SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRUNG TÂM GDNN - GDTX HOẰNG HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH
CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12- GIÁO
DỤC THƯỜNG XUYÊN CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Người thực hiện: Nguyễn Thị Lan
Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Địa lí

THANH HOÁ NĂM 2019


MỤC LỤC
1. PHẦN MỞ ĐẦU..............................................................................................1
1.1. Lí do chọn đề tài.........................................................................................1
1.2. Mục đích nghiên cứu:.................................................................................1
1.3. Đối tượng nghiên cứu.................................................................................2
1.4. Phương pháp nghiên cứu............................................................................2
1.5. Những điểm mới của đề tài nghiên cứu.....................................................2
2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.................................................3
2.1. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm....................................................3
2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm....................3
2.3. Các giải pháp sử dụng để xây dựng sơ đồ..................................................3
2.4. Cách xây dựng sơ đồ tư duy trong một số trường hợp cụ thể....................4
2.5. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục …… 12
3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.......................................................................13
3.1. Kết luận....................................................................................................13

năm qua chính là lí do tôi chọn đề tài : “ Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh trong dạy học địa lí 12 – Giáo dục thường xuyên
cấp Trung học phổ thông”.

1


1.2. Mục đích nghiên cứu:
- Nâng cao chất lượng dạy và học môn địa lí của cô và trò, vận dụng phát
huy chương trình đổi mới cơ bản, toàn diện chương trình địa lí THPT theo
chuyên đề của Bộ giáo dục đào tạo.
- Nâng cao trình độ chuyên môn, ứng dụng phương pháp dạy học tích cực
vào giảng dạy địa lí tại Trung tâm GDNN - GDTX Hoằng Hóa.
- Tăng cường học tập - trao đổi kinh nghiệm lẫn nhau giữa các đồng
nghiệp để nâng cao trình độ, góp phần đẩy mạnh phong trào; khả năng tự học; tự
nghiên cứu với phương châm học thường xuyên, học suốt đời.
- Giúp học sinh hiểu bài, nắm vững và biết vận dụng kiến thức, phát triển
kĩ năng địa lí để thi tốt nghiệp đạt kết quả cao. Có ý thức trong cuộc sống, trong
việc gắn môi trường với phát triển bền vững.
1.3. Đối tượng nghiên cứu
Giáo viên và học sinh trong học tập và giảng dạy môn địa lí tại Trung tâm
GDNN - GDTX.
1.4. Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu tìm hiểu cơ sở lý thuyết về sơ đồ tư duy,tài liệu về phương
pháp đổi mới dạy học địa lí.
- Nghiên cứu phương pháp, cách thức sử dụng, ứng dụng sơ đồ tư duy
trong dạy và học địa lí.
- Nghiên cứu, tìm hiểu một số phần mềm giúp tạo sơ đồ tư duy trực quan,
sinh động, đạt hiệu quả như MindMaster,….
- Nghiên cứu thực nghiệm, áp dụng vào giảng dạy, đánh giá chất lượng

- Cấu trúc chương trình và sách giáo khoa địa lí 12 ít sử dụng sơ đồ.
3


- Trong quá trình giảng dạy, nhiều giáo viên còn chưa hoặc ít sử dụng sơ
đồ do thiếu thời gian lên lớp, tốn kém hoặc ngại. Học sinh không chú trọng bộ
môn, xem đây là môn phụ nên không mấy hứng thú với môn học; chưa đầu tư
nhiều thời gian, công sức nên giáo viên gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến
thức cũng như đổi mới phương pháp .
- Mặt khác,đặc thù môn địa lí có khá nhiều nội dung, từ tự nhiên đến kinh
tế - xã hội của quốc gia, khu vực, thế giới. Với khối lượng kiến thức lớn nên học
sinh khó nhớ kiến thức; có nhớ thì cũng nhớ máy móc, thụ động.
2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
- Chương trình địa lí 12 là địa lí Việt Nam,bao gồm cả địa lí tự nhiên và
địa lí kinh tế - xã hội. Mục tiêu của chương trình là tiếp tục hoàn thiện kiến thức
của học sinh về địa lí 12. Học xong chương trình, học sinh cần phải nắm được
các đặc điểm về tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội, Từ đó
phải nắm được hiện nay một số vấn đề đang được đặt ra nhằm sử dụng hợp lí tài
nguyên, giảm thiểu hậu quả của thiên tai, nâng cao chất lượng cuộc sống cho
nhân dân, phát triển kinh tế của cả nước nói chung và các địa phương nơi học
sinh sinh sống nói riêng.
- Trong giai đoạn hiện nay, để có được những thế hệ tương lai có đủ cả trí
lực thì giáo dục luôn là vấn đề được Đảng và Nhà nước quan tâm. Vì thế, trách
nhiệm của giáo viên ngày càng phải nâng cao; đòi hỏi giáo viên phải có những
kĩ năng, phương pháp truyền đạt kiến thức tốt nhất cho học sinh.
- Qua thực tế giảng dạy cùng với việc lĩnh hội kinh nghiệm qua các đợt
tập huấn dạy và học theo chuyên đề với mục tiên phát huy năng lực, vận dụng
kiến thức bằng nhiều phương pháp khác nhau như: nêu vấn đề, kĩ thuật đặt câu
hỏi, phiếu học tập, phương pháp khăn trải bàn… thì việc sử dụng sơ đồ tư duy
vào dạy học có ý nghĩa lớn, góp phần nâng cao chất lượng môn các môn học nói

qua việc nghiên cứu tài liệu mà giáo viên đã hướng dẫn. Đây là bước quan trọng
nhất để học sinh nắm được nội dung chính của bài học, từ đó có thể đi sâu vào
nghiên cứu nội dung bài học.
- Bước 3: Xây dựng sơ đồ tư duy ở nhánh thứ nhất (tức là ở những nội
dung cơ bản, nội dung chính) của bài học. Tiếp theo giáo viên đưa ra các nhánh
nhỏ.
- Bước 4: Hoàn thiện, bổ sung, rút kinh nghiệm, điều chỉnh sơ đồ sao cho
phù hợp với nội dung bài học, dễ hiểu .

5


2.4. Cách xây dựng sơ đồ tư duy trong một số trường hợp cụ thể
Để xây dựng sơ đồ tư duy một cách hiệu quả nhất yêu cầu: Giáo viên cần
phải nắm bắt đúng nội dung của từng bài dạy, những phần có khả năng áp dụng
phương pháp sơ đồ một cách hiệu quả nhất để hình thành sơ đồ từ đó truyền đạt
kiến thức một cách tốt nhất tới người học.
 Ví dụ 1: Bài 16 (Lớp 12) “ Đặc điểm dân số và sự phân bố dân cư
nước ta”, có thể xây dựng sơ đồ tư duy ở một số nội dung thông qua các bước
cụ thể như sau:
Bước 1: Chuẩn bị nội dung bài học thông qua soạn bài
Nội dung 1:Đông dân, có nhiều thành phần dân tộc
a. Đông dân: Năm 2006 dân số nước ta là 84156 nghìn người. Hiện nay
là 97296 nghìn người.
Kết luận: Là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế đất nước.
b. Nhiều thành phần dân tộc: Cả nước có 54 dân tộc. Trong đó người
kinh chiếm 86,2%; các dân tộc khác là 13,8%. Ngoài ra còn có 3,2 triệu người
Việt đang sinh sống ở nước ngoài.
Nội dung 2: Dân số còn tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ
a. Dân số tăng nhanh

- Thành thị: 35,9%
- Nông thôn: 64,1%
Kết luận: Xu hướng đang tăng dần tỉ lệ dân thành thị, giảm tỉ lệ dân nông
thôn.
Bước 2:Dạy học sinh các bước thành lập sơ đồ tư duy
Vậy từ những nội dung trên, các em hãy xác định từ khóa để thấy được
đặc điểm cơ bản của dân cư nước ta ?
HS trả lời được ba từ khóa chính trong nội dung trên:
- Đông dân, có nhiều thành phần dân tộc.
- Dân số tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ.
- Phân bố dân cư chưa hợp lí.
Bước 3: Xây dựng, sử dụng sơ đồ tư duy
Ở mỗi từ khóa, nghiên cứu nội dung sách giáo khoa để tìm ra các nhánh
phụ (nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3…)

8


Hình 1: Sơ đồ tư duy chủ đề: Đặc điểm dân số và sự phân bố dân cư

Bước 4:Giao bài tập vẽ sơ đồ tư duy cho học sinh sau mỗi tiết học
Nhìn chung, giáo viên có thể sử dụng bản đồ tư duy trong tất cả các
khâu của quá trình lên lớp từ kiểm tra bài cũ, triển khai kiến thức mới đến củng
9


cố, giao bài tập về nhà; từ thể hiện lượng kiến thức nhỏ đến lớn, từ cá nhân đến
tập thể … nhằm nâng cao khả năng tự học của học sinh .
 Ví dụ 2: Bằng tư duy sáng tạo của bản thân, hãy vẽ sơ đồ tư duy thể hiện
khái quát đặc điểm vị trí địa lí nước ta?

phạm vi lãnh thổ; với các đơn vị kiến thức cụ thể: Việt Nam nằm ở rìa đông bán
đảo Đông Dương, gần trung tâm Đông Nam Á, hệ tọa độ (Cực Bắc – Nam –
Đông - Tây). Nằm trong múi giờ số 7.
Bước 2: Vẽ chủ đề ở trung tâm có thể là hình hoặc chữ hoặc cả hai (Hình 2)

Hình 2: Chủ đề trung tâm

Hình 3: Nhánh cấp 1 số 1

Bước 3:Vẽ tiêu đề ở nhánh cấp 1
Giáo viên hướng dẫn: Từ trung tâm vẽ tiêu đề nhánh cấp 1 theo thứ tự
cùng chiều kim đồng hồ.
Học sinh thực hiện vẽ nhánh cấp 1 (Vị trí địa lí ) (Hình 2).
Bước 4: Vẽ tiếp nhánh cấp 2,cấp 3
Giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ nối tiếp nhánh cấp 2 vào nhánh cấp 1,
cấp 3 vào nhánh cấp 2 để tạo ra liên kết.(Lưu ý: Tất cả các nhánh của 1 ý nên tỏa
ra từ 1 điểm và cùng 1 màu)
Học sinh thực hiện :

11


Hình 4: Nhánh cấp 2,3 số 1

Tiếp tục thực hiện các nhánh cấp 1, 2, 3 số 2, số 3 cho đến hết nội dung vị
trí địa lí, phạm vi lãnh thổ.

12



thông vận tải.

15


Hình 8: Sơ đồ các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội ở Bắc Trung Bộ

Giáo viên củng cố bằng cách cho học sinh lên bảng hoàn thiện vào sơ đồ
tư duy còn thiếu của giáo viên về việc hình thành cơ cấu kinh tế ở Bắc Trung
Bộ. Qua việc lên bảng hoàn thiện sơ đồ của học sinh, giáo viên đánh giá được
việc tiếp thu kiến thức của học sinh và điều chỉnh cách dạy, cách truyền đạt của
mình đối với từng đối tượng học sinh khác nhau.

16


2.5. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục.
Với phương pháp dạy học sử dụng sơ đồ tư duy như đã trình bày ở trên,
khi dạy cho học sinh ở Trung tâm GDNN - GDTX Hoằng Hóa, tôi nhận thấy đa
số các em có hứng thú với việc học, các em nắm bắt kiến thức nhanh, nhớ lâu,
biết vận dụng vào việc khai thác Atlat … để chuẩn bị tốt nhất cho kì thi tốt
nghiệp trung học phổ thông sắp tới .
Để đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức, tôi đã tiến hành dạy theo 2 phương
pháp khác nhau ở các bài khác nhau. Cụ thể, năm học 2018-2019 tôi dạy 2 lớp
12 tại Trung tâm GDNN - GDTX Hoằng Hóa gồm 1 lớp thực nghiệm là 12B2 và
1 lớp đối chứng là 12B1. Lớp 12B2 tôi thường sử dụng sơ đồ tư duy trong quá
trình giảng dạy, lớp 12B1 dạy theo cách thông thường. Sau khi dạy xong phần
địa lí tự nhiên, kết quả đạt được ở 2 lớp là:
1. Năng lực tư duy: Phát huy được năng lực tư duy từ tổng quát đến cụ thể
chi tiết.Học sinh chủ động nắm bắt kiến thức và có sự sáng tạo …

3

Năng lực vận dụng

Bài kiểm tra điểm
thấp hơn (4,5,6)

Bài kiểm tra điểm cao
hơn (6,7,8)

T
T

1

Tiêu chí

17


*Kết quả kiểm tra trong quá trình học như sau

Lớp

Lần
kiểm tra

Số bài kiểm
tra


33

29

87,9%

Lần 2

33

30

90,9%

Lần 3

33

31

93,9%

Lớp 12B1
Lớp đối chứng

Lớp 12B2
Lớp thực nghiệm

Qua kết quả như trên, ta thấy việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học địa
lí đạt kết quả cao hơn.

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết,
không sao chép nội dung của người khác.

Người viết

Nguyễn Thị Lan

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Sách giáo khoa địa lí 12, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam
2. Sách giáo viên địa lí 12, Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam
3. Nguyễn Đức Vũ,Giáo trình phương pháp giảng dạy địa lí ở trường phổ thông
4. Sơ đồ tư duy – Tonibuzan, Nhà xuất bản văn hóa thông tin
5. Phần mềm vẽ sơ đồ tư duy MindMaster.
19


6. Kế thừa sáng kiến kinh nghiệm sử dụng sơ đồ trong giảng dạy địa lí đạt loại C
của cá nhân trước đây.

20