Các sai lầm có thể gây ra bởi
các thiên lệch hành vi

MBA. ĐÀO QUÝ PHÚC ()

Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do tình huống điển hình
Thiên lệch do tình huống điển hình khiến nhà đầu tư nghĩ rằng cổ phiếu của một công ty tốt,
có lợi nhuận nhiều, tỷ suất lợi nhuận cao là một cổ phiếu tốt. Ngược lại, cổ phiếu của một
công ty yếu kém, lợi nhuận thấp, tỷ suất lợi nhuận đáng thất vọng là một cổ phiếu xấu. Sự quy
kết này của các nhà đầu tư đã được Shefrin và Statman (1995) chứng minh là không đúng đắn.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do ác cảm với mơ hồ
Thiên lệch do ác cảm với mơ hồ có thể khiến cho nhà đầu tư tin rằng cổ phiếu của công ty mà
họ đang làm việc là một khoản đầu tư an toàn hơn là cổ phiếu của những công ty khác. Nó còn
khiến nhà đầu tư thiên vị những công ty có vị trí địa lý gần với họ và bỏ qua các công ty ở xa.
Họ cũng sẽ gặp khó khăn khi tự giới hạn sự lựa chọn cổ phiếu của các công ty để đa dang hoá
danh mục đầu tư.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch điểm tựa.
Nhà đầu tư có khuynh hướng dự báo sự phát triển của thị trường quá gần với mức hiện tại của
nó. Ví dụ chỉ số VN-Index đang ở mức 500, nhà đầu tư sẽ dự báo chỉ số này trong tương lai sẽ
ở quanh mức 500.
Nhà đầu tư có khuynh hướng bám chặt vào dự đoán ban đầu của họ, sau khi thông tin mới về
công ty mà họ đầu tư được công bố, họ không điều chỉnh đúng mức với thông tin mới này.
Nhà đầu tư trở nên gắn chặt vào sự thay đổi giá của cổ phiếu. Ví dụ như, một cổ phiếu mà
những ngày gần đây đều tăng giá, thì nhà đầu tư nghĩ rằng xu hướng tăng giá này sẽ tiếp tục,
mà không nghĩ rằng thị trường sẽ có lúc điều chỉnh lại.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do tình huống sẵn có
Nhà đầu tư sẽ chọn các khoản đầu tư dựa trên thông tin sẵn có với họ như thông tin qua các
phương tiện truyền thông, lời khuyên từ bạn bè, đồng nghiệp… mà không nghiên cứu kỹ
lưỡng liệu khoản đầu tư mà họ lựa chọn có là khoản đầu tư tốt hay không.
Nhà đầu tư sẽ chọn các khoản đầu tư thích hợp với kinh nghiệm sống hạn hẹp của họ, như
ngành công nghiệp mà họ đang làm việc, khu vực nơi họ sống, những người mà họ quen biết.

đa dạng hoá có thể gây thiệt hại cho danh mục đầu tư của họ. Thiên lệch do ảo tưởng về sự
kiểm soát góp phần khiến nhà đầu tư tự tin thái quá.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do khung nhìn
Với các cách hỏi, cách diễn đạt khác nhau về cùng một vấn đề, Thiên lệch do khung nhìn có
thể khiến nhà đầu tư có những quyết định đầu tư khác nhau. Ví dụ như, cùng một tin tức về
kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của một công ty niêm yết, nếu các phương tiện truyền
thông diễn đạt một cách tích cực, lạc quan thì nhà đầu tư sẽ xem đây là thông tin tốt và có thể
mua vào cổ phiếu của công ty này. Trái lại, nếu diễn đạt một cách tiêu cực, bi quan thì nhà đầu
tư có thể sẽ bán tháo cổ phiếu mà họ đang nắm giữ.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do quá tự tin.
Nhà đầu tư quá tự tin đánh giá cao khả năng của anh ta trong việc nhìn nhận một công ty như
là một lựa chọn đầu tư tiềm năng. Họ có thể trở nên không nhìn thấy thông tin tiêu cực thể
hiện như một tín hiệu cảnh báo về một cổ phiếu không nên mua hoặc về cổ phiếu đã mua nên
bán. Nhà đầu tư quá tự tin có thể giao dịch quá mức với niềm tin rằng họ có một sự am hiểu
đặc biệt mà người khác không có. Nhà đầu quá tự tin không đa dang hoá danh mục đầu tư,
đánh giá thấp rủi ro mà họ gặp phải.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do bảo thủ
Thiên lệch do bảo thủ khiến nhà đầu tư giữ mãi quan điểm, không linh hoạt khi có thông tin
mới xuất hiện. Ví dụ như, nhà đầu tư mua cổ phiếu dựa trên việc biết rằng công ty đang dự
định thông báo về một sản phẩm mới sắp tới, nhưng sau đó họ thông báo họ đang gặp vấn đề
trong việc giới thiệu sản phẩm ra thị trường. Nhà đầu tư vẫn giữ mãi ấn tượng lạc quan ban
đầu về sự phát triển tích cực của công ty và có lẽ sẽ quên hành động để đối phó với thông tin
tiêu cực nêu trên.
Thiên lệch do bảo thủ khiến nhà đầu tư phản ứng với thông tin mới một cách quá chậm chạp.
Ví dụ như, một thông báo về lợi nhuận ảnh hưởng tiêu cực đến cổ phiếu mà nhà đầu tư đang
nắm giữ, họ lưỡng lự trong việc bán nó đi bởi vì quan điểm trước đó của họ cho rằng đó là
công ty có triển vọng tốt. Thiên lệch do bảo thủ có thể liên quan đến khó khăn trong quá trình
xử lý thông tin mới. Bởi vì khi đối diện với những dữ liệu phức tạp cần phải xử lý, lựa chọn dễ
nhất là gắn bó với niềm tin trước kia.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do lạc quan

già của họ. Khi đó, họ sẽ chấp nhận mức rủi ro không thích đáng cho danh mục đầu tư của họ
trong nỗ lực bù đắp phần còn thiếu hụt này.
Thiên lệch do kiểm soát bản thân có thể gây ra vấn đề mất cân bằng trong việc phân phối tài
sản. Ví dụ như, họ thích các loại tài sản tạo ra thu nhập trong ngắn hạn hoặc giữ tiền mặt, để
chi tiêu cho hiện tại. Hành vi này sẽ nguy hiểm đến sự giàu có về mặt dài hạn của họ, vì quá
nhiều tài sản tạo ra thu nhập trong ngắn hạn hoặc giữ nhiều tiền mặt sẽ chịu ảnh hưởng bởi
lạm phát.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch trong nhận thức về quá khứ
Khi một vụ đầu tư thành công, nhà đầu tư chịu ảnh hưởng bởi thiên lệch này có xu hướng lần
theo trí nhớ của họ để miêu tả lại sự việc, như thể là họ có khả năng dự đoán được kết quả
ngay từ đầu. Điều này có thể gây ra việc chấp nhận rủi ro một cách quá mức bởi vì Thiên lệch
trong nhận thức về quá khứ khiến nhà đầu tư tin rằng họ có khả năng dự đoán siêu phàm về thị
trường, mà thật sự là họ không có.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do sự kiện gần đây
Thiên lệch do sự kiện gần đây có thể khiến cho nhà đầu tư không quan tâm đến giá trị thực của
cổ phiếu mà chỉ dựa trên xu hướng tăng giá gần đây. Thiên lệch do sự kiện gần đây có thể
khiến nhà đầu tư tiến hành ngoại suy để dự báo xu hướng thị trường dựa trên những dữ liệu
gần đây, tuy nhiên những dữ liệu này quá ít để có thể đảm bảo tính chính xác.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do ác cảm với hối tiếc
Thiên lệch do ác cảm với hối tiếc có thể khiến nhà đầu tư nắm giữ cổ phiếu thua lỗ quá lâu.
Bởi vì họ không thích thừa nhận là họ đã sai lầm, họ không thích phải hối tiếc. Nó có thể
khiến nhà đầu tư nắm giữ các cổ phiếu đang tạo ra lợi nhuận quá lâu. Bởi vì họ sợ rằng việc họ
bán các cổ phiếu này rồi sau đó giá cổ phiếu lại tiếp tục lên họ sẽ phải hối tiếc về quyết định
của mình. Họ quên rằng bất cứ cái gì, giá của nó tăng lên rồi cũng giảm xưống. Ngoài ra,
Thiên lệch do ác cảm với hối tiếc có thể hình thành hành vi bầy đàn, bởi vì đối với một số nhà
đầu tư, việc mua bán mà có sự nhất trí cao, có những nhà đầu tư khác cùng quan điểm thì có
thể hạn chế khả năng họ phải hối tiếc trong tương lai.
Sai lầm gây ra bởi Thiên lệch do hiệu ứng Endowment
Thiên lệch do hiệu ứng Endowment khiến nhà đầu tư nắm giữ những chứng khoán mà họ
được cho, thừa kế mà không quan tâm đến việc giữ chúng có phải là một quyết định không