TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
=====***=====

PHÙNG THỊ THU
TRANG

TIỂU THUYẾT CHÚA ĐẤT
CỦA ĐỖ BÍCH THÚY DƯỚI GÓC NHÌN
VĂN HÓA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI
HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt
Nam

HÀ NỘI, 2019


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
=====***=====

PHÙNG THỊ THU
TRANG

TIỂU THUYẾT CHÚA ĐẤT
CỦA ĐỖ BÍCH THÚY DƯỚI GÓC NHÌN
VĂN HÓA
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI
HỌC

Phùng Thị Thu
Trang


LỜI CAM
ĐOAN
Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp là công trình nghiên cứu
của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Tuyết Minh và
không trùng lặp với bất kì đề tài nghiên cứu nào khác.
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm với lời cam đoan của
mình!
Hà Nội, ngày tháng 5 năm
2019
Sinh viên

Phùng Thị Thu
Trang


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU...................................................................................................
1
1. Lí do chọn đề
tài.................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề
....................................................................................... 3
3. Mục đích nghiên
cứu............................................................................. 5
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
......................................................... 6

tộc H’Mông .............................................................................................
18
Tiểu kết

20

Chương 2. BIỂU HIỆN VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CHÚA
ĐẤT
CỦA ĐỖ BÍCH THÚY ...........................................................................
22
2.1. Đời sống sinh hoạt vật chất ..............................................................
22
2.2. Đời sống văn hóa tinh thần...............................................................
28


2.2.1. Những phong tục truyền thống.......................................................
28
2.2.2. Một số luật tục, hủ tục....................................................................
30
2.3. Ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt
đẹp ..
.........................................................................................................
33
Tiểu kết
Chương 3. MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN
VĂN
HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CHÚA ĐẤT CỦA ĐỖ BÍCH THÚY.....
36
3.1. Hình tượng nghệ thuật.....................................................................

học là gương mặt, là nơi kết tinh của văn hóa dân tộc, còn văn hóa có
khả năng chi phối, tác động ở chiều sâu văn học. Gần đây “nhờ
UNESCO phát động những thập kỷ phát triển văn hóa, nhờ thức nhận
văn hóa là động lực của phát triển, nên quan hệ văn hóa và văn học
được chú ý nhiều hơn. Đặc biệt, khi xuất hiện văn hóa học và nhân học
văn hóa thì văn hóa bắt đầu được coi là nhân tố chi phối văn học. Đã có
một số tác giả đi theo hướng nghiên cứu này như Trần Đình Hượu, Trần
Ngọc Vương, Đỗ Lai Thúy, Trần Nho Thìn... Và, khi một số công trình
của M.Bakhtin được dịch và giới thiệu ở Việt Nam thì hướng đi này càng
được khẳng định” [27].
Văn học là nơi mà những giá trị văn hóa của dân tộc được thể hiện
chân thực và sâu sắc nhất. Do đó một tác phẩm văn chương ưu tú thường
phản ánh và kết tinh những giá trị văn hóa của thời đại ấy. Đó có thể là
những giá trị văn hóa tinh thần hay vật chất được biểu hiện qua các
phương diện như phong tục tập quán, hủ tục, cuộc sống sinh hoạt, con
người… Ngược lại, văn hóa cũng tác động đến văn học qua cách miêu
tả, cảm nhận, xử lí đề tài của nhà văn trong quá trình sáng tác; đồng thời
cũng chi phối đến hoạt động tiếp nhận, thưởng thức, đánh giá của độc
giả. Do đó, việc nghiên cứu văn học của một dân tộc không thể tách rời
với văn hóa của dân tộc ấy và cách tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa
là một hướng đi tất yếu, một xu hướng nghiên cứu khoa học; nó không
chỉ khắc phục được những hạn chế nhất định của việc nghiên cứu văn
học bằng chính văn học mà có thể khai mở thêm những giá trị mới, ý
nghĩa mới cho văn học.
1


Đỗ Bích Thúy là nữ nhà văn xuất sắc của văn học Việt Nam đương
đại. Nhà thơ Trần Đăng Khoa đã nhận xét rằng, chị “là một trong những
cây bút nữ quan trọng nhất hiện nay ở mảng văn học về đề tài miền núi”

Chúa đất là tác phẩm văn học thứ 13 của Đỗ Bích Thúy viết về đề
tài miền núi sau một số tác phẩm đã gây được tiếng vang trước đó như:


Tiếng đàn môi sau bờ rào đá, Sau những mùa trăng, Ngải đắng ở trên
núi, Lặng yên
dưới vực sâu... Hơn18 năm sinh sống và làm việc ở Hà Nội, nữ nhà văn
từng có bước chuyển vùng sáng tác về đô thị, nhưng sau đó chị lại tiếp tục
quay về với đề tài miền núi máu thịt, nơi luôn khiến văn chương của
chị thăng hoa.


Tiểu thuyết Chúa đất do Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành và xuất bản vào
năm
2016. Trong tác phẩm này, Đỗ Bích Thúy đã thể hiện chân thực và sinh
động những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc H’Mông ở Hà Giang.
Vì những lí do trên chúng tôi quyết định thực hiện nghiên cứu đề
tài: Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy từ góc nhìn văn hóa để tiếp
tục luận giải sâu hơn về tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy.
2. Lịch sử vấn
đề
Trong phạm vi đề tài khóa luận, chúng tôi đi từ mối quan hệ hai
chiều giữa văn học và văn hóa để đi sâu khám phá tiểu thuyết Chúa
đất của Đỗ Bích Thúy, tìm hiểu và đánh giá giá trị nội dung và các yếu
tố nghệ thuật tác phẩm dưới góc nhìn văn hóa. Đồng thời cũng cho thấy
những đóng góp của Đỗ Bích Thúy đối với văn học Việt Nam đương
đại. Sau đây chúng tôi xin liệt kê những công trình, bài báo nghiên cứu
có liên quan đến nội dung đề tài:
Báo Văn nghệ trẻ (số ra ngày 11/3/2001), Điệp Anh với bài báo
Gặp

truyền thống của con người miền cao một cách tài tình. Không truyện nào
là không kể về cách sống, lối sinh hoạt, nết ăn ở và cả quang cảnh sinh
hoạt lễ hội, phong tục tập quán. Truyện nào cũng hay cũng mới, cũng lạ
mặc dù các tác giả không hề cố ý đưa vào chi tiết lạ. Thế mà đọc đến đâu
ta cũng sững sờ và bị chinh phục bởi những chi tiết rất đặc sắc chỉ người
miền cao mới có” [9, 58].
Trên báo điện tử VTV (số ra ngày 14/1/2016), trong bài viết Chúa
đất của Đỗ Bích Thúy – Bi kịch tình yêu bạo chúa, nhà báo Đinh Thúy
có trích dẫn lời nhận xét của nhà văn Bùi Việt Thắng: “bằng sự tưởng
tượng phong phú, chị đã dịch chuyển được truyền thuyết và thực tại,
kéo thời gian từ xa đến gần, biến cái vô hình thành hữu hình. Chúa đất là
câu chuyện về cái chết, nhưng là cái chết có ý nghĩa gieo mầm sự sống.
Xét từ góc độ văn hóa thì đó là vấn đề hủy diệt và sinh thành của sự
sống, cụ thể hơn là các giá trị sống được trả giá và bảo tồn như thế nào
trong sự biến thiên của lịch sử” [23].
Trên tựa đề cuốn tiểu thuyết Chúa đất, nhà văn Hoàng Đăng Khoa
có
trích dẫn “Chúa đất là một diễn ngôn văn chương ám gợi về vấn đề nữ
quyền nói riêng, nhân quyền nói chung, là khúc bi ca về cái đẹp bị dập
vùi, tình yêu bị ngáng trở, tự do bị cướp đoạt nhưng đồng thời cũng là
khúc hoan ca về sự nổi loạn của cái đẹp, của tình yêu, của tự do” [24, 8].


Trên báo điện tử Nhân dân (số ra ngày 29/1/2016), trong bài viết
Chúa
đất của Đỗ Bích Thúy đủ giàu hình ảnh để lên phim , Nhà thơ Hữu Việt
nói rằng: “cuốn sách có nhiều chi tiết miêu tả nếu dựng thành phim thì
có nhiều lợi thế bởi chất Mông, cảnh sắc thiên nhiên, con người dân
tộc đậm chất” [16]. Đạo diễn trẻ Đỗ Thanh Sơn khẳng định: “Chúa đất
đủ chất liệu để trở



Thực hiện đề tài Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy dưới
góc nhìn văn hóa nhằm hướng tới các mục đích sau:
- Có cái nhìn khái quát về tác giả Đỗ Bích Thúy, sự nghiệp sáng tác
của chị đặc biệt là các sáng tác viết về đề tài miền núi.


- Tìm hiểu bản sắc văn hóa miền núi nói chung và bản sắc văn hóa
dân tộc H’Mông ở Hà Giang nói riêng trong tiểu thuyết Chúa đất của
Đỗ Bích Thúy. Trên cơ sở đó, đem đến cho người đọc những trải nghiệm,
khám phá về văn hóa vùng cao ở cực Bắc của Tổ quốc.
- Những đóng góp của Đỗ Bích Thúy với sự phát triển mảng văn
xuôi miền núi, dân tộc của văn học Việt Nam hiện đại cũng như đối với
sự nghiệp xây dựng và phát triển đời sống văn hóa vùng cao.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tiểu thuyết Chúa đất của
Đỗ Bích Thúy do NXB Phụ nữ xuất bản năm 2016. Cụ thể là những
biểu hiện văn hóa người Mông ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật.
- Trong khuôn khổ phạm vi một khóa luận, chúng tôi chỉ tập trung
nghiên
cứu những biểu hiện văn hóa trong tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy.
5. Phương pháp nghiên cứu
Khóa luận sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp xã hội học: Sử dụng phương pháp này, trước hết
chúng tôi tìm hiểu những tác động của các yếu tố văn hóa, xã hội của
vùng đất có ảnh hưởng như thế nào đến các yếu tố nội dung và nghệ
thuật của văn xuôi Đỗ Bích Thúy. Đồng thời, cũng lý giải những tín
hiệu văn hóa có trong tác phẩm của chị.
- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Phân tích hình thức

Chương 1: Giới thuyết chung
Chương 2: Biểu hiện văn hóa trong tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích
Thúy
Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật biểu hiện văn hóa trong
tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy


NỘI DUNG
Chương 1
GIỚI THUYẾT
CHUNG
1.1. Mối quan hệ văn hóa - văn học và hướng nghiên cứu văn học từ
góc
nhìn
hóa

văn

1.1.1. Mối quan hệ văn hóa – văn
học
Để hiểu rõ tầm quan trọng của văn hóa và mối quan hệ biện chứng
giữa văn học và văn hóa trước hết chúng ta phải tìm hiểu khái niệm
“văn hóa”. “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và
tinh thần do con
người sáng tạo và tích lũy trong quá trình lao động thực tiễn, trong sự
tương tác với con người, tự nhiên xã hội” [13, 10]. Văn hóa là hồn cốt,
sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử dân tộc. UNESCO đã công nhận
văn hóa là cội nguồn trực tiếp để phát triển xã hội, có vị trí trung tâm
và đóng vai trò điều tiết xã hội. Nhận thức được tầm quan trọng của
văn hóa, Đảng ta cũng xác định rằng: “Văn hóa có vai trò đặc biệt quan

sống rạo rực, mãnh liệt.
Standal từng nói rằng:“Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống
xã hội”. Văn học lại là một trong những bộ phận hợp thành của văn hóa.
Do đó khi nhắc đến văn hóa của một dân tộc thì cũng đồng thời nói đến
bản sắc văn hóa trong văn học, các nhà lí luận văn học khẳng định:“Tính
dân tộc của văn nghệ là tổng hòa mọi đặc điểm độc đáo chung cho các
sáng tác của một dân tộc và phân biệt với các sáng tác dân tộc khác”
[11, 102]. Một tác phẩm văn chương mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc
thì nó phải kết tinh được những gì độc đáo nhất, tiêu biểu nhất của dân
tộc ấy. Và điều đó được biểu hiện trên cả hai phương diện nội dung và
hình thức.
Ở phương diện nội dung, văn hóa dân tộc được thể hiện qua phong
tục tập quán, ngôn ngữ, con người... Nó phải thể hiện được những nét
tinh túy nhất, tiêu biểu nhất của dân tộc ấy để khi đọc một tác phẩm
văn chương, ta như thấy sống lại những giá trị văn hóa một thuở. Đó có
thể là những hàng bạch dương, mùa thu vàng, thảo nguyên, cánh đồng
tuyết trắng, cỗ xe tam mã... trong văn học Nga; là trà đạo, hoa đạo trong


văn học Nhật Bản; là những làng quê thanh bình với cánh cò, cánh đồng
chiêm, câu hát ru à ơi... của văn học Việt Nam. Để khắc họa được những
bức tranh mang bản sắc văn hóa ấy