1
HOẠT ĐỘNG THU THẬP CHỨNG CỨ
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ - NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
TỪ VỤ ÁN "VƯỜN ĐIỀU"
Ths.Ngô Thị Ngọc Vân
Khoa Đào tạo Luật sư – Học viện Tư pháp
Chứng cứ là một trong những chế định quan trọng trong Bộ luật tố tụng hình sự.
Để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự, Cơ quan điề
u tra, Viện kiểm sát, Toà án phải xác
định sự việc phạm tội và người thực hiện hành vi phạm tội. Quá trình thực hiện hành vi
phạm tội là quá trình đã xảy ra trong quá khứ, muốn hình dung, tái hiện được diễn biến
của nó cơ quan tiến hình tố tụng phải dựa vào chứng cứ của vụ án. Xét về bản chất, chứng
cứ là những thông tin, tài liệu hay những gì có thật được cơ quan tiến hành tố
tụng thu
thập, kiểm tra và đánh giá theo quy định của pháp luật nhằm phục vụ cho việc giải quyết
đúng đắn vụ án hình sự. Khoản 1 Điều 64 BLTTHS quy định: “Chứng cứ là những gì có
thật, được thu thập theo trình tự do Bộ luật này quy định mà Cơ quan điều tra, Viện kiểm
sát và Toà án dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực
hiện hành vi phạm tội cũng nh
ư những tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng
đắn vụ án.”
Theo quy định trên thì trong tố tụng hình sự, một thông tin, tài liệu chỉ có thể được
coi là chứng cứ của vụ án khi nó có đủ ba thuộc tính sau:
* Những thông tin, tài liệu đó phải có thật và phản ánh trung thực những tình tiết
của vụ án đã xảy ra (tính khách quan).
* Những thông tin, tài liệu này phải là cơ sở để xác định sự tồn t
ại hay không tồn
tại của những vấn đề cần phải chứng minh được quy định tại Điều 63 BLTTHS và những
tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án hình sự (tính liên quan).
* Những thông tin, tài liệu phải được thu thập, kiểm tra, đánh giá theo quy định của

y việc thu thập chứng cứ còn nhiều bất cập dẫn tới sai lầm khi đánh giá và sử
dụng chứng cứ.
Điều 75 BLTTHS năm 2003 đã quy định cụ thể về vấn đề thu thập và bảo quản vật
chứng. Theo đó, vật chứng cần được thu thập kịp thời, đầy đủ, được mô tả đúng thực
trạng vào biên bản và đưa vào hồ sơ
vụ án. Trong trường hợp vật chứng không thể đưa
vào hồ sơ vụ án thì phải chụp ảnh và có thể ghi hình để đưa vào hồ sơ vụ án. Vật chứng
phải được bảo quản nguyên vẹn, không để mất mát, lẫn lộn và hư hỏng. Tuy nhiên, trên
thực tế, khi thực hiện hoạt động thu thập chứng cứ, không ít người tiến hành tố tụng do
bất cẩn đã làm m
ất mát, hư hỏng thậm chí họ cố tình đánh tráo, cất giấu hoặc huỷ hoại
những vật chứng quan trọng nhằm làm sai lệch hồ sơ vụ án. Điều này gây ảnh hưởng
nghiêm trọng đến việc xác định sự thật vụ án, không ít trường hợp đã kết án oan người vô
tội, bỏ lọt tội phạm.
Vấn đề nổi cộm trong vụ án "vườn đ
iều" là việc thu thập con dao (vật chứng quan
trọng của vụ án) và sau đó là các kết luận giám định không thống nhất với nhau gây
hoang mang trong dư luận. Nhiều câu hỏi mang tính ngờ vực được đặt ra như: liệu đây có
thực sự là con dao gây án không? Tại sao cơ quan giám định không dám kết luận miếng
sắt gỉ đó là dao mà cơ quan điều tra lại khẳng định vật chưa thể định hình là hung khí gây
ra cái chế
t cho nạn nhân Trần Thị Mỹ? v.v
“Vật chứng” là con dao phay, theo những người trực tiếp đào và chụp ảnh tang vật,
cơ quan công an đã dùng máy dò kim loại dò tìm liên tục từ 8 giờ sáng đến 4 giờ chiều,
sau đó đào một hố có diện tích 4x5 m, sâu 0,5 m mới tìm được một miếng sắt đã bị han
gỉ, gãy làm ba đoạn. Cạnh miếng sắt còn có một chiếc dò đạp xe đạp. Sau khi “vật chứng”
được tìm th
ấy, cơ quan công an mới đưa Nén đến nơi tìm thấy vật chứng chỉ để… chụp
ảnh nhằm hợp pháp hoá là đã có sự chứng kiến của Nén. Riêng con dao gây án, theo cáo
trạng là dao phay, dài 40 cm, rộng 5 cm. Nhưng con dao tìm thấy từ hố sâu lại dài 28 cm,

khác trong vụ án này không? Nếu Nén bị ép buộc, vì muốn được giảm nhẹ tội hay vì
những nguyên nhân khác mà khai một cách không chính xác thì không thể coi lời khai
của Nén là hoàn toàn đáng tin cậy.
Mặt khác, khi thu thập chứng cứ từ phía nh
ững người làm chứng, nếu có từ hai
người làm chứng không có quan hệ với nhau, họ lại có tất cả những phẩm chất và điều
kiện của người làm chứng và họ khai thống nhất với nhau thì tình tiết được khai báo có
thể tin cậy được. Tuy nhiên, những lời khai đó chỉ có thể đem lại khả năng đúng cao nhất
nếu người làm chứng khi quan sát sự vật không bị nhữ
ng cảm giác của mình lừa dối hay
bị nhầm lẫn do chủ quan. Trong trường hợp, những tình tiết khai báo được những người
làm chứng hoàn toàn nhất trí và phù hợp với những lời khai, tài liệu khác thì nó rất đáng
tin cậy.
Trường hợp lời khai của những người làm chứng mâu thuẫn nhau thì người tiến
hành tố tụng cần nghiên cứu xem có phải ý kiến ấy phát sinh do những nguyên nhân khác
nhau khiến người làm chứng khai báo không chính xác, lờ
i khai của họ không chân thực.
Trong vụ án "vườn điều", lời khai của nhiều người làm chứng không thống nhất với
nhau như: có người khẳng định nhìn thấy chị Mỹ vào thời điểm mà cơ quan điều tra cho
rằng chị Mỹ đã chết; có người trước đây không chịu khai báo điều gì sau đó lại đột ngột
tự nhận mình là người đã viết th
ư giúp nạn nhân Mỹ … Tất cả những vấn đề này cần
được tìm hiểu và thu thập sao cho những lời khai của người biết tới vụ án có khả năng
chứng minh một hay nhiều vấn đề cụ thể cần giải quyết trong vụ án.
Ngoài ra, vấn đề thu thập chứng cứ bằng những biện pháp không hợp pháp hay cố
tình làm sai lệch những chứng cứ đã thu thập được c
ũng là vấn đề nổi cộm trong hoạt
động điều tra của cơ quan điều tra. Cụ thể:
* Điều tra viên đã sửa chữa ngày tháng của các tài liệu có trong hồ sơ vụ án; không
đưa vào hồ sơ vụ án các bút lục quan trọng chứng minh sự ngoại phạm của các bị can

bác tất cả và cho rằng chính cơ quan điều tra đã “dàn dựng” sự việc.
- Tại phiên toà phúc thẩm lần 2 từ 9/3 đến 11/3/2005, nguyên điều tra viên Cao
Văn Hùng thừa nhận cấp trên chỉ đạo cho mình ghi âm, ghi hình khi hỏi cung để phục vụ
công tác điều tra nhưng lại lý giải rằng chỉ ghi lại lời thừ
a nhận của bị can Lâm, Nén về
việc giết bà Mỹ chứ không ghi lại lời khai về nội dung vụ án, hung khí gây án …
Như vậy, việc Cao Văn Hùng cho bị can này nghe lại băng ghi âm lời nhận tội của
bị can khác để họ khai theo làm cơ sở buộc tội là một hình thức mớm cung trong hỏi
cung, lấy lời khai mà pháp luật tố tụng hình sự nghiêm cấm. Hoạt động này đã vi phạm
nghiêm trọng thủ
tục tố tụng trong việc thu thập chứng cứ. Pháp luật không cấm việc ghi
âm nhưng để việc làm này được coi là hợp pháp thì điều tra viên cần tuân thủ đúng trình
tự thủ tục tố tụng quy định tại khoản 2 Điều 132 BLTTHS.
* Bức cung, dùng nhục hình đối với các bị can.
- Tại phiên toà phúc thẩm ngày 9/3/2005, bị cáo Huỳnh Văn Nén cho rằng tất cả
những lời khai nhận tại cơ
quan điều tra là do điều tra viên Cao Văn Hùng đánh đập, ép
cung. Các bị cáo khác cũng đồng loạt phản cung và cho rằng mình bị bức cung.
- Về việc dùng nhục hình, bức cung, Cao Văn Hùng đã phủ nhận toàn bộ. Căn cứ
vào những bản cung, những lời nhận tội mà theo ông Hùng là sự "tự giác" khai nhận của
Nén trong thời gian bị tạm giam, đối chiếu với những khai nhận tại tòa, ông Hùng cho
rằng Nén là một ngườ
i tráo trở, nhân thân không tốt, thể hiện ở những hành vi gây rối,
quịt tiền ăn trước khi phạm tội giết người.
* Một số vấn đề khác
- Kết quả khám nghiệm hiện trường, tử thi cũng còn nhiều vấn đề bàn cãi. Nguyên
nhân dẫn đến cái chết của bà Mỹ là do bị chém nhiều nhát vào phần đầu, mặt đến mức
không nhận diện được nhưng quần áo của nạ
n nhân lại không có vết máu. Cơ quan điều
tra đã “quên” không lập biên bản nhận dạng tử thi mà chỉ căn cứ vào những phỏng đoán

tài liệu quan trọng , thêm bớt hoặc sửa chữa lời khailàm ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ
án …
- Việc thu thập chứng cứ cần phải nhanh chóng, kịp thời, đầy đủ;
- Đối với các vật chứng, cần phải thu thập kịp thời, đầy đủ và mô tả đúng thực
trạng vào biên bản. Đồng thời, vật chứng phải được bảo qu
ản nguyên vẹn để chúng có giá
trị chứng minh.
Trên đây là một vài ý kiến về hoạt động thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự và
đôi điều rút ra từ vụ án "vườn điều" tác giả xin nêu ra để cùng mạn đàm, trao đổi.