ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
---------oOo----------

NGUYỄN THỊ THANH THỦY

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON QUA
TÁC PHẨM NỀN CỘNG HÒA VÀ Ý NGHĨA
LỊCH SỬ CỦA NÓ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Chuyên ngành: Lịch sử Triết học

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012


ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
---------oOo----------

NGUYỄN THỊ THANH THỦY

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON QUA
TÁC PHẨM NỀN CỘNG HÒA VÀ Ý NGHĨA
LỊCH SỬ CỦA NÓ
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Chuyên ngành: Lịch sử Triết học
Mã số: 62228001

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
1. PGS.TS. ĐINH NGỌC THẠCH

thấy việc nghiên cứu quá khứ để rút ra những bài học cho hôm nay thực sự có
ý nghĩa.
Platon1 là một trong những nhà tư tưởng vĩ đại nhất thời cổ đại. Tư
tưởng chính trị của ông hình thành trong điều kiện khủng hoảng của nền dân
chủ chủ nô, sự gia tăng căng thẳng và xung đột xã hội, sự mất phương hướng
của con người trong đời sống tinh thần. Vì thế, tư tưởng triết học – chính trị
của ông một mặt phản ánh lập trường của quý tộc chủ nô, mặt khác gợi mở
những giải pháp vượt qua tình trạng hiện có, vươn đến các giá trị tốt đẹp
trong cuộc sống.
Dưới hình thức duy tâm, ông phát triển tư tưởng của Socrates, xây
dựng những nền tảng vững chắc của ý thức con người. Ông có công lớn trong
việc nghiên cứu các vấn đề của ý thức xã hội, khẳng định vai trò to lớn của nó
Bản tiếng Anh dịch thành Plato, song chúng tôi để nguyên cách phiên âm ra tiếng Latin là
Platon (từ nguyên Hy Lạp: Πλάτων, phiên ra tiếng Latin: Plátōn)
1


4

trong việc hình thành nhân cách và ý thức cá nhân con người. Đồng thời bước
đầu ông xây dựng những nền tảng của các khái niệm, phạm trù và tư duy lý
luận nói chung. Mặc dầu có những hạn chế về thế giới quan và quan điểm
nhân sinh, xã hội, song ông được các nhà nghiên cứu xem như một bộ óc lớn
của thời đại, nhiều vấn đề do ông nêu ra đến nay tiếp tục được tìm hiểu, đánh
giá, rút ra những bài học bổ ích cho quá trình hoàn thiện các chuẩn mực, giá
trị xã hội.
Tư tưởng chính trị chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống tư tưởng của
Platon (Platon, 428/427 - 348/347 TCN)2. Từ Platon trở đi, suốt nhiều thế kỷ
vấn đề nhà nước, hay chế độ chính trị lý tưởng được nhiều nhà tư tưởng đề
cập, thể hiện khát vọng của nhân loại hướng đến một không gian xã hội tốt


trình tiêu biểu về chính trị3 của Platon, trong đó chứa đựng cách tiếp cận về
các vấn đề chính trị, xã hội sau hơn nửa thế kỷ sụp đổ của nền dân chủ
Athenes. Cái chết của Pericles (429 TCN), sự bất ổn trong nội bộ những
người đứng đầu Athenes, sự mệt mỏi và tâm trạng bất an của dân chúng,
những mâu thuẫn xã hội gay gắt và hàng loạt yếu tố khác đã khiến cho nền
dân chủ chủ nô - sự thể nghiệm đầu tiên mô hình nhà nước dân chủ đi đến
cáo chung.
Vấn đề chính trị - xã hội trong công trình của các nhà tư tưởng Hy Lạp,
La Mã cổ đại chứng tỏ rằng bất kỳ hệ thống triết học, chính trị nào cũng đều
là sản phẩm của thời đại, chịu sự chi phối của những điều kiện lịch sử - xã hội
của thời đại ấy. C. Mác từng khẳng định: “Mọi triết học chân chính đều là
tinh hoa về mặt tinh thần của thời đại mình”[12, 157]. Có người hiểu “triết
học chân chính” một cách đơn giản và mang nặng tính định kiến về mặt thế
giới quan, song theo chúng tôi, nhận định ấy của C. Mác càng cho thấy triết
học, với tính cách là sáng tạo của tư duy con người trong quá trình hoàn thiện
đời sống xã hội, là một phần sống động của văn hóa, là linh hồn sống của văn
hóa. Nhận định của C. Mác trong trường hợp này không gắn giá trị của một
hệ thống triết học với một lực lượng xã hội, mà với toàn bộ dòng chảy của
lịch sử, trong đó sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là động lực
của phát triển. Triết học của Socrates, Platon, Aristoteles và nhiều tên tuổi lớn
khác của thế giới cổ đại phương Tây là một phần của kho báu tư duy nhân
loại.
Tư tưởng chính trị của Platon một mặt phản ánh lập trường chính trị
của giới quý tộc chủ nô, mong muốn thay thế chế độ dân chủ sơ khai, với tất
cả những thành quả và hạn chế của nó trong hơn nửa thế kỷ tồn tại bằng một
chế độ chính trị kết hợp cái tốt đẹp thuộc về dĩ vãng và những mặt tích cực
của quả đầu chính trị theo mô hình Sparte; mặt khác bày tỏ khát vọng của
3


c

h

được hình thành nhằm giải đáp câu

hỏi: thế nào là một nhà nước hoàn thiện, hay nhà nước lý tưởng Câu trả lời
nằm ở nguyên tắc xuyên suốt của nhà nước là nguyên tắc công bằng. Sự cụ
thể hóa lời đáp ấy đã được Platon phân tích sâu sắc trong hàng loạt các vấn đề
có mối liên hệ hữu cơ với nhau, đó là: phân công lao động và phân tầng xã
hội, chủ thể quyền lực và tổ chức đời sống, sở hữu và gia đình, giáo dục và
nghệ thuật. Tất cả đều hướng đến kiểu nhà nước tốt đẹp, vượt qua những kiểu
nhà nước khác, mà theo Platon, đều ít nhiều vi phạm tính công bằng. Có thể
tìm thấy mối liên hệ giữa học thuyết về ý niệm và học thuyết về nhà nước
của Platon trong

c

h

. Tương tự như vậy đối với vấn đề phẩm chất

công dân và phẩm chất nhà nước, phân chia linh hồn và phân tầng xã hội. Tác
phẩm h h tr (Πολιτικός, phiên ra tiếng Latinh “Politikos”) đề cập tư cách
nhà chính trị, vấn đề quyền lực, mối quan hệ giữa luật pháp và nghệ thuật,
các hình thức cai trị hoàn thiện và không hoàn thiện. Tác phẩm

t h

đề


tưởng dựa trên nguyên tắc công bằng,

t h

và

h h tr làm sâu sắc

thêm nghệ thuật quyền lực, thì Critias và Timaeus, với cách thể hiện sinh
động của một nhà nước kiểu mẫu về sự hùng mạnh là Atlantis, lại mô tả sức
mạnh của nhà nước trong cách tổ chức và hoạt động của nó. Nói khác đi, hai
tác phẩm sau cùng là sự triển khai tinh thần của tác phẩm

c

hòa,

nhưng dưới hình thức đối chiếu, vì ở đây Platon so sánh Athenes trên thực tế
với Atlantis trong tưởng tượng. Song, chính điều đó đã khiến cho mô hình
nhà nước lý tưởng của Platon trở nên sinh động. Các tác phẩm
h h tr ,

c

hòa,

t h , Critias, Timaeus và những tác phẩm khác có chứa đựng

tư tưởng chính trị của Platon đều làm nổi bật hình ảnh Platon như người tha

kế thừa hoặc phê phán ở các thời đại sau qua St.Augustine, Thomas Aquinas,
chủ nghĩa nhân văn Phục hưng, . Bacon, Hobbes, Kant, Fichte, Hegel, và
sau cùng là các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin và thế giới phương
Tây hiện đại. Đó là minh chứng về giá trị và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng
chính trị Platon.
Mặc dù không tránh khỏi hạn chế do điều kiện lịch sử chi phối, nhưng
những vấn đề của tư tưởng chính trị mà các tác phẩm của Platon đặt ra có ý
nghĩa thực sự đối với chúng ta. Tình yêu lý tưởng một cách tha thiết, ước
muốn về một không gian xã hội đồng thuận và ổn định dựa nguyên tắc công
bằng, với một

c

h

đặc trưng theo cách hiểu của Platon, nơi quyền

lực tập trung vào tay những người tiêu biểu cho trí tuệ của quốc gia, kết hợp
với các hình thức quyền lực đã có như quân chủ, quý tộc, quả đầu chính trị
(đầu sỏ, hoạt đầu), nhằm đảm bảo ổn định và trật tự của nhà nước, dựa trên
nguyên tắc xuyên suốt là công bằng, với hình ảnh Atlantis hùng mạnh trong
Timaeus và Critias, với “nghệ thuật quyền lực” trong h h tr và
tất cả đều là những gợi mở đáng trân trọng của Platon cho mai sau.

t h ,


9

Với sự cần thiết tìm hiểu tư tưởng chính trị Platon, qua đó làm r mối

nguồn gốc và và hình thức nhà nước, thái độ của Platon đối với nền dân chủ
đang bị suy thoái, vấn đề chủ thể quyền lực, phân tầng xã hội, tổ chức đời
sống chính trị, vấ đề sở hữu, giáo dục, được thể hiện trong tác phẩm N n


10

c

h , chúng ta có thể rút ra nhiều điều thiết thực trong quá trình xây

dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
Tư tưởng triết học nói chung, và tư tưởng chính trị Platon nói riêng
luôn là đề tài thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài
nước. Ngoài các tác phẩm của Platon đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, trong
đó có tiếng Việt, việc tìm hiểu tư tưởng của Platon nói chung, tư tưởng chính
trị nói riêng được quan tâm sâu sắc.

m theo các bản dịch là những bài giới

thiệu về tư tưởng Platon. iêng trong tư tưởng chính trị, tác phẩm

c

hòa được tìm hiểu nhiều nhất do tính chất điển hình của nó so với các tác
phẩm khác như Critias,

t h


yê triết lý

cổ và r

cổ”

hâ và thầ th i Tây

(cơ sở Trương Vĩnh ý xuất bản); hay Platon- Bữ tiệc (bản dịch từ

tiếng Pháp của Nguyễn Văn, 9 4) Nietzsche – riết lý Hy
(Bản dịch Trần Xuân

thời bi k ch

iêm, Nxb Tân An, Sài Gòn 1975); Lê Tôn Nghiêm –

Socrates (ca dao - người dịch Hoài Khanh, Sài Gòn 1975). Cuốn sách

â

tr yệ triết học4 của Will Durant (bản dịch của Trí Hải và Bửu Đích, Nha tu
thư và sưu khảo, Viện Đại học Vạn Hạnh, Sài Gòn, 97 ) không chỉ là những
câu chuyện thú vị về các triết gia và sự nghiệp của họ, mà còn chứa đựng
những đánh giá sâu sắc về tư tưởng của họ. Will Durant dành cho Platon sự
4

Có l do chịu ảnh hưởng của phuơng ngữ mà Trí Hải và Bửu Đích dịch “The story of philosophy” thành
“Câu tr yệ triết học”


bài học cho hôm nay trong công trình nghiên cứu của mình.
Bên cạnh đó còn có những công trình nghiên cứu về tư tưởng chính trị
của Platon ở Việt Nam trong thời gian gần đây như tác phẩm;
th yết ch h tr trê thế iới (Lưu

ch ử c c học

iếm Thanh, Phạm Hồng Thái dịch, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà NộI, 1993); Vă học cổ iể Hy

Homer - Anh

hùng ca Iliade, Hoàng Hữu Đản dịch (tập , Nxb Văn học, Hà Nội 1997);
hầ th i Hy L

của Nguyễn Văn

1998, 2 tập). riết học Hy

ổ

quốc gia, Hà Nội 1999); hay
Nguyễn Thế Nghĩa, Nxb

hỏa (Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội,
i của Đinh Ngọc Thạch (Nxb Chính trị

ch ử c c học th yết ch h tr (Doãn Chính và



i Hy

của Hà Thúc Minh (Nxb Mũi Cà Mau, 99 )

phân tích khá sâu sắc và hệ thống tư tưởng chính trị, đạo đức của Platon, đánh
gia cáo quan niệm về công bằng…),

ch ử triết học của Nguyễn Hữu Vui

(Nxb Chính trị uốc gia, Hà Nội, 99 ). Điểm đáng trân trọng của cuốn sách
là trình bày khái quát toàn bộ lịch sử triết học Đông – Tây, giúp NCS có điều
kiện so sánh, đối chiếu tư tưởng Platon với các tư tưởng khác. riết học Hy
cổ

i của Thái Ninh (Nxb Sách giáo khoa Mác – Lênin, Hà Nội, 9 7)

trong đó có phân tích một cách tổng thể tư tưởng của các triết gia cổ đại.
Trong đó tác giả dành hẳn chương VI để trình bày triết học Platon.

những

n t khái quát nhất, tác giả chỉ ra những điểm nhấn có ý nghĩa trong tư tưởng
đạo đức và chính trị của Platon, với tư cách đại biểu của quý tộc chủ nô,
nhưng đặt ra lý tưởng công bằng như một thông điệp của tiến bộ lịch sử.
Các công trình nghiên cứu về triết học Hy Lạp, trong đó có triết học
Platon trong và ngoài nước nêu trên đã đề cập đến hệ thống triết học Platon,
trong đó phân tích tư tưởng chính trị của Platon, giúp cho người đọc có được
những thông tin và nhận định quý báu về thời kỳ đầu của triết học phương
Tây. Song, những công trình đó tập trung chủ yếu vào tất cả các vấn đề của

hòa và

một số tác phẩm chính trị khác, đồng thời chỉ ra mối liên hệ từ Platon đến
trung cổ
tập

itô giáo và Nietzsche5. Nhà triết học Anh

của X h i

ở và hữ

kẻ thù củ

and its Enemies Người dịch: Nguyễn

. C. Popper dành hẳn

ó (Nguyên tác: The Open Society
uang A, 2 4 - 2 5, đối chiếu bản

dịch tiếng Nga “Otkrytoe obsestvo I evo vragi, dvukh tomakh, Moscow,
1992) cho Platon, có tên “Ph p thuật Platon”, lấy Platon làm nhân vật trung
tâm, xoay quanh là những tên tuổi khác như Heraclitus, Socrates… .C.
Popper vạch ra tính thống nhất của tư tưởng Platon, làm r mối liên hệ giữa
ba tác phẩm lớn về chính trị, đó là

c

h

triết học, do Ted Honderich chủ biên (Biên

dịch: Lưu Văn Hy Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2

) dù chỉ dưới hình

thức từ điển triết học, song cũng có những thông tin đáng chú ý, nhất là việc
phân loại các tác phẩm của Platon theo ba thời kỳ - thời kỳ đầu, thời kỳ giữa,
thời kỳ cuối, trong đó

c

h

được xếp vào các tác phẩm đối thoại thời

kỳ giữa [84, 849].
Đối thoại
riết học hâ

c

hòa cũng được tác giả Stanley

osen trong cuốn

i h (Biên dịch: Nguyễn Minh Sơn, Lưu Văn Hy, Nguyễn

Đức Phú Nxb Lao động, Hà Nội, 2 4) xem là một trong ba tác phẩm mẫu
mực, thể hiện triết học nhân sinh Platon (cùng với “Gorgias” và “Bữa tiệc

hiệ

củ tự hiê (Ph. Ăngghen), hủ
hê h

, Bút ký triết học (V.I.


15

Lênin) triết học Hy Lạp, trong đó có triết học Platon, được đánh giá một cách
xác đáng và sâu sắc, trong đó có sự kết hợp hai cách tiếp cận - thế giới quan
và giá trị luận. Những nhận định, phân tích của các nhà kinh điển chủ nghĩa
Mác - Lênin về lịch sử triết học phương Tây, mà triết học Hy Lạp cổ đại là
điểm xuất phát, có ý nghĩa chỉ dẫn và định hướng quý báu đối với nghiên cứu
sinh trong việc đánh giá quá khứ và rút ra bài học cho hôm nay trong chuyên
đề của mình.
Nếu C. Mác trong Bả thả ki h tế – triết học ă 1844 ngụ ý về kiểu
chủ nghĩa cộng sản trại lính của Platon, thì trong Bút ký triết học V.I. Lênin
vạch ra hạn chế của chủ nghĩa duy tâm Platon, việc các lực lượng bảo thủ
chính trị lợi dụng chủ nghĩa duy tâm thần bí để phục vụ lợi ích của mình.
Cuối cùng, để đọc và hiểu tư tưởng chính trị của Platon trong tác phẩm
c

hòa và một số tác phẩm khác, cần tiếp cận chính văn của tác phẩm

này. Hiện nay, cùng với việc xuất bản thành những cuốn sách riêng hoặc
trong toàn tập Platon, đối thoại

c


biểu hiện của trò chơi dân chủ với Hội nghị nhân dân (Nguyễn Văn

hoa

dịch là đại hội quôc dân) “sặc mùi rượu và có n t điên”, cái chết của Socrates
và sự phản ứng tất yếu đối với nền dân chủ đang sa đọa. Chắc hẳn những biến
cố này ảnh hưởng không nhỏ đến các tác phẩm chính trị của Platon. Ngoài ra,
cũng cần nói thêm rằng, do cuốn Platon ch yê khả được xuất bản ở Việt
Nam dưới hình thức biên dịch, nên chắc hẳn đôi ch người biên dịch đã thoát


16

khỏi nguyên bản để thể hiện cách diễn đạt của mình. Do đó, để đảm bảo tính
trung thực của văn bản, chúng tôi đối chiếu thêm một bản dịch từ tiếng gốc,
đó là bản dịch tiếng Nga, trong đó Πολιτεία” (phiên ra tiếng Latin là Politeia)
được dịch thành hà ước. Tương tự như vậy đối với tác phẩm

t h

và

các tác phẩm khác.
Nhìn chung, những công trình vừa nêu đã đánh giá xác đáng những
mặt tích cực và hạn chế của tư tưởng chính trị Platon, cũng như của triết học
Platon nói chung.
Việc phân tích các tác phẩm riêng biệt của Platon về chính trị là một
việc không đơn giản, vì chúng được hình thành dưới hình thức đối thoại, và
các chủ đề đôi khi đan xen nhau, khó tách biệt, từ bản thể luận đến quan điểm

- Giới thiệu tóm tắt một số tác phẩm của Platon về chính trị, có mối
liên hệ với tác phẩm chính –

c

h

;

- Phân tích và đánh giá những nội dung cơ bản của

c

h

- tác

phẩm tiêu biểu của Platon về chính trị;
- Nêu ảnh hưởng của tư tưởng chính trị Platon đến lịch sử tư tưởng
chính trị châu u.
- Làm r những vấn đề đặt ra từ tư tưởng chính trị Platon trong
c

h

đối với thời đại hiện nay, trong đó có vấn đề xây dựng nhà nước

pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
4. Cơ sở lý lu n và phương pháp nghiên cứu
Đề tài luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận và phương pháp luận


h

ó tập trung tìm hiểu tư tưởng chính trị của Platon qua

một tác phẩm tiêu biểu, có đối chiếu với một số tác phẩm khác, để qua đó nêu
bật tính thống nhất trong hệ thống tư tưởng triết học Platon. Đề tài được thực


18

hiện từ cách tiếp cận của triết học chính trị. Cái mới mà nghiên cứu sinh thể
hiện trong luận án.
h
c

hất thông qua một tác phẩm chính trị điển hình – tác phẩm

h à, luận án vạch ra tính thống nhất của tư tưởng triết học Platon ở các

khía cạnh bản thể luận, nhận thức luận và nhân bản xã hội.
h h i phân tích một cách có hệ thống những nội dung tư tưởng
chính trị cơ bản của tác phẩm

c

hòa, nêu bật những giá trị và hạn chế

của tư tưởng chính trị Platon, xác định mối liên hệ lịch sử giữa Platon và quá
trình phát triển tư tưởng chính trị phương Tây, qua đó làm sáng tỏ quy luật kế

QUÁ TRÌNH

HÌNH TH NH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON
1.1. ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ VÀ TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN HÌNH TH NH TƯ
TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON

1.1.1. Điều ki n lịch sử tác đ ng đến sự hình thành tư tưởng chính
trị Platon
Một trong những trang sử đầy ý nghĩa trong đời sống chính trị xã hội
Hy Lạp cổ đại là sự ra đời, phát triển của nền dân chủ chủ nô. Thuật ngữ “dân
chủ” theo từ nguyên Hy Lạp là “demokratia” (δημοκρατία), tức là quyền lực
của nhân dân, hay “dân chủ”, được hợp nhất và giản lược từ “Demos”
(δῆμος, nhân dân) và “ ratos” (κράτος, quyền lực), và được hiểu là hình thức
nhà nước, một chế độ chính trị được xác lập trên cơ sở thừa nhận nhân dân là
nguồn gốc của quyền lực, trên nguyên tắc bình đẳng và tự do 57, 146].
Nền dân chủ chủ nô được bắt đầu từ những cải cách của Solon (Solon
khoảng 638-558 TCN) từ thế kỷ VI TCN, đạt đến sự phát triển cực thịnh và
được thể chế hóa vào nửa sau thế kỷ V TCN.
Ngay sau khi nắm quyền vào năm 594 TCN, Solon bắt đầu thực hiện
một cuộc cải cách nổi tiếng, gọi là sêsasơchêia, tiếng Hy Lạp cổ có nghĩa là
trút gánh nặng. Ông tuyên bố xóa bỏ mọi nợ nần, nhổ hết những thẻ cầm cố
ruộng đất cắm khắp đồng ruộng của nông dân. Ông giải phóng cho những
người nô lệ vì nợ và cấm họ gán mình hay vợ con làm nô lệ cho kẻ khác để
chuộc nợ, cấm ký kết những văn tự lấy bản thân con nợ làm bảo đảm. Những
nông dân trước đây vì nợ mà phải bán mình làm nô lệ hoặc phải đi lưu vong,
đều k o nhau trở về quê hương nhận phần ruộng đất cũ của mình để làm ăn
với tư cách là người nông dân tự do. Solon còn quy định mức độ ruộng đất tối
đa mà m i cá nhân có thể chiếm hữu được, nhằm ít nhất là hạn chế phần nào
tham vọng về đất đai của giới quý tộc đối với ruộng đất của nông dân.


một phần nào những nguyện vọng và những yêu cầu của các tầng lớp dân tự
do bên dưới của xã hội Athenes. Ông đã mạnh dạn hoàn thành chương trình
cải cách của Ephiantes, đưa nền chính trị dân chủ chủ nô ở Athenes phát triển
đến mức hoàn hảo nhất.


21

Trước hết, Pericles ban hành chế độ trả lương cho các công chức phục
vụ trong bộ máy nhà nước Athenes. Có thể xem đây là chế độ trả lương cho
công chức đầu tiên trong lịch sử. Chế độ này đã tạo điều kiện cho những
người công dân Athenes lớp dưới có thể thoát ly sản xuất tham gia một cách
thiết thực vào việc công. Từ năm 457 TCN, lần đầu tiên trong lịch sử, những
người thuộc tầng lớp trung nông đã được bầu làm chấp chính quan, sau đó thì
cả những người thuộc tầng lớp ngh o nhất cũng được cử giữ mọi chức vụ lớn
nhỏ trong bộ máy nhà nước. Như vậy, chế độ trả lương cho công chức đã cho
ph p các tầng lớp dân ngh o đó sử dụng một cách thiết thực quyền tham gia
quản lý nhà nước của họ.
Dưới thời Pericles, chính phủ thực hành một cách rộng rãi chế độ di
dân đến các vùng nhượng địa, là đất đai mà các nước chư hầu của Athenes
tham gia đồng minh Đêlôt, buộc phải cắt nhường cho Athenes để di dân
ngh o của mình đến đó sinh sống. Thời kỳ này có trên một vạn gia đình công
dân Athenes ngh o di cư được cấp phát ruộng đất ở nước ngoài. Bằng cách
đó, không những Pericles đã thỏa mãn yêu cầu của nông dân Athenes là có
ruộng đất để cày, mà còn tăng sức khống chế của Athenes đối với các nước
chư hầu về mặt chính trị, quân sự và cả mặt kinh tế của Athenes trên đất đai
của các nước đồng minh chư hầu.
Ngoài ra, Pericles còn có sáng kiến tiến hành những công trình quốc
phòng và kiến thiết quy mô như: củng cố thành trì, quân cảng, xây dựng đền
đài, dinh thự ... nhằm tạo công ăn việc làm cho những người ngh o khổ.

ngoại. Chính Hội nghị nhân dân là nơi người ta lựa chọn ra tất cả các viên
chức nhà nước. Chính đây cũng là nơi các viên chức này phải báo cáo công
tác của mình và cũng là nơi người ta thường định ra tất cả những luật lệ đẳng
cấp.
Như vậy Hội nghị nhân dân thực hiện quyền bầu cử và giám sát đối với
tất cả những chức vụ dân cử và nói chung đối với tất cả những viên chức đại
diện cho quyền lực công cộng.

uyền giám sát đó có thể thực hiện một cách

dễ dàng, vì trên nguyên tắc, bất cứ một người công dân nam giới nào cũng có
quyền tham gia và phát biểu ý kiến ở Hội nghị nhân dân.
Hội nghị nhân dân là cơ quan đại diện nhà nước về mặt quan hệ ngoại
giao, có nhiệm vụ đón tiếp các Đại sứ của các nước đến và giới thiệu họ ra


23

trước Hội nghị nhân dân. Có thể nói, dưới thời Pericles, chính trị dân chủ của
Athenes đã phát triển đến mức triệt để trong thế giới cổ đại. hông phải ngẫu
nhiên mà thời kỳ chấp chính của Pericles (461-469 TCN) được coi là thời kỳ
cực thịnh của quốc gia – thành thị Athenes và của cả lịch sử Hy Lạp. Cũng
không phải ngẫu nhiên mà tên tuổi của Pericles được người ta dùng để đặt tên
cho thời đại vẻ vang nhất đó của lịch sử Hy Lạp, thế kỷ V TCN, mà người Hy
Lạp gọi là thế kỷ vĩ đại hay thế kỷ Pericles.
Như vậy, nếu Solon là người khởi xướng các cải cách dân chủ, thì thời
đại Pericles chính là thời đại thể chế hóa nền dân chủ, là thời đại nền dân chủ
đã được xác định theo nghĩa cụ thể và trực tiếp nhất – “quyền lực của nhân
dân” (Demokratia).
Trong tư tưởng dân chủ của mình Pericles nhấn mạnh trước tiên

khủng hoảng của nền dân chủ nô Athenes. Thủ công nghiệp, nông nghiệp và
thương mại đi đến ch suy thoái, chiến tranh liên miên xảy ra giữa những tỉnh
thành thị Hy Lạp – những (Polis). Trong nội bộ những thành bang, diễn ra
một cuộc đấu tranh chính trị quyết liệt giữa các tập đoàn chủ nô khác nhau.
Mâu thuẫn giữa chủ nô và nô lệ, giữa người giàu và người ngh o, giữa phe
đầu sỏ và thường dân, trở nên sâu sắc.
Người Hy Lạp phát minh ra dân chủ, nhưng đó là nền dân chủ dành
cho thiểu số các “công dân tự do”. Nô lệ không được gọi là con người, mà chỉ
là thứ công cụ biết nói, hàng hóa trao đổi giữa các chủ nô. Nhiều triết gia như
Anaxagoras và Socrates trở thành nạn nhân của dân chủ, bởi họ dám thách
thức các nghi lễ tín ngưỡng cổ hủ. Sự trừng phạt của giới thống trị đối với tư
tưởng bài thần của Anaxagoras và cái chết của Socrates đã khiến cho Platon
một mặt tìm kiếm sự an ủi ở thế giới lý tưởng siêu việt, mặt khác tỏ thái độ ác
cảm đối với chính thể dân chủ, nhìn chế độ đó từ lập trường chống dân chủ.
Một số nhà nghiên cứu lịch sử nhận định: “Một đằng thì người Hy Lạp đã
khám phá, hay phát minh ra nền dân chủ, kịch nghệ, triết lý, nhưng đằng khác
họ lại bo bo giữ lấy những nghi lễ, tín ngưỡng cổ hủ và không tránh được nội


25

chiến. Người Athenes chuộng tự do mà lại xử tử Socrates. Tuy họ đưa ra
thuyết “Tri bi” và thuyết trung dung, thực hiện được những kiến trúc cân đối,
hoàn mỹ, và nền giáo dục của họ phát triển toàn diện con người về thể xác
cũng như về trí tuệ, họ thường tỏ ra khinh mạn con người... ngạo mạn đã
mang hình phạt tới cho họ” [59, 83].
Hơn nữa, trong khi ở Athenes, nền dân chủ đang được thực hiện, thì
Sparte láng giềng lại tồn tại chế độ cai trị hoạt đầu. Chiến tranh xảy ra vào
năm (43 – 4 4 TCN) giữa Sparte và Athenes đã đưa đất nước tới ch suy
vong. Vua Philip xứ Macedonia lợi dụng thời cơ đánh chiếm Hy Lạp năm