BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC DƢỢC HÀ NỘI
MAI KHÁNH CHI PHÂN TÍCH HOẠT ĐỘNG
SỬ DỤNG THUỐC TẠI BỆNH VIỆN NỘI TIẾT
TRUNG ƢƠNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ DƢỢC HỌC
HÀ NỘI, 2014
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC DƢỢC HÀ NỘI
- Ban Lãnh đạo Bệnh viện Nội tiết Trung ƣơng cũng nhƣ toàn thể anh
chị em trong khoa Dƣợc BVNTTW đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện thuận
lợi cho tôi trong thời gian làm đề tài tại bệnh viện.
- Các thầy cô giáo bộ môn Quản lý và Kinh tế Dƣợc, Trƣờng Đại học
Dƣợc Hà Nội đã truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tập.
Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn Lãnh đạo, các bạn đồng nghiệp cơ
quan Công đoàn Y tế Việt Nam cũng nhƣ gia đình, bạn bè đã luôn động viên
và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập.
Hà Nội, ngày 29 tháng 8 năm 2014
Mai Khánh Chi
MỤC LỤC
Trang
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
DANH MỤC BẢNG
DANH MỤC HÌNH
ĐẶT VẤN ĐỀ
TIẾT TRUNG ƢƠNG
18
1.4.1. Vài nét về tình hình bệnh nội tiết
18
1.4.2. Vài nét về bệnh viện Nội tiết Trung ƣơng
21
CHƢƠNG 2. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
24
2.1. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
24
2.2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
24
2.3. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
24
2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
24
2.3.2. Phƣơng pháp chọn mẫu và kỹ thuật lấy mẫu
24
2.3.3. Phƣơng pháp thu thập số liệu
26
2.3.4. Phƣơng pháp phân tích, trình bày và xử lý số liệu
27
2.4. CHỈ TIÊU VÀ BIẾN SỐ NGHIÊN CỨU
29
CHƢƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
34
3.1. PHÂN TÍCH CƠ CẤU THUỐC SỬ DỤNG TẠI BỆNH VIỆN
NỘI TIẾT TRUNG ƢƠNG NĂM 2013
34
69
4.1.4. Phân tích ma trận ABC/VEN
69
4.2. VỀ HOẠT ĐỘNG SỬ DỤNG THUỐC CỦA BVNTTW
70
4.2.1. Về việc thực hiện quy chế kê đơn ngoại trú và một số chỉ số kê
đơn
70
4.2.2. Về chi phí trong kê đơn thuốc tại BVNTTW
73
4.2.3. Về hoạt động giao phát thuốc tại BVNTTW
75
4.2.4. Về hoạt động tuân thủ sử dụng thuốc của bệnh nhân
76
4.3. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
78
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
79
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Danh mục thuốc
DMTBV
Danh mục thuốc bệnh viện
DMTCY
Danh mục thuốc chủ yếu
DMTTY
Danh mục thuốc thiết yếu
ĐT
Điều trị
ĐTĐ
Đái tháo đƣờng
GPP
Thực hành tốt nhà thuốc (Good Pharmacy Practice)
GT
Giá trị
HĐTVĐT
Hội đồng thuốc và điều trị
KCB
Khám chữa bệnh
NK
Nhập khẩu
QĐ
Quyết định
SL
Số lƣợng
SXTN
Sản xuất trong nƣớc
TB
Trung bình
TL%
33
Bảng 2.9. Nhóm biến số nghiên cứu sự tuân thủ của bệnh nhân
33
Bảng 3.1. Cơ cấu thuốc sử dụng theo nhóm điều trị
34
Bảng 3.2. Cơ cấu thuốc trong nhóm hormone và các thuốc tác dụng vào
hệ nội tiết
36
Bảng 3.3. Cơ cấu thuốc sản xuất trong nƣớc , thuốc nhập khẩu
36
Bảng 3.4. Cơ cấu thuốc sản xuất trong nƣớc, thuốc nhập khẩu của bốn
nhóm thuốc có chi phí và số lƣợng thuốc lớn nhất
37
Bảng 3.5. Kết quả phân tích ABC
37
Bảng 3.6. Kết quả phân tích ABC theo nhóm tác dụng điều trị
39
Bảng 3.7. Cơ cấu thuốc sản xuất trong nƣớc, thuốc nhập khẩu hạng A
40
Bảng 3.8. Kết quả phân tích VEN
40
Bảng 3.9. Phân tích VEN theo nhóm tác dụng điều trị
41
Bảng 3.10. Kết quả phân tích ma trận ABC/VEN
42
Bảng 3.11. Cơ cấu thuốc nhóm AV theo tác dụng điều trị
43
Bảng 3.12. Cơ cấu thuốc nhóm AE theo tác dụng điều trị
44
Bảng 3.27. Tỉ lệ thuốc đƣợc cấp phát thực tế tại bệnh viện
57
Bảng 3.28. Thông tin bệnh nhân
58
Bảng 3.29. Tỷ lệ bệnh nhân mắc bệnh
58
Bảng 3.30. Tình trạng cung cấp thông tin của bác sĩ
59
Bảng 3.31. Tình trạng cung cấp thông tin của ngƣời giao phát thuốc
60
Bảng 3.32. Hiểu biết của bệnh nhân về sử dụng thuốc
61
Bảng 3.33. Hiểu biết của bệnh nhân về bảo quản thuốc
62
Bảng 3.34. Tỷ lệ bệnh nhân quên uống thuốc.
62
Bảng 3.35. Cách xử lý khi bệnh nhân quên uống thuốc
63
Bảng 3.36. Sự hài lòng của bệnh nhân với thông tin tƣ vấn
63
DANH MỤC HÌNH
Trang
Hình 1.1. Quy trình cung ứng thuốc
3
Hình 1.2. Chu trình sử dụng thuốc
6
Hình 1.3. Quy trình giao phát thuốc cho ngƣời bệnh
8
Hình 1.4. Một số biện pháp cải thiện sự tuân thủ của ngƣời bệnh
- 1 -
ĐẶT VẤN ĐỀ
Sức khoẻ là vốn quý của mỗi con ngƣời và của toàn xã hội vì vậy cần
phải chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ cho ngƣời dân. Đây là nhiệm vụ chính của
ngành Y tế nói chung và của hệ thống bệnh viện từ tuyến trung ƣơng tới địa
phƣơng. Trong chu trình cung ứng thuốc tại bệnh viện gồm có bốn nhiệm vụ
chính là: lựa chọn, mua sắm, tồn trữ, cấp phát và sử dụng thuốc. Vì vậy, bên
cạnh việc đảm bảo cung ứng thuốc đầy đủ, kịp thời thì việc sử dụng thuốc
hợp lý, an toàn và hiệu quả cũng là một trong những yếu tố có vai trò rất
quan trọng.
Hiện nay, có nhiều đề tài nghiên cứu về cung ứng thuốc tại các bệnh
viện tuyến Trung ƣơng nhƣ Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Phụ sản Trung
ƣơng, Bệnh viện Hữu Nghị …, các bệnh viện tuyến tỉnh, tuyến huyện nhƣ
BVĐK tỉnh Hải Dƣơng, Bệnh viện Hữu nghị đa khoa Nghệ An, BVĐK huyện
Quỳnh Lƣu, BVĐK huyện Yên Phong tỉnh Bắc Ninh… nhƣng nghiên cứu về
sử dụng thuốc tại các Bệnh viện chuyên khoa nhƣ Bệnh viện Tim mạch, Bệnh
viện Phụ sản và đặc biệt là Bệnh viện Nội tiết còn khá khiêm tốn.
Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc không hợp lý sẽ làm tăng chí phí cho
ngƣời bệnh, tạo gánh nặng cho gia đình và xã hội và gây ra những hậu quả đối
với sức khoẻ, đặc biệt là các bệnh mãn tính, phải sử dụng thuốc trong một
thời gian dài nhƣ tim mạch, nội tiết… Đặc biệt các bệnh nội tiết nhƣ đái tháo
đƣờng thƣờng kèm theo nhiều biến chứng về tim mạch, huyết áp, thận, mắt,
thần kinh. Vì vậy, chi phí điều trị không những cao mà còn bị ảnh hƣởng bởi
các tƣơng tác thuốc trong quá trình điều trị cho đối tƣợng bệnh nhân trên.
Bệnh viện Nội tiết Trung ƣơng là một bệnh viện chuyên khoa hạng I
chịu sự quản lý trực tiếp của Bộ Y tế. Theo Quyết định số 2229/QĐ-BYT
- 3 -
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN
1.1. SỬ DỤNG THUỐC TRONG HOẠT ĐỘNG CUNG ỨNG THUỐC
CỦA BỆNH VIỆN
1.1.1. Vài nét về hoạt động cung ứng thuốc
Cung ứng thuốc là chu trình khép kín, bao gồm lựa chọn, mua sắm, phân
phối và sử dụng thuốc. Mỗi bƣớc trong chu trình đều có vai trò quan trọng và
tạo tiền đề cho các bƣớc tiếp theo. Tại trung tâm của chu trình là các yếu tố ảnh
hƣởng đến toàn bộ hoạt động cung ứng thuốc, bao gồm mô hình bệnh tật
(MHBT), phác đồ điều trị, ngân sách, thông tin, công nghệ [7].
Hình 1.1. Quy trình cung ứng thuốc
1.1.1.1. Lựa chọn thuốc
Lựa chọn thuốc trong bệnh viện là việc xây dựng danh mục thuốc. Lựa
chọn thuốc phải dựa vào mô hình bệnh tật, phác đồ điều trị, DMT thiết yếu,
DMT chủ yếu, nguồn kinh phí, khả năng chi trả của ngƣời bệnh, dự đoán tình
hình bệnh tật [7].
mức thấp nhất chi phí cho ngƣời bệnh và cộng đồng [16], [35], [44]
Mục tiêu của bất kỳ hệ thống quản lý dƣợc phẩm là cung cấp thuốc phù
hợp với nhu cầu của bệnh nhân. Các bƣớc nhƣ lựa chọn, mua sắm và phân
phối đều là các yếu tố cần thiết nhằm sử dụng thuốc hợp lí. Sử dụng thuốc
bao gồm kê đơn (với các thuốc phải kê đơn), giao phát, hƣớng dẫn sử dụng
thuốc và sự tuân thủ điều trị của ngƣời bệnh [39].
* Sử dụng thuốc không hợp lý:
“Sử dụng thuốc không hợp lý bao gồm các trƣờng hợp kê đơn thuốc
không cần thiết, kê sai thuốc điều trị, kê và cấp phát các thuốc không hiệu quả,
không an toàn, không kê các thuốc có hiệu quả và sẵn có, bệnh nhân dùng
thuốc sai”[44].
Thuốc sử dụng không hợp lý dẫn đến giảm chất lƣợng điều trị và chăm
sóc y tế, tăng nguy cơ xảy ra các phản ứng có hại của thuốc, trực tiếp hoặc
gián tiếp ảnh hƣởng đến cuộc sống của bệnh nhân. Ngoài ra, nó còn tác động
- 5 -
đến chi phí chăm sóc sức khỏe, gây lãng phí nguồn lực tài chính và tạo ra nhu
cầu sử dụng thuốc không hợp lý trong cộng đồng, làm cho bệnh nhân lệ thuộc
quá mức vào thuốc [44].
Việc sử dụng thuốc của ngƣời bệnh bị ảnh hƣởng bởi rất nhiều yếu tố
nhƣ hệ thống cung cấp y tế, ngƣời kê đơn, ngƣời cấp phát thuốc, văn hóa, tín
ngƣỡng… Các yếu tố dẫn tới việc sử dụng thuốc không hợp lý đƣợc tóm tắt
qua bảng sau
Bảng 1.1. Các yếu tố dẫn đến sử dụng thuốc không hợp lý [44]
STT
Yếu tố
Nội dung
1
1
Hệ thống cung
cơ bản dẫn tới những sai lầm trong sử dụng thuốc.
- 6 -
1.1.2. Hoạt động sử dụng thuốc
Hoạt động sử dụng thuốc đƣợc thể hiện qua hình 1.2 sauHình 1.2. Chu trình sử dụng thuốc [44]
1.1.2.1. Chẩn đoán và kê đơn
Để phù hợp với các tiêu chí, việc kê đơn cần tuân thủ quy trình chuẩn
đã đƣợc quy định, bắt đầu bằng việc chẩn đoán bệnh chính xác. Tiếp theo
cần xác định mục tiêu điều trị. Ngƣời kê đơn phải tìm ra phƣơng pháp điều
trị phù hợp dựa trên thông tin cập nhật về các loại thuốc và phƣơng pháp
điều trị để đạt đƣợc hiệu quả mong muốn với từng bệnh nhân. Sau khi có
phác đồ điều trị, cần xác định loại thuốc tốt nhất cho bệnh nhân trên tiêu chí:
hiệu quả, an toàn, phù hợp với điều kiện kinh tế. Việc kê đơn cần tuân thủ
liều lƣợng, cách dùng và phác đồ điều trị. Khi kê đơn một loại thuốc, ngƣời
kê đơn nên cung cấp cho bệnh nhân thông tin chính xác về cả tính chất thuốc
cũng nhƣ tình trạng của họ. Cuối cùng, ngƣời kê đơn cần biết cách kiểm soát
quá trình điều trị sau khi xem xét các tác dụng điều trị và tác dụng phụ có
thể xảy ra [39]. Theo điều 55 Luật Khám chữa bệnh, việc chẩn đoán và kê
đơn thuốc phải đảm bảo nguyên tắc: dựa trên kết quả khám lâm sàng, kiểm
tra cận lâm sàng, kết hợp với yếu tố tiền sử bệnh, gia đình, nghề nghiệp và
dịch tễ; kịp thời, khách quan, thận trọng và khoa học [32].
Chẩn đoán
Giao phát
Sự tuân thủ của
ngƣời bệnh
Kê đơn
- 8 -
bao bì đảm bảo đƣợc điều kiện bảo quản của thuốc. Bất kỳ sai sót trong quá
trình giao phát đều có thể ảnh hƣởng đến sự an toàn của ngƣời bệnh. Quy
trình giao phát thuốc đƣợc sơ đồ hóa nhƣ hình 1.3 sau.
Chỉ số dùng để phân tích hoạt động giao phát thuốc là thời gian phát
thuốc trung bình và tỉ lệ % thuốc đƣợc phân phát thực tế. Thời gian những
ngƣời phân phát thuốc dành cho mỗi bệnh nhân phản ánh mức độ quan trọng
về chất lƣợng điều trị bệnh. Đây là quá trình giúp bệnh nhân hiểu cách dùng
mỗi loại thuốc nhƣ thế nào. Tỉ lệ % thuốc đƣợc phân phát thực tế phản ánh
khả năng cung cấp các thuốc đã kê của cơ sở y tế [34].
Hình 1.3. Quy trình giao phát thuốc cho ngƣời bệnh [44]
1.1.2.3. Sự tuân thủ điều trị của người bệnh
Là sự hợp tác tự nguyện của BN sử dụng thuốc theo đơn đã đƣợc kê
bao gồm thời gian sử dụng, liều dùng và số lần dùng thuốc. Các lý do dẫn tới
bệnh nhân không tuân thủ sử dụng thuốc nhƣ lịch làm việc của ngƣời bệnh
ảnh hƣởng tới việc dùng thuốc, thiếu sự hƣớng dẫn của nhân viên y tế, tƣơng
tác giữa ngƣời cung cấp dịch vụ y tế và ngƣời bệnh kém, thiều tiền để mua
thuốc và điều trị bệnh, thiếu phƣơng tiện cung cấp thông tin, phác đồ điều trị
bệnh phức tạp, phải dùng nhiều thuốc, thời gian điều trị bệnh dài [44]. Quên
dùng thuốc là một trong những nguyên nhân vô ý không tuân thủ điều trị. Bên
5. Ghi lại các
hoạt động vào
sổ theo dõi
1. Nhận và xác
nhận đơn thuốc
4. Thực hiện
Dƣợc sĩ khoa Dƣợc chịu trách nhiệm cập nhật thông tin về thuốc và
hƣớng dẫn sử dụng thuốc cho bác sĩ, dƣợc sĩ, điều dƣỡng viên và ngƣời
bệnh [12].
Biện pháp
Kê đơn phù hợp
với văn hóa và
thói quen sống
Bệnh nhân biết
về TDP của
thuốc
Liều dùng đƣợc
viết rõ ràng trên
hộp thuốc
Bác sĩ thân thiện,
nhiệt tình, giải thích
cụ thể cho BN
Viết hoặc dùng
biểu tƣợng chỉ thời
gian dùng thuốc
trên hộp
- 10 -
Hình 1.5. Mối quan hệ giữa bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng, bệnh nhân
* Với bác sĩ:
Bác sĩ hƣớng dẫn ngƣời bệnh (hoặc ngƣời nhà ngƣời bệnh) cách sử
dụng thuốc [12].
* Với điều dƣỡng:
Điều dƣỡng viên chịu trách nhiệm cho ngƣời bệnh dùng thuốc hoặc
biệt là trong nhóm A cần phải đƣợc đánh giá lại và xem xét việc sử dụng
những thuốc không có trong danh mục và thuốc đắt tiền, trên cơ sở đó lựa
chọn những phác đồ điều trị có hiệu lực tƣơng đƣơng nhƣng có giá thành rẻ
hơn. Nhƣ vậy ƣu điểm chính của phân tích ABC giúp xác định xem phần lớn
ngân sách đƣợc chi trả cho những nhóm thuốc nào [35].
1.2.2. Phƣơng pháp phân tích nhóm điều trị
Dựa trên phân tích ABC, phân tích nhóm điều trị giúp:
- Xác định những nhóm điều trị có mức tiêu thụ thuốc cao nhất và chi
phí nhiều nhất.
- Trên cơ sở thông tin về tình hình bệnh tật, xác định những vấn đề sử
dụng thuốc bất hợp lý.
- Xác định những thuốc đã bị lạm dụng hoặc những thuốc mà mức tiêu
thụ không mang tính đại diện cho những ca bệnh cụ thể nhƣ sốt rét và sốt xuất
huyết.
- Hội đồng thuốc lựa chọn những thuốc có chi phí hiệu quả cao nhất
trong các nhóm điều trị và thuốc lựa chọn trong liệu pháp điều trị thay thế
- 12 -
Từ đó tiến hành phân tích cụ thể hơn cho mỗi nhóm điều trị chi phí cao
để xác định những thuốc đắt tiền và liệu pháp điều trị thay thế có chi phí hiệu
quả cao [35].
1.2.3. Phƣơng pháp phân tích VEN
Phân tích VEN là phƣơng pháp giúp xác định ƣu tiên cho hoạt động
mua sắm và tồn trữ thuốc trong bệnh viện khi nguồn kinh phí không đủ để
mua toàn bộ các loại thuốc nhƣ mong muốn. Trong phân tích VEN, các thuốc
đƣợc phân chia thành 3 hạng mục cụ thể nhƣ sau:
- Thuốc V (Vital drugs) - là thuốc dùng trong các trƣờng hợp cấp
cứu hoặc các thuốc quan trọng, nhất thiết phải có để phục vụ công tác khám
bệnh, chữa bệnh của bệnh viện.
- Thuốc E (Essential drugs) - là thuốc dùng trong các trƣờng hợp bệnh
khỏe [16], [35].
1.3. THỰC TRẠNG SỬ DỤNG THUỐC TRÊN THẾ GIỚI VÀ TẠI VIỆT
NAM
1.3.1. Thực trạng sử dụng thuốc trên thế giới
Việc sử dụng thuốc không hợp lý xảy ra với tất cả các nƣớc và trong tất
cả các hệ thống chăm sóc sức khỏe từ bệnh viện đến gia đình. Đó có thể là
trƣờng hợp sử dụng các thuốc không cần thiết trong đơn, kê sai thuốc, hoặc
các thuốc đƣợc sử dụng không có hiệu quả hoặc không an toàn. Ngoài ra có
thể là trƣờng hợp các thuốc có hiệu quả, sẵn có lại không đƣợc kê đơn, hoặc
nguyên nhân của việc sử dụng thuốc không phù hợp là do chính bệnh nhân đã
sử dụng thuốc không đúng cách. Sử dụng thuốc không hợp lí nhƣ: sử dụng
quá nhiều thuốc cho một bệnh nhân, dùng sai thuốc, dùng thuốc không có
hiệu quả, không tận dụng hoặc sử dụng sai hiệu quả của thuốc. Tất cả các
- 14 -
trƣờng hợp này đều ảnh hƣởng tiêu cực đến chất lƣợng điều trị, làm tăng chi
phí của bệnh nhân, có thể gây ra các phản ứng có hại hoặc ảnh hƣởng không
tốt đến tâm lí ngƣời bệnh [39]. Tại Nepal, một nửa chi phí cho dƣợc phẩm có
liên quan tới việc sử dụng thuốc không hợp lí [42].
Theo nhƣ các nhà kê đơn tại Zimbabwe có xu hƣớng kê một loại thuốc
cho tất cả các triệu chứng của bệnh nhân. Kết quả là trong đơn thuốc của họ
có nhiều thuốc kháng sinh, xi-rô ho hỗn hợp và thuốc giảm đau cho mỗi bệnh
nhân hơn mức cần thiết [38]. Lạm dụng kháng sinh không còn phải là một
vấn đề của riêng các nƣớc đang phát triển. Theo số liệu thống kê, việc sử
dụng kháng sinh cho mỗi bệnh nhân trong chăm sóc ban đầu tại Pháp gấp ba
lần Hà Lan [41]. Có rất nhiều lí do dẫn đến việc kê đơn và phân phát sai
thuốc. Tại những nƣớc đang phát triển, chỉ có dƣới 40% bệnh nhân đƣợc điều
trị theo phác đồ chuẩn (WHO 2010). Một đánh giá về chất lƣợng đơn thuốc
tại nhà thuốc ở Ấn Độ cho thấy, trong một tuần, 40% đơn thuốc là vitamin và
khoáng chất [47]. Bên cạnh đó là việc sử dụng các steroid tăng đồng hóa để
mỗi thuốc bao gồm cả số lƣợng và giá trị tiêu thụ để xác định nhóm điều trị
nào chiếm chi phí lớn nhất [35] đƣợc thực hiện hầu hết ở các bệnh viện. Theo
nghiên cứu tại BV Phụ sản trung ƣơng là một bệnh viện chuyên khoa thì tập
trung ở nhóm hormon và nội tiết tố (47,7%), thuốc chống nhiễm khuẩn
(13,6%), thuốc điều trị ung thƣ và điều hòa miễn dịch (12,4%) [31]. Còn tại
các bệnh viện đa khoa nhƣ: BV trƣờng đại học Y Dƣợc Huế năm 2011, chi
phí thuốc sử dụng tập trung ở nhóm thuốc điều trị ung thƣ (40,1%), thuốc
điều trị nhiễm khuẩn, ký sinh trùng (25,7%) [2]; BVĐK Đức Giang tập trung
ở các nhóm thuốc điều trị ký sinh trùng, chống nhiễm khuẩn (32,55%), nhóm
Hormone và các thuốc tác động vào hệ nội tiết (15,17%), nhóm thuốc tim
mạch (9,18%), [29]; BV trung ƣơng Huế: nhóm thuốc điều trị nhiễm khuẩn,
ký sinh trùng (34,84%), thuốc điều trị ung thƣ và điều hòa miễn dịch
(14,95%), thuốc đƣờng tiêu hóa (11,39%) [36].
Copyright: Tài liệu đại học ©