chơng trình giáo dục nếp sống thanh lịch, văn minh
cho học sinh hà nội cấp trung học cơ sở
Bi 1
Lớp 6
THANH LCH , VN MINH nét đẹp của ngời Hà Nội
Bi 2
Cách ăn uống của ngời hà nội
Bài 3
Trang phục của ngời hà nội
Bài 4
NơI ở của ngời hà nội
Bài 1
Lớp 7
Tiếng nói của ngời hà nội
Bài 2
Giao tiếp, ứng xử trong gia đình
Bài 3
Giao tiếp, ứng xử trong nhà trờng
Bài 1
Lớp 8
Tác phong của ngời hà nội
Bài 2
Giao tiếp, ứng xử ngoài xã hội
Bài 3
ứng xử với môI trờng tự nhiên
Bài 4
ứng xử khi tham gia giao thông
Bài 5
ứng xử với các di tích, danh thắng
Lớp 9
Hớng dẫn chung
- Trong cách ăn uống:
Ngời Hà Nội là những ngời có kiến thức về việc ăn uống, biết nâng
việc ăn uống lên thành nghệ thuật mà ngời ta thờng gọi là nghệ thuật ẩm
thực.
Dù ăn uống với ai trong hoàn cảnh nào, thời gian nào, thì ngời Hà Nội
đều có thái độ, cách ứng xử chuẩn mực, phù hợp tạo nên không khí chân
thành, cởi mở đối với mọi ngời.
- Trong cách nói năng
Ngời Hà Nội luôn biết sử dụng lời nói sao cho hay, cho đẹp, cách nói
lu loát, nhã nhặn, lịch sự, khiêm nhờng, tôn trọng ngời đối thoại.
Ngời Hà Nội có cách phát âm và dùng từ chuẩn xác khi nói, gây đợc
thiện cảm đối với ngời nghe.
- Trong trang phục
Ngời Hà Nội a chuộng sự gọn gàng, tề chỉnh và trang nhã ở mọi nơi,
mọi lúc, không cầu kì, lòa loẹt, không phô trơng, lố lăng.
2
Ngời Hà Nội phân biệt trang phục trong nhà, khi ra đờng, lúc tiếp
khách, khi lao động, dự lễ hội, biết tiếp thu cách ăn mặc thời trang, phù hợp
cuộc sống hiện đại, biết cách phối hợp màu sắc để bộ trang phục vừa hiện đại
mà vẫn giữ đợc vẻ nền nã, lịch sự.
- Trong cách sắp xếp nơi ở
Ngời Hà Nội nhà ở dù rộng, hẹp vẫn sắp xếp gọn gàng, ngăn nắp, bày
biện đồ dùng hài hòa, hợp lí, vệ sinh sạch sẽ. Đặc biệt, rất chú ý phòng
khách, nơi thờ tự, góc học tập của học sinh.
Những gia đình có điều kiện, bố trí phòng ở phù hợp hớng gió, phong
tục tập quán, thuận tiện cho sinh hoạt chung của gia đình.
- Trong cách đi, đứng, ngồi, nằm
Ngời Hà Nội đi đứng nhẹ nhàng, khoan thai, đĩnh đạc, luôn thể hiện sự
tự tin của bản thân. Không vội vàng, hấp tấp, không kéo lê giầy dép, đi đứng
ngả nghiêng. Ngay trong cách ngồi, nằm cũng ý tứ, phù hợp với giới tính,
trong gia đình; biết giữ gìn nề nếp gia phong; c xử có văn hóa, tôn trọng mọi
thành viên trong gia đình; tự giác giúp đỡ gia đình những công việc phù hợp
với khả năng và sức khỏe của bản thân.
- Trong nhà trờng
Biết kính trọng thầy cô giáo, thực hiện đúng nghĩa vụ và bổn phận của
ngời học sinh; biết đoàn kết, thơng yêu, giúp đỡ bạn bè, ứng xử khéo léo, tế
nhị với mọi ngời xung quanh; có ý thức bảo vệ tài sản và giữ gìn cảnh quan
nhà trờng xanh - sạch - đẹp, xây dựng nhà trờng văn hóa, học sinh thanh lịch.
- Ngoài xã hội
Biết nói lời hay, làm việc tốt, ứng xử đẹp, lễ phép với ngời lớn tuổi, tôn
trọng và giúp đỡ mọi ngời; biết ăn mặc gọn gàng, sạch sẽ; biết cách đi đứng,
cử chỉ, nói năng lịch sự, phù hợp; biết giữ vệ sinh nơi công cộng, bảo vệ môi
trờng.
Chúng ta tự hào vì mình là ngời Hà Nội, đợc kế thừa những nét đẹp
văn hóa truyền thống của cha ông. Chứng kiến sự đổi thay của Hà Nội hôm
nay, mỗi ngời càng thấy có trách nhiệm đóng góp công sức nhỏ bé của mình
cho sự phát triển của Thủ đô và đất nớc.
T liệu tham khảo
Bảo tồn nét thanh lịch của ngời Hà Nội
4
Chẳng phải ngẫu nhiên mà ngời ta có câu: Chẳng thơm cũng thể
hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũng ngời Tràng An . Điều đó thể hiện nét
đẹp trong cử chỉ, lời ăn tiếng nói, hành xử của ngời Thăng Long xa. Thời
ngày trớc, không bao giờ nghe thấy tiếng nói tục, điệu cời to nh của học trò
bây giờ. Ngày đó, việc dạy đạo đức đợc đa lên làm đầu. Trẻ đợc học đạo đức
ngay từ khi chập chững biết đi. Ngay một đứa trẻ cũng biết lễ nghĩa, tôn ti
trật tự, kính trên nhờng dới, nói năng luôn có chữ th a ông, tha bà, tha cha,
tha mẹ ở đầu câu và chữ ạ ở cuối câu, gặp ng ời lớn đều khoanh tay cúi
chào lễ phép. Các cháu bé ngày xa rất hay xin lỗi, dù chẳng có lỗi gì to tát.
Rồi hai chữ cảm ơn luôn th ờng trực trên môi.
loại trà nh trà sen, trà nhài, và nớc uống truyền thống nh chè xanh, nụ vối,
2. Chế biến món ăn, đồ uống
Trong chế biến món ăn, ngời Hà Nội rất chú trọng dùng đúng nguyên
liệu cho món ăn, coi trọng gia vị (đặc biệt là các loại hạt và rau gia vị) - yếu
tố cân bằng các nguyên liệu tạo nên món ăn có lợi cho sức khỏe đồng thời có
tác dụng làm nổi bật hơng vị đặc trng của món ăn.
Trong chế biến món ăn, các khâu trong quy trình nấu nớng rất đợc coi
trọng. Chính quy trình và kĩ thuật chế biến đã góp phần sáng tạo nên các
món ăn riêng của Hà Nội nh phở, cốm vòng, chả cá,
Về đồ uống, ngoài cách sử dụng hoa quả để làm các loại nớc uống thì
sự thanh lịch tinh tế còn thể hiện rất rõ trong cách chế biến và thởng thức trà
ớp sen, nhài
3. Trình bày món ăn, đồ uống
Cách trình bày món ăn thể hiện trình độ thẩm mĩ và cốt cách thanh
lịch rất đặc trng của ngời Hà Nội. Món ăn nào đợc để vào loại bát, đĩa ấy rất
phù hợp. Bày món ăn không cốt để khoe nhiều nên không bao giờ quá đầy,
chỉ để vừa phải tạo cảm giác ngon mắt, ngon miệng.
Món ăn thờng đợc trang trí cùng các phụ liệu nh các loại rau, củ, quả
tỉa hoa kết hợp với lá rau để kết hợp màu sắc tạo nên sự hấp dẫn.
Về đồ uống, tùy loại mà sử dụng cốc, tách phù hợp. Riêng với rợu
cũng đã có rất nhiều loại ly, cốc khác nhau. Nớc hoa quả cũng có loại cốc
riêng. ấm, tách để uống trà cũng đợc chọn lựa khá tỉ mỉ, tùy theo trà pha ấm
hay trà túi lọc, uống nóng hay thêm đá
6
4. Thởng thức món ăn, đồ uống
Thởng thức một món ăn hay một đồ uống đầu tiên là cảm nhận sự hấp
dẫn của món ăn bằng thị giác, khứu giác rồi mới đến vị giác và cả thính giác.
Ngời thanh lịch không ăn uống xô bồ; thởng thức một món ngon bao giờ
cũng coi trọng d vị để lại của nó, rồi cả ngẫm nghĩ để trân trọng sự tài hoa,
khéo léo của con ngời.
súc miệng sòng sọc hay chép miệng chèm chẹp; xỉa răng không che miệng,
vẩy tăm là thiếu lịch sự.
b. Khi nhà có khách
Khi tiếp khách càng phải ý tứ hơn từ cách chọn món đến mời chào
khách. Chủ nhà không đợc rời mâm, đứng dậy quá sớm, không nói những
chuyện không vui hoặc bày tỏ thái độ không vừa lòng, đánh mắng con cháu
trong bữa ăn.
Chủ nhà luôn phải để ý đến sở thích của khách để tiếp thức ăn, đồ
uống phù hợp, thể hiện tinh thần hiếu khách, biết giữ chừng mực: ân cần,
niềm nở nhng không suồng sã, không tiếp quá nhiều thức ăn một lúc hoặc ép
khách uống rợu, bia.
Mời nớc khách trớc và sau bữa ăn cũng cần lịch sự, chu đáo để khách
vừa lòng.
c. Trong những dịp liên hoan và ở nơi công cộng
Trong những dịp liên hoan, sinh nhật, cới hỏi, gặp gỡ bạn bè, cần có
thái độ ứng xử phù hợp, tạo đợc không khí vui vẻ, thoải mái, dễ chịu cho mọi
ngời xung quanh.
Việc mời nhau trớc bữa ăn hoặc mời cùng thởng thức một món nào đó
tạo cho tất cả mọi ngời cảm giác mình đợc ngời khác quan tâm.
Khi đi ăn uống ở những nơi công cộng nh ở nhà hàng, quán sá (dù bữa
chính hay chỉ là ăn quà) thì việc chọn chỗ ngồi cũng đợc chú ý. Ngời xa đã
nói ăn trông nồi, ngồi trông h ớng nên không đợc bạ đâu ngồi đấy. Khi ăn
phải giữ lịch sự, tránh làm ảnh hởng đến những ngời xung quanh; không nói,
cời ồn ào, không chê bai, sách nhiễu, gây khó chịu cho ngời khác. Khi yêu
cầu ngời phục vụ điều gì, ngời Hà Nội thanh lịch bao giờ cũng không quên
kèm từ làm ơn vào lời nói của mình.
ăn ở ga tàu, bến xe, những tụ điểm đông ngời, gồm nhiều thành phần
xã hội khác nhau, cần tế nhị, chừng mực để không làm ảnh hởng đến những
ngời xung quanh. Cần giữ gìn vệ sinh sạch sẽ nơi công cộng.
2. Thanh lịch, văn minh trong cách uống của ngời Hà Nội
nó hợp với cái túi nhỏ của mình. Phở cũng tài tình ở cái chỗ là mùa nào ăn
cũng thấy có nghĩa thâm thúy. Mùa nắng, ăn một bát, ra mồ hôi, gặp cơn gió
9
nhẹ chạy qua mặt qua lng, thấy nh giời quạt cho mình. Mùa đông lạnh, ăn
bát phở nóng, đôi môi tái nhợt chợt thắm tơi lại. Trong một ngày mùa đông
của ngời nghèo, bát phở có giá trị nh một tấm áo kép mặc thêm lên ngời.
Đêm đông, có ngời ăn phở xong, tự coi nh vừa nuốt đợc cả một cái chăn
bông và tin rằng có thể ngủ yên đến sáng, để mai đi làm khoẻ. Dùng những
hình ảnh bình dị để nói lên mùa đông ở Việt Nam, tôi cho không gì nên thơ
bằng cái hình ảnh một bếp lửa hàng phở bến ô tô nhiều hành khách quây
quanh chờ đợi bát mình, vai rụt xuống một tí, ngời nhún nhẩy nh trẻ em đang
thú đời. Tết, nhà ai cũng bánh chng, cá kho, thịt đông, nhng vẫn rất đông ng-
ời tình cờ mừng tuổi nhau ở những hiệu phở khai trơng từ mùng hai Tết.
Giờ mà ngồi an tâm ăn bát phở nóng sốt giữa ban ngày bất giác
cần nhớ ơn nhiều ngời. Rồi mối cảm xúc phở vụt chốc bay xa rộng mênh
mông. Bỗng nghĩ đến những vùng chăn nuôi xanh rờn áng cỏ sữa khu tự trị
Thái - Mèo, những đàn bò Lạng Sơn, Thanh Hoá đang cúi xuống ngốn cỏ
ngon trên đất nớc. Gạo mấy vụ liền lại đợc mùa, bột bánh mịn và dẻo. Rau
cỏ vùng ngoại thành Hà Nội: mở rộng mãi những diện tích xanh ngon vô
tận, rau thơm hành hoa phng phức cái hơng vị thổ ngơi.
(Trích Phở - Nguyễn Tuân - myhanoi.com.vn)
10
Bài 3 (2 tiết)
trang phục của ngời hà nội
I. trang phục thanh lịch, văn minh
Trang phục thể hiện rõ trình độ văn hóa, thẩm mĩ của mỗi ngời. Trang
phục gồm rất nhiều thứ nh quần áo, giày dép, phụ kiện kèm theo, nhng thể
hiện rõ nhất ở cách mặc.
1. Trang phục phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh cụ thể
a. Trang phục phù hợp với thời đại
quần áo phải tơm tất, tề chỉnh. Đến cơ quan, trờng học cần mặc theo quy
định.
Tùy theo hoàn cảnh giao tiếp đi đâu, làm gì, gặp ai mà chọn trang
phục cho phù hợp. Dự lễ cới cần mặc đẹp, ngợc lại đến đám tang thì không
mặc quần áo lòe loẹt, sặc sỡ. Mặc quần áo khi đi lao động khác với trang
phục đến nhà hát, dự dạ hội, đi du lịch.
2. Cách lựa chọn và sử dụng trang phục
Cách lựa chọn trang phục khá phổ biến là dựa vào chất liệu vải. Rồi từ
chất liệu vải mà kiểu dáng trang phục đợc chọn theo sao cho phù hợp. Ngoài
ra, màu sắc, đờng kẻ, kiểu hoa cũng là một tiêu chí khi lựa chọn trang phục
sao cho tôn lên đợc lợi thế về dáng vóc, che bớt đi khiếm khuyết trên cơ thể
mình.
Chọn trang phục còn phải phù hợp với giới tính và tuổi tác.
Để sử dụng trang phục thanh lịch, văn minh, ngời Hà Nội không quá
coi trọng việc có thật nhiều quần áo mà quần áo phải luôn gọn gàng, sạch sẽ
(thay, giặt thờng xuyên, giữ quần áo phẳng phiu), hợp cảnh, hợp ngời.
II. Trang phục của học sinh thủ đô
1. Trang phục ở nhà
Quần áo mặc ở nhà cần phải đảm bảo các tiêu chí : tiện dụng, phù hợp
với thời tiết, thoải mái, dễ chịu và bảo vệ sức khỏe.
Trang phục ở nhà vào mùa hè rất đa dạng, có thể là những bộ quần
soóc, áo phông với bạn nam hoặc bạn nữ là bộ đồ hay váy bằng chất liệu vải
nhẹ, mát, thấm mồ hôi nh vải lanh, thô, côt - tông.
Vào mùa đông, trang phục ở nhà là những bộ quần áo dài bằng vải
bông hoặc côt - tông dày có tác dụng giữ nhiệt và rất thoải mái khi mặc.
Ngoài quần áo, để giữ ấm cơ thể còn cần đến tất hay khăn quàng, mũ ấm.
12
Học sinh từ tuổi mời hai, mời ba trở đi đang trong quá trình phát triển,
thay đổi về thể chất để thành ngời lớn nên không đợc tùy tiện trong ăn mặc,
quần áo cần phải kín đáo, lịch sự hơn.
phù hợp với phong tục, tập quán và lứa tuổi, nhất là đối với nữ giới.
13
Khi tham gia lễ hội, trang phục phải đẹp, có thể điệu hơn ngày th-
ờng nhng vẫn phải đúng với lứa tuổi học sinh. Tránh lối ăn mặc làm cho
mình già đi trớc tuổi làm mất vẻ hồn nhiên, trong sáng của tuổi học trò.
Khi dự các bữa tiệc nh sinh nhật, đám cới hoặc những cuộc vui cần
biết chọn trang phục sao cho phù hợp. Tuy nhiên cần phải chú ý đến tính tiện
dụng và lịch sự của trang phục.
Khi đi chơi hoặc du lịch, dã ngoại, trang phục cần gọn gàng, khỏe
khoắn, phù hợp với lứa tuổi. Khi chơi thể thao cần mặc quần áo phù hợp với
từng môn, đi giày tất gọn gàng.
Trang phục thể hiện nếp sống thanh lịch, văn minh. Sử dụng trang
phục ngoài ý nghĩa thẩm mĩ còn là văn hóa. Vì vậy, học sinh Thủ đô cần biết
sử dụng trang phục phù hợp trong mỗi hoàn cảnh để tôn lên nét đẹp trong
phong cách ngời Hà Nội.
T liệu tham khảo
Bài thơ áo dài
Đất Thăng Long - Hà Nội, ngay cả cô bán bún chả rong, chị cắp
thúng bán rong quả bởi, bác đội chăn bông đi đổi, bà hàng xôi cháo bán tra,
chị thuyền chài tạm rời con thuyền nan lên bộ bán mớ cá mới đánh đợc cũng
phải có tấm áo dài trên thân, thong thả thì buông chùng, vội vàng thì thắt
vạt trớc, mà hối hả hơn thì thắt vạt sau lng mà chạy gằn cho tiện.
Nắng hay ma cũng vậy. Đầu năm hay sắp tết cũng thế. Những năm ba
mơi của thế kỉ này (thế kỷ XX), tấm áo dài đợc cách điệu đi, không thắt vạt,
không đổi vai mà thành áo tân thời. Chữ tân thời đã mang một nghĩa mới,
cũng nh chữ cải lơng trong hát cải lơng. áo nhung, áo gấm, áo mình khô hoa
ớt, áo lơ-muya, áo cổ thấp rồi cổ cao, áo thụng hay tay bó, tay dài hay tay
long đã nhiều thay đổi, nhiều mốt tùy thích. Riêng chỉ hai cái tà nh hai
cánh bớm, nh hai dải liễu bay, nh hai lá th tình, nh hai nỗi ám ảnh tâm hồn
Theo Thú ăn chơi ngời Hà Nội, Băng Sơn,
NXB Văn hóa thông tin, 2009, tr 196-200)
15
Bài 4 (1 tiết)
NơI ở của ngời hà nội
I. Sự cần thiết của nơi ở đối với con ngời
Nơi ở, hiểu theo cách đơn giản nhất chính là nơi có ngôi nhà thân yêu,
là mái ấm gia đình. Vì vậy, nó có vai trò vô cùng quan trọng đối với cuộc
sống của mỗi con ngời. Ngôi nhà ấy có thể to rộng, có thể nhỏ hẹp, có thể
đẹp cũng có thể đơn giản, mộc mạc nhng nó là nhu cầu thiết yếu của mỗi ng-
ời.
Các kiểu nhà ở rất phong phú và đa dạng.
1. Nhà ở nông thôn
ở vùng nông thôn, nhà ở thờng xây cất theo lối truyền thống, có
chung một kiểu khá phổ biến là nhà ba gian, hoặc rộng hơn thì bốn, năm
gian. Những căn nhà này đợc bố trí theo hàng ngang, có mặt tiền rộng. Th-
ờng thì ngời ta hay chọn làm nhà hớng nam. Trớc nhà có sân, vờn.
Dù nhà rộng hay hẹp thì gian phòng chính giữa vẫn luôn đợc bố trí
làm nơi thờ cúng và tiếp khách. Ngay sát bức tờng đối diện với cửa lớn là
bàn thờ tổ tiên. Trớc bàn thờ, ngời ta thờng đặt một bộ trờng kỷ hoặc bàn ghế
16
để tiếp khách. Hai gian bên kê giờng ngủ, tủ quần áo và những vật dụng cần
thiết. Còn đối với những nhà bốn hoặc năm gian thì ngời ta thờng để một
hoặc hai gian làm buồng cất thóc, lúa, đồ dùng, có khi kết hợp làm buồng
ngủ. Thông thờng, khu bếp và vệ sinh cũng nằm trong khuôn viên nhng biệt
lập hẳn với căn nhà.
2. Nhà ở đô thị
Khác với những ngôi nhà ở nông thôn, nhà ở đô thị không có một kết
cấu chung mà khá phong phú về kiểu dáng, thờng nhiều tầng, kề nhau san
sát, mặt tiền hớng ra đờng phố. Bên cạnh đó có những khu chung c, đáp ứng
2. Phòng ở
Đối với một ngôi nhà ở đô thị, thờng thì mỗi ngời sẽ có phòng riêng.
Tuy nhiên, cũng có những gia đình không có điều kiện, hoặc nh những ngôi
nhà ở nông thôn, dù không có phòng riêng nhng bao giờ cũng có không gian
đợc quy ớc dành riêng cho từng ngời, và đó chính là thế giới riêng của mỗi
ngời trong ngôi nhà.
Phòng ở riêng của mỗi ngời là nơi sinh hoạt, nghỉ ngơi và thờng cảm
thấy độc lập, thoải mái hơn. Phòng ở cần đợc sắp xếp hợp lý, gọn gàng, sạch
sẽ, vừa mang những nét riêng của chủ nhân, vừa hài hòa với không gian
chung của gia đình. Không tùy tiện bày biện lộn xộn gây ảnh hởng đến nếp
sống chung. Ngay cả khi phòng ở chỉ có một ngời cũng không vì thế mà
chăn màn không gấp, để đồ đạc, sách vở lên giờng nằm, guốc dép mỗi chiếc
một nơi
3. Góc học tập
Trong ngôi nhà, đặc biệt là đối với học sinh, một góc không gian nữa
cũng rất quan trọng, đó là góc học tập. Nhìn vào góc học tập, ngời ta có thể
đánh giá đợc ý thức học tập học sinh đó.
Góc học tập có gọn gàng, ngăn nắp thì mới tạo đợc tâm thế học tập tốt,
giúp học sinh đạt đợc kết quả tốt trong học tập. Trái lại, nếu góc học tập bừa
bộn, muốn tìm một quyển sách, một quyển vở hay một cái bút cũng khó thì
không thể đem lại một kết quả cao trong học tập.
Chính vì vậy, góc học tập cần phải đợc sắp xếp gọn gàng, bàn ghế để
ngồi học lúc nào cũng phải đợc kê ngay ngắn, giá sách phải đợc xếp ngăn
nắp, từng loại sách phải đợc xếp riêng và gáy sách phải quay ra ngoài cho dễ
tìm, vở phải đợc bọc lại và dán nhãn cẩn thận ở góc học tập cần phải có
thời gian biểu và thời khóa biểu.
Ngoài những vật dụng cần thiết phục vụ cho việc học tập thì góc học
tập cũng nên đợc trang trí thêm cho sinh động. Có thể đơn giản chỉ là tấm
hình một ban nhạc bạn yêu thích, hay gần gũi hơn nữa là bức ảnh chụp cùng
18
19
chị rảo bớc vào trong nhà.
Ngời ta vẫn bảo nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm . Thế nh ng
thói quen cũ sạch nhà, bẩn ngõ hiện vẫn còn tồn tại phổ biến trong một số
gia đình nh kiểu chị Hà. Nếu ai cũng biết vì mình, vì cộng đồng thì các đờng
phố, ngõ ngách sạch đẹp lắm thay.
(Phơng Nguyên theo ktdt.com.vn)
Lớp 7 - Bài 1 (2 tiết)
Tiếng nói của ngời Hà Nội
i. nét đẹp riêng của tiếng nói ngời hà nội
1. Đặc điểm của tiếng Hà Nội
Tiếng Hà Nội là Tiếng Việt mang đặc trng của phơng ngữ Bắc Bộ,
đồng thời cũng có những đặc thù riêng.
- Về mặt ngữ âm: Các nguyên âm đợc phát ra rõ ràng. Sáu thanh điệu
đợc phát âm chính xác. Các phụ âm cuối đợc phát âm đúng chuẩn.
- Về mặt từ vựng: Ngời nói tiếng Hà Nội sử dụng vốn từ toàn dân
trong mọi hoạt động giao tiếp.
- Về mặt chính tả: Mặc dù thiếu vắng một số phụ âm đầu và một số
vần trong khi phát âm nhng khi viết chính tả, ngời Hà Nội lại phân biệt rất
chính xác các từ ngữ đó.
2. Tiếng Hà Nội - sự kết tinh những nét đẹp của ngôn ngữ Việt Nam
Tiếng Hà Nội không đơn thuần là tiếng nói gốc gác của c dân bản địa
và cũng không phải tiếng nói của riêng một địa phơng nào mang tới.
Nhiều ngời cho rằng: đặc trng nổi bật, dễ thấy nhất của tiếng Hà Nội
trớc hết là ở giọng nói- tức hệ thống ngữ âm không thể lẫn lộn với giọng nói
của các vùng khác. Giọng Hà Nội là điển hình, là tiêu biểu cho giọng nói của
20
các tỉnh lu vực sông Hồng, nhng cách phát âm nhẹ nhàng, mềm mại, tròn
vành rõ chữ hơn.
Nét đặc sắc, sức hấp dẫn và quyến rũ của tiếng Hà Nội chính là ở hệ
cảm, thái độ của chúng ta. Bởi vậy nói đúng trớc hết là vận dụng vốn tiếng
21
Việt trong sáng và giàu sức biểu cảm trong các hoạt động hàng ngày, hạn chế
việc vay mợn các yếu tố ngôn ngữ nớc ngoài, dùng tiếng lóng và các hiện
tợng ngôn ngữ không chuẩn mực khác.
Việc chú ý phát âm chuẩn, dùng từ chính xác, viết đúng chính tả, đặt
câu đúng ngữ phápchính là chúng ta đang giữ gìn và làm đẹp thêm tiếng
Việt trong đó có tiếng Hà Nội thân yêu.
- Nói lời hay
Biết nói tha gửi, chào hỏi cảm ơn, xin lỗitạo nên thiện cảm đối với
ngời giao tiếp.
Biết xng hô phù hợp với vị thế của mình, nhất là đối với bề trên, với
ngời lớn tuổi.
Không nói xấu, bôi nhọ sau lng ngời khác, không mỉa mai, chụp mũ
làm tổn thơng ngời khác.
Không nói lời thô tục, chửi thề, nói lời gây gổ, cãi lộn.
Trong giao tiếp, hãy luôn có ý thức trong việc chọn lựa lời hay ý
đẹp, sử dụng ngôn ngữ có văn hóa, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.
- Cách nói hay
Khi nói cần ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu, thái độ từ tốn, lễ phép, biết kết
hợp lời nói với cử chỉ, nét mặt, ánh mắt, nụ cời.
Cần luyện tập để không nói lắp, nói ngọng, nói quá to, nói quá nhanh,
hay nói lí nhí, nói quá nhỏ.
Biết tiếp thu và Việt hóa đợc cái hay, cái đẹp của tiếng nói, chữ viết n-
ớc ngoài để làm phong phú cho tiếng Việt mà không bị kệch cỡm, lai căng.
- Nói phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp và đối tợng giao tiếp
Nói phù hợp với đối tợng giao tiếp:
Khi giao tiếp với ngời lớn tuổi, thầy cô giáo, bề trên cần thể hiện sự
kính trọng, lễ phép. Với bạn bè thì cách nói cởi mở, thân thiện, tự nhiên. Ng-
ời mới quen thì phải tỏ ra tôn trọng, giữ phép xã giao nhng không im lặng
Khi có lỗi với ngời khác phải biết nói lời xin lỗi. Khi ngời khác đã xin
lỗi mình thì có thể nói; Đợc! Không có gì (Có gì đâu)! Kèm theo lời nói là
nụ cời thân thiện.
Mỗi cuộc giao tiếp đều có những chuẩn mực riêng. Nhng dù giao tiếp
trong bất kì hoàn cảnh nào, đối tợng nào, thì lời nói cũng phải đúng mực,
cách nói phải dễ hiểu, rõ ràng, mạch lạc cùng với thái độ hòa nhã, chân
thành, chắc chắn sẽ để lại ấn tợng tốt đẹp với ngời nghe.
b. Nghe ngời khác nói
Cùng với biết nói, còn phải biết nghe. Giữ lịch sự khi nghe ngời
khác nói cũng chính là biểu hiện của con ngời thanh lịch, văn minh.
23
Cần biết tôn trọng ngời nói, biết chăm chú lắng nghe, vừa nghe vừa
nhìn ngời nói, không lơ đễnh nhìn đi chỗ khác.
Khi đang nghe, chú ý không đợc nói leo theo lời ngời nói. Không đợc
cắt ngang lời ngời nói. Khi không nhất trí, có thể xin lỗi trớc khi nêu ý kiến
của mình.
Không đợc vơn vai, ngáp dài, lộ vẻ đau khổ, mệt mỏi khi nghe ngời
khác nói.
Không có cử chỉ sốt ruột, chê bai ngời nói.
Biết động viên ngời nói bằng cử chỉ: mỉm cời, gật đầu, vỗ tay
Là học sinh của Thủ đô ngàn năm văn hiến, chúng ta luôn tự hào vì
mình là ngời Hà Nội, đợc nói tiếng Hà Nội. Vì vậy, việc nói năng sao cho
đúng, cho hay, phù hợp với các chuẩn mực đạo đức của xã hội là điều rất cần
thiết đối với mỗi ngời. Với sự nhận thức của bản thân và trách nhiệm của học
sinh Hà Nội, chúng ta hãy cùng nhau giữ gìn và làm đẹp thêm tiếng nói của
ngời Hà Nội bằng những lời nói văn minh, thanh lịch hàng ngày.
t liệu tham khảo
Làm đẹp tiếng Hà Thành
Đang lúc thả hồn theo dòng cảm xúc của nhân vật trong truyện, chợt
ông Văn thấy có tiếng chó sủa vang rồi gầm gừ.
- Con hứa từ nay sẽ
- Đợc, bố ghi nhận và sẽ nghiêm khắc đấy. à, còn cái tiếng chó sủa và
lạy cụ ạ con phải xóa đi, thay nhạc chuông khác ngay.
- Vâng, con xin lỗi bố ! Con làm ngay.
(Trích Văn hóa gia đình ngời Hà Nội, Giang Quân, NXB Quân đội nhân dân, tr.149)
25
Copyright: Tài liệu đại học ©