Câu 4: Tính thống nhất giữa lý luận và thực tiễn
Quan điểm triết học trước Mác
Khái niệm thực tiễn
Phạm trù thức tiễn là một trong những phạm trù nền tảng, cơ bản không
chỉ của lý luận nhận thức macxít mà còn của toàn bộ triết học Mác - Lênin nói
chung.
Các nhà duy vật trước C.Mác đã có công lớn trong việc phát triển thế giới
quan duy vật và đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm, tôn giáo và thuyết không
thể biết. Tuy nhiên, lý luận của họ còn nhiều hạn chế, thiếu sót, trong đó hạn chế
lớn nhất là không thấy được vai trò của hoạt động thực tiễn đối với nhận thức,
do đó chủ nghĩa duy vật của họ mang tính chất trực quan. Mác đã chỉ rõ rằng,
khuyết điểm chủ yếu, từ trước đến nay, của mọi chủ nghĩa duy vật (kể cả chủ
nghĩa duy vật của Phoiơbắc) là không thấy được vai trò của thực tiễn.
Có một số nhà triết học duy tâm, tuy đã thấy được mặt năng động, sáng
tạo trong hoạt động của con người, nhưng cũng chỉ hiểu thực tiễn như là hoạt
động tính thần, chứ không hiểu nó như là hoạt động hiện thực, hoạt động vật
chất cảm tính của con người.
Kế thừa những yếu tố hợp lý và khắc phục những thiếu sót trong quan
điểm về thực tiễn của các nhà triết học trước C.Mác, C.Mác và Ph.Ăngghen đã
đem lại một quan điểm đúng đắn, khoa học về thực tiễn và vai trò của nó đối với
nhận thức cũng như đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Với
việc đưa phạm trù thực tiễn vào lý luận, hai ông đã thực hiện một bước chuyển
biến cách mạng trong lý luận nói chung và trong lý luận nhận thức nói riêng.
Lênin nhận xét: “Quan điểm về đời sống, về thực tiễn, phải là quan điểm thứ
nhất và cơ bản của lý luận về nhận thức”1.
Thực tiễn là gì?
Thực tiễn là những hoạt động vật chất có mục đích mang tính lịch sử - xã
hội của con người nhằm cải tạo tự nhiên và xã hội.
Hoạt động thực tiễn là hoạt động bản chất của con người. Nếu con vật chỉ
hoạt động theo bản năng nhằm thích nghi một cách thụ động với thế giới bên
ngoài, thì con người, nhờ vào thực tiễn như là hoạt động có mục đích, có tính xã

quan hệ xã hội, chế độ xã hội.
+ Hoạt động thực nghiệm khoa học (bao gồm cả thực nghiệm khoa học tự
nhiên và khoa học xã hội), đây là dạng hoạt động thực tiễn diễn ra trong những
điều kiện " nhân tạo" mà những kết quả của nó dù là thành công hay thất bại đều
có ý nghĩa quan trọng vì nó rút ngắn được quá trình nhận thức nhằm làm cho
hoạt động thực tiễn ngày càng hiệu quả.
Mỗi hình thức hoạt động cơ bản của thực tiễn có một chức năng quan
trọng khác nhau, không thể thay thế được cho nhau song giữa chúng có mối
quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau. Trong mối quan hệ đó,
hoạt động sản xuất vật chất là hoạt động cơ bản nhất, đóng vai trò quyết định đối
với các hoạt động khác. Bởi vì, nó là hoạt động nguyên thuỷ nhất và tồn tại một
cách khách quan, thường xuyên nhất trong đời sống của con người và nó tạo ra
những điều kiện, của cải thiết yếu có tính quyết định đối với sự sinh tồn và phát
triển của con người. Không có hoạt động sản xuất vật chất thì không thể có các
hình thức hoạt động khác. Các hình thức hoạt động khác suy cho cùng cũng xuất
phát từ hoạt động sản xuất vật chất và phục vụ cho hoạt động sản xuất của con
người.
Nói như thế không có nghĩa là các hình thức hoạt động chính trị xã hội và
thực nghiệm khoa học là hoàn toàn thụ động, lệ thuộc một chiều vào hoạt động
sản xuất vật chất. Ngược lại, chúng có tác động kìm hãm hoặc thúc đẩy hoạt
động sản xuất phát triển. Chẳng hạn, nếu hoạt động chính trị xã hội mang tính
chất tiến bộ, cách mạng và nếu hoạt động thực nghiệm khoa học mà đúng đắn sẽ
tạo đà cho hoạt động sản xuất phát triển. Còn nếu hoạt động chính trị xã hội mà
lạc hậu, phản cách mạng và nếu hoạt động thực nghiệm mà sai lầm, không khoa
học sẽ kìm hãm sự phát triển của hoạt động sản xuất vật chất.
Chính sự tác động qua lại lẫn nhau của các hình thức hoạt động cơ bản đó
làm cho thực tiễn vận động, phát triển không ngừng và ngày càng có vai trò
quan trọng đối với nhận thức.
Khái niệm lý luận
Lý luận là sản phẩm cao của nhận thức của sự phản ánh hiện thực khách

động thực tiễn. Vì vậy, khi nhấn mạnh vai trò của thực tiễn đối với lý luận, chủ
nghĩa Mac-Lênin cũng khẳng đinh tính tích cực của sự tác động trở lại của lý
luận đối với thực tiễn. Lênin khẳng định: “không có lý luận cách mạng thì
không có phong trào cách mạng”. Lý luận là “kim chỉ nam” cho hành động thực
tiễn. Cố nhiên để có thể giải đáp được những vấn đề của cuộc sống, lý luận phải
không ngừng liên hệ bằng những hình thức khác nhau với thực tiễn. Cho nên,
thực chất vai trò của lý luận đối với thực tiễn là ở chỗ lý luận đem lại cho thực
tiễn những tri thức đúng đắn về những quy luật vận động và phát triển của thế
giới khách quan.
Lý luận có thể dự kiến được sự vận động của sự vật trong tương lai, chỉ ra
những phương hướng mới cho sự phát triển của thực tiễn. Lý luận khoa học làm
cho con người trở nên chủ động, tự giác, hạn chế tình trạng “mò mẫm”, tự phát.
Vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh ví “không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt
mà đi”.
Tuy nhiên cũng phải thấy rằng, do tính gián tiếp, tính trừu tượng cao
trong sự phản ánh hiện thực nên lý luận có khả năng xa rời thực tiễn và trở thành
ảo tưởng. Vì thế, không được cường điệu vai trò của lý luận, mặt khác không
được xem nhẹ thực tiễn và tách rời lý luận với thực tiễn. Điều đó cũng có nghĩa
là phải quán triệt nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn trong nhận
thức khoa học và hoạt động cách mạng.
Trong Triết học Macxit và trong chủ nghĩa Mac-Lênin, sự thống nhất giữa
lý luận và thực tiễn như một thuộc tính vốn có, một đòi hỏi nội tại. Nguyên tắc
này có ý nghĩa to lớn rong việc nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn.
Hoạt động lý luận và hoạt động thực tiễn thống nhất với nhau dưới nhiều
hình thức và trình độ biểu hiện khác nhau. Lý luận bắt nguồn từ thực tiễn, phản
ánh (khái quát) những vấn đề của đời sống sinh động. Nhưng thước đo tính cao
thấp của lý luận với thực tiễn biểu hiện trước hết ở chỗ lý luận đó phải hướng
hẳn về đời sống hiện thực, để giải quyết những vấn đề do chính sự phát triển của
thực tiễn đặt ra, và như vậy, lý luận góp phần thúc đẩy thực tiễn phát triển, bởi
vì ở bên ngoài sự thống nhất lý luận và thực tiễn, tự thân lý luận không thể biến

nhất là trong thời đại ngày nay khi thực tế cuộc sống đang đặt ra và đòi hỏi phải
giải quyết rất nhiều những vấn đề lý luận và thực tiễn nảy sinh của việc xây
dựng, phát triển dời sống kinh tế, văn hóa của xã hội. Hơn lúc nào hết lý luận
Mac – Lênin trong sự thống nhất cao với thực tiễn phải thể hiện vai trò hướng
dẫn, chỉ đạo trong công việc, giải quyết những vấn đề cấp bách và trọng đại do
cuộc sống hiện thực đặt ra cho chúng ta trong công cuộc công nghiệp hóa – hiện
đại hóa đất nước hiện nay. Những thành qủa mà chúng ta có được ngày hôm nay
là kết qủa của sự năng động, sáng tạo của Đảng, Nhà nước ta trong qúa trình vận
dụng nguyên tắc thông nhất giữa lý luận và thực tiễn vào hoàn cảnh lịch sử Việt
nam trong thời kỳ qúa độ lên chủ nghĩa xã hội.
Liên hệ thực tiễn
Đến với Chủ nghĩa Mac - Lênin, nếu chúng ta chỉ dừng lại ở nhận thức lý
luận thôi mà không đưa lý luận nhận thức vào thực tiễn cách mạng, không bổ
sung lý luận ấy trên cơ sở tổng kết những kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn cách
mạng thì nhận thức lý luận ấy đến một lúc nào đó sẽ không phù hợp nữa và nó
sẽ trở thành lý luận suông. Ngược lại nếu chỉ dừng ở một hoạt động thực tiễn
cách mạng thuần tuý mà không dựa vào lý luận cách mạng đã được nhận thức và
cũng không biết đúc kết những kinh nghiệm từ thực tiễn để bổ sung và nâng cao
tầm lý luận thì vô hình dung chúng ta đã phủ nhận vai trò của thực tiễn.
Qua phân tích trên chúng ta có thể thấy rằng thực tiễn và lý luận có mối
quan hệ biện chứng với nhau, thống nhất với nhau, không tách rời nhau, qui
định và ràng buộc lẫn nhau, xâm nhập và chuyển hoá cho nhau, tạo tiền đề cho
nhau phát triển. Lý luận mà xa rời thực tiễn thì sẽ dẫn tới bệnh giáo điều, sách
vở; Nhưng thực tiễn mà không được hướng dẫn, chỉ đạo bởi lý luận, không được
tổng kết đúc rút thành lý luận thì dễ trở thành chổ đất màu mở cho bệnh kinh
nghiệm chủ nghĩa nảy sinh, tồn tại và phát triển. Ở đâu, khi nào có lý luận đích
thực thì ở đó, lúc đó bệnh kinh nghiệm chủ nghĩa cũng như bệnh giáo điều sẽ
không còn chỗ đứng.
Nguyên tắc về sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn của chủ nghĩa
MacLênin đã được khẳng định qua thực tiễn của cách mạng Việt Nam. Ngay từ

sự quản lý của nhà nước, nhờ vậy đã tạo ra động lực thúc đẩy sự phát triển của
đất nước. Những thành tựu quan trọng sau hơn 15 năm đổi mới đã khẳng định sự
đúng đắn trong tư duy lý luận của Đảng ta mà tư duy lý luận đó là kết quả của
sự tổng kết đúc rút kinh nghiệm từ thực tiễn cách mạng Việt Nam và các nước
trên thế giới. Tuy vậy trong từng lĩnh vực, trường hợp cụ thể vẫn còn thiếu sự
tôn trọng và vận dụng đúng đắn nguyên tắc này, chẳng hạn như trong chính sách
giá lương tiền, chính sách về đất đai, về thuế giá trị gia tăng, về đầu tư nước
ngoài
Trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay, nguyên tắc về sự thống nhất
giữa lý luận và thực tiễn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. sự nghiệp đổi mới có
thành công hay không trước hết đòi hỏi phải đổi mới trong nhận thức và lý luận.
Chỉ có đổi mới tư duy lý luận và gắn lý luận với thực tiễn chúng ta mới có thể
nhận thức được các qui luật khách quan chi phối sự vận động và phát triển của
nước ta trong thời kỳ quá độ tiến lên CNXH. Vì vậy mỗi cán bộ đảng viên phải
có quan điểm thực tiễn và quan điểm đó phải được thể hiện qua nhận thức và
hành động. Nghĩa là cần phải đi sâu đi sát cơ sở, nắm bắt thực tiễn, năng động
giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra trên cơ sở vận dụng lý luận một cách
hợp lý, sáng tạo. Mặt khác phải biết gắn lý luận với thực tiễn, phải thường xuyên
tổng kết thực tiễn, qua thực tiễn để bổ sung cho lý luận được hoàn chỉnh, phong
phú và có tính khả thi hơn, góp phần nâng cao tư duy lý luận, thúc đẩy hoạt
động sản xuất phát triển.
Tóm lại dù bất cứ ở đâu, lúc nào, làm việc gì chúng ta càng phải tôn trọng
và vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo nguyên tắc căn bản của Chủ nghĩa Mác
- Lênin về sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, có như vậy chúng ta mới
tránh các căn bệnh chủ quan, duy ý chí, giáo điều, máy móc, kinh nghiệm chủ
nghĩa.