1

Phản biện xã hội trên báo chí thành phố
Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ

Huỳnh Thị Xuân Hạnh

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; Khoa Báo chí
Chuyên ngành: Báo chí học; Mã số: 60 32 01
Người hướng dẫn: PGS.TS Dương Xuân Sơn
Năm bảo vệ: 2011

Abstract. Nghiên cứu những vấn đề chung về phản biện, phản biện xã hội, phản biện xã
hội của báo chí trong đó có báo chí thành phố Hồ Chí Minh. Khảo sát hoạt động phản
biện xã hội của 4 tờ báo: Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động.
Nghiên cứu xu hướng tổ chức, phản biện xã hội trên báo chí thành phố Hồ Chí Minh và
các giải pháp, kiến nghị để nâng cao chất lượng phản biện xã hội của báo chí thành phố
Hồ Chí Minh.

Keywords. Báo chí học; Phương tiện truyền thông; Phản biện xã hội; Thế kỷ 21
Content.

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo chí là một vấn đề không mới.
Nhưng trên thực tế, về mặt nhận thức, đã xuất hiện một số cách hiểu khác nhau về bản
chất của hoạt động phản biện xã hội, dẫn đến việc hiểu chưa đúng, chưa đầy đủ về hoạt
động phản biện xã hội của báo chí.
Trong khi chưa có sự thống nhất cơ bản về mặt lý luận đối với phản biện xã hội
nói chung và phản biện xã hội của báo chí nói riêng, thì mới đây, Văn kiện Đại hội
Đảng toàn quốc lần thứ XI (tháng 01 năm 2011) đã chính thức đề cập đến vai trò tổ

Minh thập kỷ đầu thế kỷ XXI, nhất là từ năm 2007 đến nay.
Kế thừa những giá trị nghiên cứu của các tác giả đi trước, và từ thực tiễn hoạt
động báo chí của thành phố, chúng tôi mạnh dạn nêu lên một số quan điểm, nhận định
về phản biện, phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo chí, phân tích cụ thể thực
trạng phản biện xã hội của bốn tờ báo nhằm làm rõ giá trị của sự phản biện xã hội của
báo chí đối với quyền làm chủ của nhân dân, cũng như vai trò lãnh đạo của Đảng và
quản lý của Nhà nước hiện nay.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
Với đề tài này, chúng tôi muốn mang đến một cái nhìn rõ nét hơn về hoạt động
phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh, cả về nhận thức và hoạt động
thực tiễn, qua đó rút ra được những kinh nghiệm, bài học thiết thực trong hoạt động
nghiệp vụ báo chí. Đồng thời nêu lên những giải pháp cụ thể để hoạt động phản biện xã
hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu Văn kiện Đại hội Đảng toàn
quốc lần thứ XI mới đề ra.
Nhiệm vụ của luận văn sẽ bao gồm:
3.1. Nghiên cứu những vấn đề chung về phản biện, phản biện xã hội và phản biện
xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh.
3.2. Khảo sát hoạt động phản biện xã hội của 4 tờ báo: Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi
Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động.
3.3. Nghiên cứu xu hướng tổ chức, phản biện xã hội trên báo chí thành phố và
các giải pháp, kiến nghị để nâng cao chất lượng phản biện xã hội của báo chí thành phố
Hồ Chí Minh.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Phản biện xã hội và phản biện xã hội của báo chí là một đề tài lớn, cần được
nghiên cứu sâu và lâu dài. Trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi xin giới hạn ở
việc nghiên cứu hiệu quả và xu hướng tổ chức, phản biện xã hội trên báo chí thành phố
3

thập kỷ đầu thế kỷ XXI, trọng tâm là từ năm 2007 đến nay thông qua khảo sát bốn tờ
báo in là báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật , Người Lao Động. Sở dĩ lựa

Chƣơng 3: Xu hướng phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh - Giải
pháp và kiến nghị.
CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẢN BIỆN XÃ
HỘI VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
THẬP KỶ ĐẦU THẾ KỶ XXI
1.1. Khái niệm phản biện xã hội – bản chất của sự phản biện xã hội
1.1.1. Một số khái niệm về phản biện
Cho đến nay, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về khái niệm phản biện. Theo nghĩa
Hán – Việt thì phản biện là tranh luận với những ý kiến có trước bằng lập luận theo
chiều hướng ngược lại.
4

Trong cuốn “Tìm hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn
quốc lần thứ XI của Đảng”, phản biện được hiểu là “nhận xét, đánh giá, bình luận,
thẩm định công trình khoa học, dự án, đề án trong các lĩnh vực khác nhau”.
Theo chúng tôi, phản biện còn phản ánh một thuộc tính rất quan trọng, mang tính
đặc thù, đó là tính phương pháp luận. Mục đích của sự phản biện mà con người tiến
hành là nhằm đi đến một kết quả mới cả về nhận thức lẫn hoạt động thực tiễn. Kết quả
đó cũng là nhằm phục vụ lợi ích của con người, lợi ích của xã hội.
1.1.2. Khái niệm phản biện xã hội
Trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI khái niệm phản biện xã hội
được nêu rất đầy đủ về nội dung phản biện, cách thức phản biện, mục đích và nhu cầu
tất yếu của sự phản biện:
“…Mọi đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đều phục vụ lợi ích
của đại đa số nhân dân. Nhân dân không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm tham gia
hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Phản biện
xã hội là nhu cầu cần thiết và là đòi hỏi bắt buộc của quá trình lãnh đạo và điều hành
đất nước, khắc phục tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí và các tiêu cực khác”.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu, phân tích về phản biện xã hội, chúng tôi thấy có một số
đặc điểm cần lưu ý.

biện xã hội rất quan trọng. Điều đó đòi hỏi phản biện xã hội phải được thực hiện từ sớm,
phải có sự tranh luận chủ động để làm rõ các vấn đề, lôi cuốn sự tham gia của nhiều
chuyên gia và sự đồng thuận của xã hội về các vấn đề được nêu. Đây cũng là một đặc
điểm rất quan trọng của phản biện xã hội của báo chí.
1.2. Phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ
XXI
1.2.1. Phản biện xã hội của báo chí
Thực chất, phản biện xã hội của báo chí chính là sự phản biện xã hội được thể
hiện trên báo chí. Báo chí thực hiện hoạt động phản biện của mình qua các nội dung: tổ
chức phản biện xã hội, thông tin các hoạt động và kết quả phản biện xã hội, trực tiếp
tham gia phản biện xã hội.
Tổ chức phản biện xã hội là cơ quan báo chí phát hiện vấn đề, thông tin, tổ chức
thành một cuộc tranh luận khoa học, để làm rõ bản chất vấn đề và đề xuất giải pháp.
Thông tin các hoạt động phản biện, kết quả phản biện là thông tin những hoạt
động và kết quả phản biện do các cơ quan, đơn vị tổ chức thực hiện.
Trực tiếp tham gia phản biện là báo chí thể hiện quan điểm của mình bằng những
tác phẩm báo chí cụ thể.
Phản biện xã hội đòi hỏi người làm báo phải đáp ứng một số yêu cầu: Phát hiện
được những ý kiến xã hội mang tính phản biện. Có có nhãn quan chính trị, có kiến thức,
có năng lực tổ chức phản biện xã hội. Tuân thủ những quy định của luật pháp trong quá
trình tiến hành phản biện xã hội nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và lợi ích dân tộc.
1.2.2. Các thể loại báo chí được sử dụng trong hoạt động phản biện xã hội
Thể loại báo chí được phân chia thành 3 nhóm:
Nhóm thông tấn, Nhóm báo chí chính luận, Nhóm báo chí chính luận - nghệ thuật.
Theo lý thuyết, phản biện xã hội của báo chí phải sử dụng thể loại nhóm báo chí
chính luận vì đây là thể loại có nhiều luận cứ, luận điểm phù hợp với hoạt động phản
biện. Ngoài ra, bài phê bình cũng là một thể loại phù hợp để sử dụng khi bàn luận các
vấn đề xã hội. Nhưng trên thực tế, phỏng vấn lại là thể loại được báo chí sử dụng nhiều
và thường xuyên, bên cạnh thể loại tường thuật.
1.2.3. Phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh thập kỷ đầu thế kỷ

mới nhất của Đảng về phản biện xã hội, đồng thời có sự cụ thể hóa một số nội dung liên
quan đến hoạt động tổ chức, phản biện xã hội của báo chí để thấy được những đặc thù
trong phản biện xã hội của nhà báo và cơ quan báo chí, trong đó có nghiên cứu ban đầu
về thể loại báo chí được sử dụng trong hoạt động phản biện xã hội.
Báo chí thành phố Hồ Chí Minh và những phát triển riêng về hoạt động và cách
thức tổ chức phản biện xã hội sẽ được trinh bày cụ thể hơn thông qua khảo sát một số
hoạt động phản biện của báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Người Lao Động và Pháp
Luật thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2007 đến nay.

CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI
TRÊN BÁO CHÍ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
2.1. Thực trạng phản biện xã hội trên báo chí thành phố Hồ Chí Minh qua
khảo sát bốn tờ báo in: Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Ngƣời Lao Động, Pháp
Luật
Báo Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Pháp Luật, Người Lao Động là bốn tờ báo in
ra hàng ngày với số lượng lớn và có đối tượng độc giả gắn với mục đích, tôn chỉ hoạt
động của tờ báo từ nhiều năm qua. Theo chúng tôi, bốn tờ báo này thể hiện khá đầy đủ
diện mạo báo chí thành phố trong thập kỷ đầu thế kỷ XXI. Những mặt được và chưa
được từ hoạt động phản biện xã hội của bốn tờ báo được chúng tôi phác họa phần nào
thông qua ba bảng tổng hợp về số lượt ý kiến, số lượng tin, bài và ngôn ngữ phi văn tự
khi bốn tờ báo trên thông tin về Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam. Đồng thời, chúng
7

tôi cũng tìm hiểu các thông tin, đánh giá về bốn tờ báo dựa trên các văn bản tài liệu và
trao đổi nghề nghiệp.
2.1.1. Phản biện xã hội của báo Sài Gòn Giải Phóng
2.1.1.1. Sài Gòn Giải Phóng - Tờ báo của Đảng bộ và nhân dân thành phố Hồ Chí
Minh
Sài Gòn Giải Phóng (SGGP) là cơ quan ngôn luận của Đảng bộ, chính quyền và là
tiếng nói của nhân dân thành phố Hồ Chí Minh. Báo phát hành số đầu tiên vào chiều

2.1.2.2. Phản biện xã hội của báo Tuổi Trẻ
Đến nay, Tuổi Trẻ vẫn là tờ báo giữ được “đẳng cấp” và “phong độ” của mình
trong hoạt động báo chí. Đó là tính chuyên nghiệp của một tờ báo in đứng đầu cả nước.
Tham gia phản biện xã hội, Tuổi Trẻ đã phát hiện sớm nhiều vấn đề, chủ động thông tin
một cách bài bản và thuyết phục. Kiến thức nghề báo và sự am hiểu thế mạnh của các
8

chuyên gia đã giúp Tuổi Trẻ gần như có ngay lập tức nhiều bài viết, tạo thành vệt bài
quan trọng, thu hút sự quan tâm, tham gia rộng rãi của xã hội. Góc nhìn phản biện xã
hội của báo Tuổi Trẻ khá đa dạng. Đó có thể là góc nhìn về kinh tế, về xã hội, về luật
pháp, về đạo đức, về giáo dục, về tham nhũng, tiêu cực, về chế độ chính sách, văn học –
nghệ thuật…
2.1.3. Phản biện xã hội của báo Người Lao Động
2.1.3.1. Người Lao Động - Tờ báo của đông đảo công nhân, người lao động của
thành phố Hồ Chí Minh và cả nước
Báo Người Lao Động là tiếng nói của Liên đoàn Lao động thành phố Hồ Chí
Minh. Tờ báo luôn đi sâu phản ánh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của công
nhân, viên chức và người lao động qua khẩu hiệu: “Việc làm, đời sống, dân chủ và công
bằng xã hội”.
Là tờ báo đại diện tiếng nói của công nhân, viên chức và người lao động, tờ báo
rất quan tâm đến các vấn đề dân sinh, xã hội. Đặc biệt là việc giải quyết việc làm cho
người lao động. Nhiều năm trở lại đây, tờ báo có nhiều bài viết mang tính phản biện về
chính sách xã hội, về luật pháp, về những vấn đề mới phát sinh có liên quan đến đời
sống vật chất và tinh thần của người lao động.
2.1.3.2. Phản biện xã hội của báo Người Lao Động
Với trách nhiệm là tờ báo của công nhân, viên chức, người lao động, tờ báo đã
phát hiện nhiều vấn đề xã hội, mạnh dạn đấu tranh bảo vệ quyền lợi cho người lao động.
Như đề xuất biện pháp ràng buộc và xử lý trách nhiệm của chủ doanh nghiệp đối với
việc thực hiện bảo hiểm xã hội, bảo đảm chế độ lương, thưởng, nghỉ ốm đau, thai sản,…
đối với người lao động. Vấn đề quản lý dân nhập cư, nhà trọ cho công nhân, nhà trẻ cho

phản biện còn rất ít và không thường xuyên.
2.2.2. Về tính chủ động phản biện
Đối với Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam, báo Tuổi Trẻ và Pháp Luật thành
phố ngay từ đầu đã chủ động các bước phản biện bằng những thông tin thích hợp.
Báo Người Lao Động thực hiện phản biện xã hội trong góc nhìn lợi ích của người
lao động nên có phần hạn hẹp thông tin hơn Tuổi Trẻ và Pháp Luật. Do đó các thông
tin, phỏng vấn tuy có sự chuẩn bị nhưng chưa đủ để bật lên chủ đề mà tờ báo hướng tới.
Báo Sài Gòn Giải Phóng nghiêng nhiều về ý kiến lãnh đạo và các ý kiến đồng tình,
thiếu chủ động thông tin các ý kiến xã hội khác, dẫn đến nặng thông tin mang tính phản
ánh, tường thuật.
2.2.3. Về cách thức tổ chức phản biện
Do có sự chủ động nên Tuổi Trẻ và Pháp Luật là hai tờ báo thực hiện khá bài bản
hoạt động phản biện xã hội. Đó là thông tin vấn đề, tổ chức tranh luận, đi đến giải pháp,
kiến nghị, thông tin dư luận đối với kết quả phản biện.
Báo Người Lao Động cũng có nhiều kinh nghiệm khi thực hiện phản biện xã hội.
Tờ báo chú trọng thông tin các ý kiến xã hội cả từ hai phía, đồng tình, không đồng tình.
Đối với Sài Gòn Giải Phóng, đa phần các ý kiến thiếu tính đối thoại, thiếu sự tranh
luận. Những câu hỏi phỏng vấn cũng không đặt ra những vấn đề gai góc mà dư luận
đang hướng tới.
2.2.4. Về sử dụng các thể loại báo chí và cách trình bày
Thể loại báo chí được sử dụng nhiều trong phản biện của các tờ báo là phỏng vấn
và tường thuật, kế đến là bài phê bình. Các thể loại thông tấn này cũng được dùng đan
xen với nhau, như tường thuật – phỏng vấn.
Về cách trình bày, Tuổi Trẻ sử dụng nhiều hình ảnh gồm ảnh người tham gia phản
biện và ảnh minh họa. Các bài “đinh” được trình bày ở trang 1 với những tựa bài, những
phát biểu ấn tượng. Đan xen các nội dung tường thuật, phỏng vấn, Tuổi Trẻ còn có
những thông tin bổ trợ được trình bày trong các box của bài viết.
Pháp Luật thông tin rất nhiều ý kiến, kèm hình ảnh của người phát biểu. Sử dụng
nhiều chuyên mục liên quan đến người dân để thông tin các vấn đề liên quan đến lợi ích
thiết thân của người dân như mục Nhà nước – Công dân

Tiểu kết chƣơng 2
Chương hai có nhiệm vụ nghiên cứu thực trạng phản biện xã hội của các báo Sài
Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Pháp Luật thành phố trên cơ sở khảo sát
từ năm 2007 đến nay.
Chúng tôi đã tổng hợp, phân tích và phác họa những nét nổi bật của từng tờ báo,
năng lực thực hiện hoạt động phản biện xã hội cũng như hiệu quả hoạt động phản biện
xã hội của bốn tờ báo. Từ góc nhìn phản biện xã hội chúng tôi có lý giải các nguyên
nhân vì sao dẫn đến tình trạng tờ báo được đông đảo độc giả ủng hộ, có tờ báo gặp
nhiều khó khăn trong xuất bản.
Lợi ích từ sự phản biện xã hội mà báo chí thành phố Hồ Chí Minh mang lại đã
được thừa nhận từ nhiều phía, kể cả các cấp lãnh đạo. Lợi ích mà tờ báo thu được từ
hoạt động phản biện chính là tính thực tiễn của vấn đề phản biện. Các báo Tuổi Trẻ,
Pháp Luật đã chủ động thực hiện phản biện, đầu tư cho phản biện trên mặt báo về cả nội
dung, hình thức dẫn đến đạt hiệu quả cao.
11

Những kinh nghiệm rút ra từ phản biện xã hội của bốn tờ báo, tuy chưa đầy đủ và
toàn diện, nhưng cũng cho thấy sự năng động và cố gắng vươn lên của báo chí thành
phố trong một lĩnh vực còn mới mẻ và nhiều chông gai. Điều đó đòi hỏi đội ngũ báo chí
thành phố phải không ngừng nâng cao tư duy phản biện và năng lực phản biện. Và xã
hội cần phải có những chế định và cơ chế cụ thể để phản biện xã hội của báo chí mang
lại hiệu quả cao hơn.
CHƢƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ ĐỂ PHÁT TRIỂN
PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
3.1. Xu hƣớng phản biện xã hội của báo chí thành phố Hồ Chí Minh trong
những năm tới
3.1.1. Xu hướng về đề tài
3.1.1.1. Báo chí tiếp tục phản biện xã hội phục vụ cho hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo
của Đảng và quản lý của Nhà nước
Báo chí thành phố tiếp tục phản biện xã hội để có được những nghiên cứu mới về

3.1.3. Xu hướng tổ chức phản biện
Báo chí sẽ tiếp tục tổ chức phản biện xã hội hoặc phối hợp với một số cơ quan quản
lý Nhà nước, đơn vị báo chí thực hiện phản biện xã hội. Báo chí thành phố sẽ sử dụng
tổng hợp các ấn phẩm, các phương tiện kỹ thuật hiện đại để tăng hiệu quả phản biện xã
hội. Việc trình bày các phản biện, sử dụng ngôn ngữ thành văn và ngôn ngữ phi văn tự
ngày càng thường xuyên và chuyên nghiệp hơn.
3.2. Giải pháp để phát triển phản biện xã hội của báo chí thành phố
3.2.1. Nâng cao nhận thức xã hội về phản biện xã hội của báo chí
Những vấn đề về phản biện xã hội nói chung và phản biện xã hội của báo chí phải
được tuyên truyền rộng rãi trong nhân dân để nhân dân nhận thức được tầm quan trọng
cũng như yêu cầu cơ bản của hoạt động phản biện xã hội.
3.2.2. Xây dựng tính chuyên nghiệp trong phản biện xã hội của báo chí
Xây dựng được đội ngũ biết phản biện và phản biện chuyên nghiệp là trọng tâm
của báo chí thành phố. Do đó, đòi hỏi nhà báo ngoài kỹ năng hoạt động báo chí còn phải
có tư duy phản biện, có năng lực phản biện, năng lực diễn đạt ngôn từ, hiểu biết pháp
luật, kỹ năng giao tiếp, sử dụng thành thạo các phương tiện kỹ thuật. Chấp hành nghiêm
quy định của pháp luật về hoạt động báo chí, tuân thủ quy ước đạo đức nghề nghiệp của
Hội Nhà báo Việt Nam.
3.3. Một số kiến nghị để phát triển phản biện xã hội của báo chí thành phố
3.3.1. Thống nhất nhận thức về khái niệm và bản chất của phản biện, phản biện
xã hội và phản biện xã hội của báo chí
3.3.2. Ban hành một số cơ chế cần thiết để báo chí thành phố thực hiện tốt hoạt
động phản biện xã hội
3.3.2.1. Cơ chế pháp lý
Trong khi chưa có Luật về phản biện xã hội, để gỡ bỏ những rào cản đối với phản
biện xã hội, về phía lãnh đạo thành phố cần có những quy định cụ thể về phản biện xã
hội của báo chí, xác định rõ các lĩnh vực cần thực hiện phản biện xã hội, phạm vi phản
biện của báo chí thành phố và cơ chế phối hợp giữa lãnh đạo thành phố với báo chí.
3.3.2.2. Có cơ chế thông tin, nhất là đối với các dự án, các công trình xã hội trọng
điểm

KẾT LUẬN

Ở chương 1, chúng tôi đã nêu lên một số cách hiểu khác nhau, cách đánh giá hoạt
động phản biện xã hội không dựa trên bản chất khoa học của phản biện xã hội. Và do
đó, trong hoạt động báo chí, cũng có những trường hợp nhận diện chưa chính xác về
hiệu quả phản biện xã hội của báo chí. Chúng tôi cũng làm rõ việc nghiên cứu về phản
biện xã hội của báo chí theo tinh thần chỉ đạo mới của Đảng là quan trọng và cần thiết
cả về lý luận lẫn thực tiễn. Trong quá trình khảo sát hệ thống báo chí của Thành phố,
chúng tôi đã lựa chọn báo in vì đây là sản phẩm gắn liền với văn hóa đọc và được đông
đảo độc giả tiếp nhận vì tính tiện lợi của nó về nhiều mặt. Trong báo in, chúng tôi chỉ
khảo sát trên bốn tờ báo in Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Người Lao Động, Pháp Luật
từ năm 2007 đến nay. Con số này tuy ít so với số lượng báo in của Thành phố, nhưng
tầm quan trọng, vị trí và số lượng phát hành hàng ngày của bốn tờ báo là rất lớn, có ảnh
hưởng đến trên 600 ngàn độc giả mỗi ngày. Đặc biệt, mốc thời gian năm 2007, đối với
báo chí thành phố Hồ Chí Minh, có ý nghĩa rất quan trọng vì đã tham gia phản biện
thành công việc ngưng cổ phần hóa Bệnh viện Bình Dân, tiếp đó là ngưng cổ phần hóa
trường học… giúp báo chí tích lũy nhiều kinh nghiệm để sau này phản biện xã hội thành
công nhiều dự án quan trọng của cả nước như Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam,
Trong chương 2, chúng tôi đã đi sâu phân tích thực trạng phản biện xã hội của
bốn tờ báo trên các phương diện: tôn chỉ, mục đích và đối tượng phục vụ; nội dung phản
biện, phạm vi phản biện; tính chủ động phản biện; cách tổ chức phản biện; cách trình
bày và sử dụng thể loại. Chúng tôi cũng phân tích một số nguyên nhân dẫn đến thành
công cũng như hạn chế của các tờ báo trong hoạt động phản biện xã hội. Đặc biệt là có
sự phân tích tương đối kỹ về trường hợp của báo Sài Gòn Giải Phóng – một tờ báo từng
giữ vị trí đầu đàn trong hệ thống báo chí thành phố nhưng đang có nguy cơ tụt hậu lớn
so với các báo ngày khác của thành phố, trong đó có nguyên nhân từ phản biện xã hội.
14

Qua phản biện xã hội của bốn tờ báo, chúng tôi nêu lên yếu tố quyết định nhất vẫn
là bản lĩnh nghề nghiệp, năng lực, kiến thức, đạo đức của nhà báo. Đối với tòa soạn, đòi

Tiếng Việt
1. Nguyễn Quang A, Báo chí và phản biện, báo Tiền Phong, ngày 22-6-2010
2. Việt Anh, Báo chí thể hiện bản lĩnh trong phản biện xã hội, VnExpresss, 21-6-2009
3. Ban Thường vụ Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh (1997), Thành phố Hồ Chí Minh
hai mươi năm (1975-1995), Nxb TP. Hồ Chí Minh
4. Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM, Tạp chí Sổ tay Xây dựng đảng (2010), Những
dấu ấn đấu tranh cách mạng, Nxb Tổng hợp TP.HCM
5. Ban Tư tưởng – Văn hóa Thành ủy TP.HCM (2006), Báo cáo báo chí thành phố
hai năm thực hiện Thông báo 162-TB/TW của Bộ Chính trị
6. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2010), Ký ức 35 năm, Nxb Văn học
15

7. Báo Tuổi Trẻ, sơ kết 3 năm thực hiện CTHĐ của Thành ủy TP.HCM thực hiện
NQTW 5 khóa X về công tác tư tưởng, lý luận, báo chí trước yêu cầu mới
8. Báo Pháp Luật TP.HCM (2010), Hai mươi năm những bài báo đổi mới, Nxb Trẻ
9. Báo Pháp Luật TP.HCM (2010), Kỷ yếu 20 năm báo Pháp Luật
10. Báo Đất Việt, Ban Thông tin và Phổ biến kiến thức của Liên hiệp các Hội KH và
KT Việt Nam, Tư vấn, phản biện và giám định xã hội: làm thế nào để tạo sức bật?,
báo Đất Việt, 14-6-2011
11. Lê Thanh Bình (2005), Quản lý và phát triển báo chí xuất bản, Nxb Văn hóa
Thông tin, Hà Nội
12. Nguyễn Trọng Bình, Về phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và tác
dụng đối với hoạt động của hệ thông chính trị nước ta hiện nay, Tạp chí Lý luận
chính trị & Truyền thông, số tháng 8 -2009
13. Nguyễn Mạnh Bình, Vai trò của báo chí trong phản biện, giám sát thực thi quyền
lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Lý luận chính trị & Truyền thông, số
tháng 7 -2009
14. Bộ Thông tin và Truyền thông (2010), Một số văn bản chỉ đạo và quản lý của
Đảng, Nhà nước về hoạt động báo chí, Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà Nội
15. Bộ Thông tin và Truyền thông (2010), Báo chí với công tác tuyên truyền, đấu

30. GS, TS. Nguyễn Văn Huyên chủ biên (2011), Đảng Cộng sản cầm quyền, nội dung
và phương thức cầm quyền của Đảng, Nxb Chính trị Quốc gia
31. Phan Văn Kiền (2008), luận văn cử nhân Tính phản biện xã hội của báo chí qua
loạt bài “Đêm trước đổi mới” trên báo Tuổi Trẻ năm 2005
32. Thăng Long, Chất vấn có phải là phản biện không?, báo Người Đại biểu nhân dân
ngày 26-8-2010
33. Đàm Văn Lợi, Phản biện xã hội về thực chất là phản biện của nhân dân, Tạp chí
Mặt trận, số 47 (9-2007)
34. Minh Nam, Ngưng thực hiện đề án cổ phần hóa bệnh viện Bình Dân, báo Người
Lao Động, 21-6-2007
35. Đỗ Chí Nghĩa, Nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng trong định hướng dư luận xã
hội của báo chí, Tạp chí Lý luận chính trị & Truyền thông, số tháng 10 – 2009
36. Vũ Văn Nhiêm, Một số vấn đề về phản biện xã hội, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp,
số 11 – 2007
37. Phân viện Báo chí tuyên truyền, Khoa báo chí, (2001), Báo chí những điểm nhìn
thực tiễn - tập 2, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội
38. Phân viện Nghiên cứu văn hóa tại TP.HCM (2006), Đề tài Những thay đổi trong
đời sống văn hóa ở TP.Hồ Chí Minh từ 1986 đến nay
39. Phan Quang (2001), Về diện mạo báo chí Việt Nam - Tiểu luận và chân dung, Nxb
Chính trị quốc gia, Hà Nội
40. Vũ Đình Quân, Giám sát xã hội góp phần giải quyết mâu thuẫn lợi ích trong quá
trình đô thị hóa – công nghiệp hóa tại TP.HCM hiện nay, Tạp chí Khoa học xã hội,
viện KHXH vùng Nam Bộ, tháng 7-2009
41. Dương Xuân Sơn (2004), Các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật, Nxb Đại học
Quốc gia
42. Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang (2003), Cơ sở lý luận báo chí
truyền thông, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội
43. TS Phạm Minh Sơn – TS Nguyễn Thị Quế đồng chủ biên (2009), Truyền thông đại
chúng trong công tác thông tin đối ngoại của Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị -
Hành chính, Hà Nội

Tài liệu dịch
62. The Missouri Group (2007), Nhà báo hiện đại, (Trần Đức Tài, Lê Thanh Nhàn, Từ
Lê Tâm, Phạm Duy Phúc, Triệu Thanh Lê dịch), Nxb Trẻ
63. Nguyễn Văn Dững, Hoàng Anh biên dịch (1998), Nhà báo – Bí quyết kỹ năng nghề
nghiệp, Nxb Lao Động, Hà Nội