề
này mới bắt đầu được quan tâm. Tuy nhiên, có thể thấy rằng các công trình
chủ yếu nghiên cứu về chính sách ASXH đối với NCT. Đó là: Báo cáo tổng
6

Một trong các mục tiêu đặt ra trong Chương trình hành động quốc gia về người cao tuổi Việt Nam giai đoạn
2012 - 2020 là “ “Nâng cao chất lượng đời sống vật chất của người cao tuổi; hoàn thiện chính sách trợ giúp
và bảo trợ xã hội hướng tới đảm bảo mức sống tối thiểu cho người cao tuổi; phát triển, nâng cao chất lượng
hệ thống dịch vụ và cơ sở chăm sóc người cao tuổi, chú trọng người cao tuổi khuyết tật, người cao tuổi thuộc
diện nghèo không có người phụng dưỡng, người cao tuổi dân tộc thiểu số”. Xem: Quyết định số 1781/QĐTTg ngày 22/11/2012 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về người cao
tuổi Việt Nam giai đoạn 2012-2020.

3

.d o

m

o

w

N

O
W

!

h a n g e Vi
e

N

PD

!

XC

er

O
W

F-

w

m

tháng 7/2011; Đề án 32 về Chương trình đào tạo bồi dưỡng nghề công tác xã
hội cho cán bộ tuyến cơ sở (xã/phường, thôn/ấp/bản) của Bộ Lao động,
thương binh và xã hội năm 2012; Già hoá dân số và chăm sóc người cao tuổi
dựa vào cộng đồng ở Việt Nam của Uỷ ban các vấn đề xã hội của Quốc hội
Khoá 13, Nxb Hồng Đức năm 2015; Tài liệu “Hội thảo khu vực Châu Á Thái Bình Dương về người cao tuổi của Bộ Lao động, thương binh và xã hội,
Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) và Tổ chức Hỗ trợ Người cao tuổi quốc
tế (HelpAge International) tổ chức tại Hà Nội, ngày 6-8/9/2016; Hội thảo
“Chính sách, pháp luật Asean về lao động và các vấn đề xã hội - tính tương
thích của pháp luật Việt Nam, Trường Đại học Luật Hà Nội và Bộ Lao động,
thương binh và xã hội, Hà Nội tháng 12/2016; Bài viết “Chăm sóc người cao
tuổi ở một số nước Châu Á” đăng trên Tạp chí Cộng sản số 56/2011 của tác
giả Bùi Thị Hương Trầm; Bài viết "Các nước Bắc Âu với chính sách chăm
sóc người cao tuổi", Tạp chí Cộng sản, số 62/2012 của tác giả Lan Hương;
Bài viết: An sinh xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay của Nguyễn
Đình Tuấn, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 11(108)/2016. Ngoài ra, có
nhiều bài viết đăng trên các báo online, đó là: Nguyễn Thanh Vân, Dân số già
nhanh, Việt Nam cần làm gì, Tạp chí Dân số và Phát triển, số 11(152) năm
2014, http://www.gopfp.gov.vn/vi/so-11-152; Chăm sóc sức khoẻ của người
cao tuổi dựa vào cộng đồng, http://www.nhandan.com.vn/suckhoe/songkhoe/item/34258202-cham-soc-suc-khoe-nguoi-cao-tuoi-dua-vao-congdong.html; An sinh xã hội cho người cao tuổi - thực trạng và giải pháp,
http://tapchibaohiemxahoi.gov.vn/tin-tuc/an-sinh-xa-hoi-cho-nguoi-cao-tuoithuc-trang-giai-phap-17746; Lan Hương, Dịch vụ chăm sóc người cao tuổi:
khoảng trống còn lớn, http://daidoanket.vn/xa-hoi/dich-vu-cham-soc-nguoi4

.d o

m

o

w



O
W

!

h a n g e Vi
e

N

PD

!

XC

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

Khoa Luật, Đại học Huế, Nxb Đại học Huế, năm 2002; Giáo trình “Luật an
sinh xã hội Việt Nam” của Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân
dân năm 2014; Các sách tham khảo, như: “Pháp luật an sinh xã hội - những
vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Nguyễn Hiền Phương, Nxb Tư pháp
năm 2010; Sách tham khảo “Pháp luật bảo hiểm y tế một số quóc gia trên thế
giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” do Nguyễn Hiền Phương chủ
biên, Nxb Tư pháp năm 2014; Đó là luận án:“Cơ sở lý luận và thực tiễn cho
việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật an sinh xã hội ở Việt Nam” của tác giả
Nguyễn Hiền Phương, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2009. Các bài viết
đăng trên các tạp chí chuyên ngành như bài viết “Pháp luật bảo trợ xã hội và
hướng hoàn thiện” đăng trên Tạp chí Luật học số 3/2012 của tác giả Đào
Mộng Điệp.
Cách tiếp cận thứ hai, là nghiên cứu trực tiếp các nội dung của pháp
luật ASXH đối với NCT, về các lĩnh vực bảo hiểm hưu trí, chăm sóc y tế, bảo
trợ xã hội,... Đó là bài viết: “Cải cách Luật bảo hiểm xã hội để mở rộng bảo
hiểm hưu trí đối với người cao tuổi” đăng trên Tạp chí Lý luận chính trị, số
12/2014 của tác giả Đặng Như Lợi; Bài viết: "Pháp luật về bảo trợ xã hội ở
Việt Nam" đăng trên Tạp chí Quản lý nhà nước, số 7/2015 của Nguyễn Thị
Kim Anh, Nguyễn Thanh Tùng; Bài viết:“Chế độ bảo trợ xã hội đối với
người từ đủ 80 tuổi trở lên ở Việt Nam” đăng trên Tạp chí Luật học số 1/2017
của các tác giả Đỗ Thị Dung và Đào Quang Hưng. Các luận văn thạc sĩ luật
5

.d o

m

o

w

N

O
W

!

h a n g e Vi
e

N

PD

!

XC

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi

2014, 2015 của Bộ LĐTBXH (Trong kỷ yếu Hội thảo về “Chính sách, pháp
luật Asean về lao động và các vấn đề xã hội - tính tương thích của pháp luật
Việt Nam” của Trường Đại học Luật Hà Nội và

Bộ LĐTBXH, tháng

12/2016); Các bài viết trên các báo online như: 70% số người cao tuổi ở Việt
Nam không nhận được trợ cấp, https://tuoitre.vn/70-so-nguoi-cao-tuoi-o-vietnam-khong-nhan-duoc-tro-cap-1354123.htm; Hoàng Mạnh, 62% người cao
tuổi

Việt

Nam

chưa

có

lương

hưu

hoặc

trợ

cấp

tuổi


.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

w

w

w

N

O
W



XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k

.c

Việt Nam hiện nay. Vì thế, đây là công trình khoa học nghiên cứu đầu tiên có
tính hệ thống về pháp luật ASXH đối với NCT ở Việt Nam hiện nay.
2.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
Qua khảo cứu của chúng tôi, có một số công trình khoa học ở nước
ngoài với các mức độ khác nhau, có đề cập đến chính sách ASXH nói chung
và pháp luật ASXH đối với NCT nói riêng. Các công trình đó là:
-“Social Protection: Theories and evidences in Vietnam” (Một số vấn đề
lý luận và thực tiễn bảo trợ xã hội ở Việt Nam) của Nguyễn Trọng Hà, Đại
học quốc gia Australia, Nxb Canberra, 2009.
-“Social Protection for older persons – Social Pensions in Asia” (Bảo
đảm xã hội cho người cao tuổi – lương hưu ở châu Á) do Ngân hàng phát


w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

w

w

w

N


w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k

.c

2.3. Danh mục các công trình đã công bố thuộc lĩnh vực của đề tài của chủ
nhiệm và những thành viên tham gia nghiên cứu
- Đỗ Thị Dung và Đào Quang Hưng,“Chế độ bảo trợ xã hội đối với
người từ đủ 80 tuổi trở lên ở Việt Nam”, Tạp chí Luật học số 1/2017.
- Đỗ Thị Dung, “Bất cập trong quy định về chế độ bảo trợ xã hội đối với
người cao tuổi ở Việt Nam và kiến nghị sửa đổi”, Tạp chí Dân chủ và Pháp
luật, số tháng 11/2018.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu


w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

w

w

w


e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k

.c

bất cập trong các quy định của pháp luật hiện hành trên cơ sở so sánh với quy
định của pháp luật giai đoạn trước đây và các quy định của pháp luật quốc tế.
Để đánh giá một cách khách quan thực trạng pháp luật, đề tài đồng thời
nghiên cứu thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật ASXH đối với
NCT ở Việt Nam.
Thứ tư, từ những vấn đề nghiên cứu trên, đề tài đề xuất phương hướng


w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

w

w



h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k

.c

4.2. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
- Phạm vi không gian: đề tài nghiên cứu chủ yếu trong phạm vi các quy
định của pháp luật ASXH Việt Nam. Ngoài ra, để làm sâu sắc nội dung
nghiên cứu, đề tài nghiên cứu các quy định của pháp luật quốc tế và một số


o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

w



m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k

.c

đối với NCT. Bởi, thủ tục thực hiện trong các chế độ, về cơ bản, mang tính
hành chính, còn xử lý vi phạm pháp luật và giải quyết tranh chấp thường là

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o

c u -tr a c k

.c

hiện hành ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện các quy định này trong các lĩnh
12

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y
o


chủ nhiệm đề tài viết báo cáo kết quả nghiên cứu đề tài.
- Bảy là, hoàn chỉnh đề tài nghiên cứu, đóng cuốn và nộp Phòng Quản
lý khoa học của Trường để tổ chức nghiệm thu.
13

.d o

m

o

w

w

w

.d o

C

lic

k

to

bu

y

er

O
W

F-

w

m

h a n g e Vi
e

w

PD

XC

er

F-

c u -tr a c k

.c


y

.d o

C

lic

k

to

bu

y
bu
to
k
lic
C

w

w

w

N

O
W



XC

er

F-

c u -tr a c k

.c