TS. Phạm Hồng Sơn *** Giáo trình Vi sinh vật học thú y *** Huế 2006

223
Chương 10
PRION VÀ BỆNH XỐP NÃO TRUYỀN NHIỄM
A. PRION HAY YẾU TỐ GÂY BỆNH XỐP NÃO TRUYỀN NHIỄM
(TRANSMISSIBLE SPONGIFORM ENCEPHALOPATHY AGENT)
Prion là những hạt protein gây bệnh thần kinh suy thoái chí tử ở người và
động vật được biết đến như những bệnh xốp não truyền nhiễm. Bệnh xốp não
truyền nhiễm hay bệnh lý não dạng hải miên truyền nhiễm (transmissible
spongiform encephalopathy) được biết đến ở động vật lẫn ở người: bệnh scrapie
ở cứu, dê, bệnh bò điên ở bò, bệnh xốp não ở chồn, bệnh kuru-kuru (kuru),
bệnh Gerstmann-Straussler-Sheinker và Creutzfeldt-Jacob
ở người. Ở cả người
lẫn động vật, đây là một trong những "bệnh virus chậm" (slow virus infection), có
thời kỳ ẩn tính (tiềm phục) kéo dài, sau khi phát bệnh, đều trải qua thời kỳ trở
nên ác hóa và gây tử vong. Trong số các bệnh xốp não truyền nhiễm, bệnh suy
nhược mãn tính phát sinh ở hươu tại nước Mỹ có đường truyền lây chưa rõ, còn
bệnh scrapie của cừu thì có thể suy định là được truyền lây thông qua thức
ăn.
Về mặt lịch sử, bệnh scrapie được xác nhận như một bệnh riêng biệt
chính thức vào 1732 ở Anh. Bệnh Creutzfeldt-Jacob (CJD) được biết cũng từ
lâu. Vào những năm 1970 nguyên nhân bệnh kuru-kuru ở người được xác định.
Bệnh bò điên được xác nhận ở Vương quốc Anh năm 1986. William Hadlow là
người đầu tiên xác định mối liên hệ giữa bệnh kuru và bệnh scrapie. Carleton
Gajdusek nhận giải Nobel năm 1976 do xác định quan hệ giữa bệnh xốp não
truyền nhiễm của người (kuru và CJD) với bệnh xốp não truyền nhiễm ở động
vật. Prusiner nhận giải Nobel năm 1997 do phát hiện ra prion, và cũng là người
đề xuất từ "prion" vào năm 1982.
Bảng II-38. Bệnh xốp não truyền nhiễm người và động vật


TS. Phạm Hồng Sơn *** Giáo trình Vi sinh vật học thú y *** Huế 2006

224
đặc hiệu vẫn chưa kiểm xuất và phân lập được, ngoại trừ các amyloid (prion
rods: que prion) có nguồn gốc glycoprotein màng ký chủ. Không có đáp ứng
miễn dịch đặc hiệu ở ký chủ tự nhiên nhưng có thể kích thích tạo kháng thể ở
động vật khác loài.
Từ não ký chủ đã mắc bệnh người ta đã tinh chế được các sợi amyloid
dài khoảng 50 - 300 nm, rộng khoảng 25 nm gồm hai sợi xếp song song nhau
mỗi sợi rộng 5 - 8 nm thường được gọi là SAF (scrapie associated fibrils) hay
que (prion rods). Những sợi này thường sắp xếp gấp khúc với nhau. Bản chất
của các sợi này là protein biến thoái sau dịch mã từ protein thông thường với
chức năng chưa rõ có tên là PrP. Các protein biến thoái gây bệnh được ký hiệu
PrP
sc
(từ chữ "scrapie-associated PrP"). Tính cảm nhiễm của các sợi amyloid đó
đã được chứng minh.
2. Cấu tạo bộ gene (genome)
Không kiểm xuất được sự tồn tại của acid nucleic.
3. Protein
SAF hay PrP
sc
chủ yếu là cấu thành từ glycoprotein của màng tế bào ký
chủ với chuỗi polypeptid gồm khoảng 254 (trước đây khoảng 205) gốc amino
acid. Như vậy protein SAF không khác với protein bình thường. Gene điều khiển
tổng hợp protein PrP ở người nằm trên cánh ngắn của nhiễm sắc thể thứ 20.
Tuy nhiên, do có sự thay đổi cấu hình không gian phân tử (conformational
change) mà PrP
sc

1. Bệnh xốp não truyền nhiễm hay bệnh lý não dạng hải miên truyền nhiễm
(transmissible spongiform encephalopathy) ở động vật
Ở động vật nhai lại có các bệnh scrapie ở cừu, dê, bệnh xốp não truyền
nhiễm ở bò (bệnh bò điên), bệnh xốp não truyền nhiễm ở mèo, bệnh xốp não ở
chồn mink và bệnh xốp não linh dương. Vào thời kỳ sớm của quá trình phát
bệnh thường không biểu hiện rõ triệu chứng. Thường thấy động vật có hành
động dị thường bất định các loại tùy cá thể. Bệnh không phát sốt. Cùng với sự
tiến triển của bệnh, thấy động vật không phối hợp được vận động, sau dẫn đến
mất khả năng đi đứng và tử vong.
Khi mắc bệnh scrapie, trong kỳ đầu cừu không chịu nghỉ vận động, hưng
phấn và hay ngiến răng, thường tách khỏi đàn, hoặc thường chậm trễ trong khi
di chuyển với đàn. Động vật bệnh thường mẫn cảm cao với âm thanh, hoặc
nhiều khi biểu hiện ngứa toàn thân, chúng thường cọ vào cọc chuồng hay các
thân cây làm rụng lông. Bệnh thường thấy phát ở cừu 2,5 - 4,5 tuổi, sau khi phát
bệnh con vật thường còn sống được một số tuần đến một số tháng.
Dịch bệnh này tán phát ở Vương quốc Anh, ít phổ biến ở các nước châu
Âu lục địa, Mỹ và Nhật. Ở các nước khác chưa thấy thông báo. Riêng Úc và
New Zealand đã thanh toán bệnh này.
Ở bệnh xốp não bò (bovine spongiform encephalopathy), là bệnh lây
truyền qua thức ăn bổ sung chứa bột xương động vật, xảy ra ở Vương quốc Anh
với trên 170.000 trường hợp bệnh trước khi thực hiện kế hoạch thanh toán
bệnh. Một số trường hợp bệnh được phát hiện ở Thụy Sỹ, Pháp và Bồ Đào Nha
có nguồn gốc nhập từ nước Anh. Thường thấy gia súc quá mẫn với các loại kích
thích khác nhau của ngoại giới, không nghe lời chủ chăn nuôi. Tuổi mắc bệnh
thường gặp như ở bệnh scrapie.
Bệnh xốp não truyền nhiễm ở mèo (feline spongiform
encephalopathy (FSE) được phát hiện đến trên 80 trường hợp bệnh ở Vương
quốc Anh từ năm 1990. Ba trườ
ng hợp khác ở Bắc Ireland, Na Uy và
Liechtenstein. Ở báo đốm thảo nguyên (cheetah) có 9 trường hợp (3 trong đó có