1


MỤC LỤC
I. Phần mở đầu

Trang 2

1. Lí do chọn đề tài

2

2. Mục đích sáng kiến

2

3. Đối tượng sáng kiến

3

4. Đối tượng khảo sát và thực nghiệm

3

5. Phương pháp nghiên cứu

3

6. Phạm vi và kế hoạch nghiên cứu

4


3.2: Chắt lọc nguồn tư liệu, xây dựng ý đồ cho bài giảng sử dụng tư liệu
lịch sử đảm bảo thời gian, phù hợp với nội dung từng mục từng phần trong bài
giảng

27
3.3: Vận dụng nguồn tư liệu lịch sử ...

28

4. Tác dụng của việc sử dụng tư liệu lịch sử ...

30

5. Một số lưu ý khi sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học

31

6. Kết quả áp dụng

32

III. Phần kết luận

34

1. Tự nhận xét

34


môn Lịch sử ở trường phổ thông đã góp phần không nhỏ trong việc giáo dục
lòng tự hào dân tộc, tinh thần yêu nước và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với sự
phát triển của nước nhà. Đã có nhiều thầy cô giáo tâm huyết với nghề, thường
xuyên đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nâng cao tính hấp dẫn của môn
học và đào tạo được những thế hệ trẻ hiểu và trân trọng những giá trị mà bộ môn
đem lại. Nhưng những năm gần đây, thông qua các kỳ thi tốt nghiệp trung học
phổ thông, thi tuyển sinh Đại học- Cao đẳng, các cuộc điều tra xã hội học, dư
luận xã hội cho thấy nhận thức về lịch sử của thế hệ trẻ còn rất hạn chế, và kết
luận phần lớn học sinh không thích học môn Lịch sử, coi đó là môn học phụ với
quá nhiều sự kiện khô khan và nhàm chán...

3


Năm học 2013-2014, cùng với sự đổi mới trong quy chế thi, hình thức và
môn thi tốt nghiệp THPT. Theo đó ngoài hai môn thi bắt buộc là Toán và Ngữ
văn, học sinh được chọn hai môn còn lại trong số các môn Ngoại Ngữ, Hóa, Lý,
Sinh, Sử, Địa. Tỉ lệ học sinh chọn môn Lịch sử rất ít, thậm chí có những trường
không có học sinh dự thi môn Lịch Sử. Có nhiều lý do để dư luận giải thích cho
điều này, song những người làm công tác giảng dạy bộ môn Lịch sử không thể
không khỏi chạnh lòng và suy nghĩ....Làm thế nào để cuốn hút được học sinh
yêu thích môn Lịch sử, để môn học trở nên phong phú, đa dạng và hấp dẫn, để
người học cảm nhận đang được tiếp cận và khám phá với những điều mới mẻ,
tìm hiểu chân lý khoa học góp phần nâng cao chất lượng bộ môn và tạo niềm
yêu thích Lịch sử đối với giới trẻ.
Vì thế, tôi quyết định chọn vấn đề "sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học
Lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI-XVIII". Thiết nghĩ, việc sử dụng tư liệu một cách
hợp lý, sinh động, có mục đích sẽ tạo cho bài giảng sự phong phú, người học
cảm thấy hứng thú và kích thích sự say mê tiếp cận bộ môn của học trò.
2. Mục đích sáng kiến

nghiệm
Tháng 11 và 12- Triển khai viết đề cương sáng kiến kinh nghiệm và nội dung phần
2013
mở đầu
Tháng 01 và 02- Xác định tiến trình phần nội dung SKKN và triển khai viết phần
2014

nội dung SKKN và thực hiện áp dụng vào thực tiễn giảng dạy ở

Tháng 03/2014

các lớp
Lấy ý kiến tổng hợp kết quả thực nghiệm để đánh giá hiệu quả của
đề tài. Viết phần kết luận và hoàn thiện SKKN.
PHẦN NỘI DUNG

1. Cơ sở lý luận
1.1. Khái niệm tư liệu lịch sử và vai trò của việc sử dụng tư liệu lịch sử
trong giảng dạy
Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá trình phát triển của xã hội loài
người và đồng thời nó cũng tồn tại khách quan đối với chúng ta. Vấn đề được
đặt ra ở đây là, Lịch sử đã xảy ra và chúng ta nhận thức nó như thế nào? Những
căn cứ nào để cho ta nghiên cứu, nhận thức được những gì xảy ra trong quá khứ
(tất nhiên là không thể chính xác tuyệt đối). Điều quan trọng nhất của hoạt động
nghiên cứu Lịch sử là nhận thức được quá khứ và nhận thức được Lịch sử thông
qua việc nghiên cứu lịch sử. Qua đó có thể khái quát thành những quy luật,
những bài học lịch sử để phục vụ cuộc sống hiện tại. Do lịch sử đã trải qua, cho
5





Khoa học lịch sử có nguồn tư liệu hết sức phong phú và đa dạng. Tùy theo
nội dung phản ánh và tính chất mà người ta thường chia tư liệu lịch sử ra thành
các nhóm: tư liệu thành văn, tư liệu vật chất, tư liệu truyền miệng, tư liệu tranh
ảnh, phim ảnh.... Nhưng cũng có những sách lại chỉ chia làm hai loại là tư liệu
trực tiếp (xuất hiện cùng với sự kiện, thuộc về sự kiện và thường được coi là
nguồn tư liệu gốc có giá trị) và tư liệu gián tiếp (là phản ánh lịch sử qua thông
tin gián tiếp, với mục đích truyền đạt thông tin- qua tác giả sử liệu, ở đó các sự
kiện xảy ra không đồng thời với tư liệu).
Nhưng dù là loại hình tư liệu nào cũng đều nhằm mục đích làm rõ, sinh
động và cụ thể sự kiện lịch sử đang tìm hiểu. Tùy đặc thù từng chương, bài,
mục, phần trong bài dạy mà giáo viên có cách vận dụng tư liệu cho phù hợp.
2. Thực trạng của vấn đề
Việc sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông là
vấn đề hết sức quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dạy học, kích thích sự
hứng thú và niềm yêu thích của học trò đối với việc học tập bộ môn, hướng tới
một bài giảng dạy học theo hướng tích cực, giáo dục một con người mới đáp
ứng được xu thế hội nhập quốc tế.
Sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học là một khâu hết sức quan trọng
trong việc khơi dậy hứng thú học tập, động cơ, sự tập trung chú ý theo dõi bài
giảng của học sinh, kích thích tính tích cực học tập của các em. Tư liệu càng cụ
thể bao nhiêu, sinh động bao nhiêu, phong phú bao nhiêu thì càng hay bấy
nhiêu, nó là điều kiện cơ bản để tái tạo hình ảnh quá khứ. Nếu không có nguồn
tư liệu phong phú, cụ thể và chân thực thì dù có sử dụng phương pháp giảng dạy
nào cũng khó có có thể đạt hiệu quả như mong muốn.
Mỗi giáo viên có cách truyền đạt môn Lịch sử khác nhau, một giờ học
Lịch sử sẽ trở nên phong phú, đa dạng, hấp dẫn nếu người dạy có sự sáng tạo,
lập luận, dẫn dắt người học, để người học cảm nhận đang được tiếp thu kiến
thức mới, tìm hiểu chân lý khoa học. Nên quan niệm sách giáo khoa là một

- Bẩm Chúa, đúng như vậy ạ.
Thế là cụ cầm chiếc đồng hồ mang về sửa. Chỉ hai ngày sau, công việc
hoàn thành. Đem trả lại đồng hồ Chúa lúc bấy giờ là cả một đoàn người, có
13


người em cụ là Nguyễn Văn Thi, người con là Nguyễn Văn Duy, người con rể là
Lương Văn Dũng. Cụ trình với Chúa:
- Tất cả gia đình chúng tôi đều biết sửa và chế tạo ra đồng hồ.

Để chứng minh cho lời nói của mình, ngoài chiếc đồng hồ cũ của Chúa đã
sửa hoàn chỉnh, cụ còn tặng thêm một chiếc đồng hồ mới. Đặc biệt chiếc đồng
hồ do gia đình cụ chế tạo, ngoài việc đánh chuông báo giờ thì nó còn báo thức
từng ngày trong tháng. Trong Phủ biên tạp lục, Lê Quý Đôn có nói rõ: "Hễ gặp
ngày nào thì hai bên hiện ra chữ, hết vòng thì trở lại, thật là tuyệt diệu."
+ Thương nghiệp và sự hưng khởi của các đô thị
Kẻ Chợ : Thương nhân Hà Lan Bê-rơn mô tả: "Thành phố Ca Cho (Kẻ
Chợ) có thể so sánh với nhiều thành phố ở châu Á nhưng lại đông dân hơn. Nhất
là những ngày mồng một và rằm âm lịch, là những ngày phiên chợ...các con
đường rộng bấy giờ đều trở thành chật chội đến nỗi chen qua đám đông người
độ 100 bước trong khoảng nửa tiếng đồng hồ là điều sung sướng. Tất cả hàng
hóa trong thành phố, mỗi thứ bán ở một phố riêng và các chợ đó còn chia ra làm
một hai hoặc nhiều khu là nơi mà những người trong khu mới được mở cửa
hàng."
1736, sứ thần Trung Quốc đi chơi Kẻ Chợ đã hưng phấn làm nên 8 bài thơ
với những câu như:
Ngày dài thuyền chở xe dong
Bán buôn lũ lượt trập trùng chen đua
Phố Hiến, nhân dân có câu "Thứ nhất Kinh kì, thứ nhì Phố Hiến", theo
giáo sĩ phương Tây mô tả, thế kỷ XVII Phố Hiến có trên 2000 nóc nhà.

Hồng nhạn kêu buồn bay tan tác
Sài lang ngang dọc giữa đường đi

16


+ Sử dụng tư liệu giải thích rõ tại sao trước đây nhân dân Gia Định ủng hộ
chính quyền họ Nguyễn Phúc Khoát mà lúc này lại ủng hộ họ Nguyễn Tây Sơn.
Lực lượng Tây Sơn không những đánh đâu thắng đó mà còn nổi tiếng vì bình
đẳng, bình quyền, không tham ô của dân và lấy của người giàu chia cho người
nghèo. Nghĩa quân đã từng nêu lên khẩu hiệu: "Lấy của nhà giàu chia cho dân
nghèo". Điều đó được các giáo sĩ Tây Ban Nha ghi lại như sau: "Họ tấn công và
tước vũ khí viên quan do nhà vua sai vào thu thuế, họ thu lấy tất cả giấy tờ của
viên quan này và đem đốt ở nơi công cộng.....Họ giết những xã trưởng phản
động.....Họ đòi lấy hết những giấy tờ công và đem đốt....Ban ngày họ xuống các
chợ, kẻ đeo gươm, người đeo cung tên, có người mang súng. Họ không hề làm
thiệt hại đến người và của...họ vào nhà giàu, nếu đem nộp họ ít nhiều thì họ
không gây tổn hại, nhưng nếu chống cự lại thì họ cướp lấy những của quý đem
chia cho người ngèo, còn họ chỉ giữ lại gạo và lương thực mà thôi.... Họ muốn
17


thực hiện công lý trong xã hội và giải phóng nhân dân khỏi ách chuyên chế của
vua quan...người ta gọi họ là giặc nhân đức với người nghèo.
+ Sử dụng lược đồ Tây Sơn khởi nghĩa chống các thế lực phong kiến và
chống quân xâm lược nước ngoài.

Sử dụng lược đồ chiến thắng Rạch Gầm- Xoài Mút để làm rõ thắng lợi
của cuộc kháng chiến chống Xiêm và đưa ra nhận định: Chính các sứ thần triều
Nguyễn cũng nhận thấy "Người Xiêm từ sau cuộc bại trận năm Giáp Thìn,

Đầu năm 1625, Alexandre cập bến Hội An, gần Đà Nẵng. Ông bắt đầu
học tiếng Việt và chọn tên Việt là Đắc-Lộ. Thầy dạy tiếng Việt cho ông là một
cậu bé khoảng 10, 12 tuổi. Ông viết: Chỉ trong vòng 3 tuần lễ, chú bé đã dạy tôi
học biết tất cả các cung giọng khác nhau của tiếng Việt và cách thức phát âm
của từng chữ. Cậu không hề có một kiến thức gì về ngôn ngữ Châu Âu, thế mà,
cũng trong vòng 3 tuần lễ này, cậu đã có thể hiểu được tất cả những gì tôi muốn
diễn tả và muốn nói với cậu. Đồng thời, cậu học đọc, học viết tiếng Latin và đã
có thể giúp lễ. Tôi hết sức ngạc nhiên trước trí khôn minh mẫn và trí nhớ dẻo
dai của cậu bé. Sau đó, cậu trở thành thày giảng giúp việc các cha truyền giáo
và là một dụng cụ tông đồ hữu hiệu trong việc loan báo Tin Mừng nơi quê
hương Việt Nam thân yêu của thầy và nơi Vương quốc Lào láng giềng.
Từ đó, Việt Nam trở thành quê hương thứ hai của Alexandre de Rhodes,
nhưng cuộc đời truyền giáo của ông ở đây rất bấp bênh và trôi nổi. Trong vòng
21


20 năm, ông bị trục xuất đến sáu lần. Nhưng sau cả sáu lần ấy, ông đều tìm cách
trở lại Việt Nam khi cơ hội cho phép.
Ông đến truyền giáo ở Đàng Trong vào năm 1625 dưới thời chúa Nguyễn
Phúc Nguyên và ở Đàng Ngoài vào năm 1626 dưới thời chúa Trịnh Tráng. Thời
gian Alexandre de Rhodes giảng đạo tại Việt Nam cũng là thời kỳ các cha thừa
sai dòng Tên hoạt động rất hăng say và hữu hiệu. Riêng Alexandre de Rhodes,
ông đã truyền đạo từ Nam ra Bắc.
Ông kể lại công cuộc truyền giáo tại Đàng Ngoài: Khi chúng tôi vừa đến
kinh đô Bắc Kỳ, tức khắc nhà vua truyền lệnh cho tôi phải xây một nhà ở và một
nhà thờ thật đẹp. Dân chúng tuốn đến nghe tôi giảng đạo đông đến nỗi, tôi phải
giảng đến 4 hoặc 6 lần trong một ngày. Chị vua và 17 người thân trong gia đình
vua xin lãnh nhận bí tích Rửa Tội. Nhiều tướng lãnh và binh sĩ cũng xin theo
đạo. Nhưng điều làm tôi ngạc nhiên nhất là thấy các vị sư đã mau mắn từ bỏ bụt
thần để theo đạo Công giáo. Tất cả đều dễ dàng chấp nhận khi tôi giải thích cho