Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc
thuyền ngoài xa ” c ủa Nguyễn Minh Châu.

TÊN SÁNG KIẾN: GÓP PHẦN GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC
SINH THÔNG QUA TÁC PHẨM “CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA” CỦA
NGUYỄN MINH CHÂU.
A/ MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI
I.

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Cuộc sống hiện đại với sự phát triển nhanh chóng về các lĩnh vực kinh tế,
xã hội, sự hội nhập quốc tế đã và đang thay đổi nhanh chóng bộ mặt xã hội.
Nhưng bên cạch đó cũng mang đến không ít hệ luỵ ảnh hưởng đến văn hoá, đạo
đức lối sống và nhất là quá trình hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ
trẻ.
Tình trạng đáng báo động hiện nay là sự xuống cấp nghiêm trọng về đạo
đức lối sống của con người, tầng lớp thanh niên và một bộ phận không nhỏ là
học sinh THPT sa đoạ buông thả về lối sống, dễ bị kích động, nghiện game,
thiếu trách nhiệm, thậm chí trộm cắp, bài bạc, … gây ra các vụ bạo hành, các vụ
án nghiêm trọng khiến dư luận không khỏi bức xúc.
Thạch Thành là một huyện miền núi nhưng vị trí địa lí thuận lợi, lại có
một bộ phận không nhỏ thanh niên đi làm ăn tự do, thiếu hiểu biết ở các đô thị
nên khi trở về quê mang theo không ít tệ nạn xã hội,… điều đó ảnh hưởng không
nhỏ đến học sinh của trường THPT Thạch Thành 1. Một trong những nguyên
nhân khiến nhiều học sinh bị lôi kéo vào vấn đề này chính là do các em còn yếu
về kĩ năng sống.
Trước thực trạng trên, các cấp các ngành không khỏi băn khoăn trăn trở
và có nhiều nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động
của học sinh, gắn giáo dục với thực tiễn cuộc sống. Bộ Giáo dục và Đào tạo lồng
ghép kỹ năng sống vào trong chương trình học của học sinh. Là một giáo viên

1. THUẬN LỢI
- Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh luôn nhận được sự ủng hộ, quan tâm của
các cấp các ngành và phụ huynh học sinh. Nhất là thông qua tác phẩm văn học
để lồng ghép những bài học về cuộc sống thì đó là việc làm thích hợp, không
khiên cưỡng, gò ép, không tốn kém đầu tư chi phí khi phải tổ chức những hoạt
động ngoại khoá, bồi dưỡng cho giáo viên chuyên giáo dục kĩ năng sống.
- Môn Ngữ Văn đã chứa đựng những yếu tố của giáo dục KNS, phù hợp với các
nội dung cơ bản của giáo dục KNS, bao gồm kĩ năng tư duy sáng tạo, kĩ năng
hợp tác nhóm, kĩ năng giao tiếp,... phù hợp với cách tiếp cận làm thay đổi hành
vi của người học trên cơ sở nhận thức về các nội dung của môn Ngữ Văn. Nhiều
bài học của môn Ngữ Văn hướng đến việc giúp HS nhận thức được các giá trị
trong cuộc sống, hình thành lối sống, cách ứng xử có văn hóa trong các tình
huống đa dạng của cuộc sống. Mặt khác, các KNS còn được giáo dục thông qua
phương pháp học tập tích cực, dựa trên sự tương tác giữa nội dung bài học với

Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Trường THPT Thạch Thành 1

2


Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc
thuyền ngoài xa ” c ủa Nguyễn Minh Châu.

những hiểu biết, kinh nghiệm vốn có của bản thân người học và quá trình đối
thoại, tương tác người học với nhau để thực hành, vận dụng linh hoạt vào các
tình huống trong cuộc sống phù hợp với lứa tuổi của các em.
- Chương trình ngữ văn THPT ban cơ bản do Bộ GD & ĐT ban hành đã đưa vào
rất nhiều tác phẩm hay, bổ ích, thiết thực, nhất là một số lượng không nhỏ tác

túng khi diễn đạt, khi phân tích một dẫn chứng nào đó để làm sáng tỏ luận điểm.
3. Giáo dục kĩ năng sống thông qua hướng dẫn học sinh tìm hiểu về
tác giả Nguyễn Minh Châu:
Muốn thành công trong việc tìm hiểu tác phẩm thì phải tìm hiểu tác giả vì
tác phẩm văn chương chính là tâm huyết của nhà văn và là nơi để nhà văn thổ lộ
tâm tư tình cảm, suy nghĩ của mình về một vấn đề nào đó.
- Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989) quê ở Quỳnh Lưu, Nghệ An. Ông là
nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ.
- Sự nghiệp: Thành công ở nhiều thể loại như: tiểu thuyết, truyện ngắn, lí
luận phê bình.

Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Trường THPT Thạch Thành 1

5


Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc
thuyền ngoài xa ” c ủa Nguyễn Minh Châu.

+ Tác phẩm tiêu biểu như: Cửa sông (tiểu thuyết,1967); Dấu chân người
lính (tiểu thuyết,1972); Mảnh trăng cuối rừng (truyện ngắn,1970); Bến quê
(truyện ngắn,1985);….
+ Ông được coi là : “Nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của
văn học ta hiện nay” (Nguyên Ngọc). Sự tinh anh và tài năng ấy được thể hiện ở
quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật: Tác phẩm của ông luôn đi sâu khám phá sự
thật đời sống trên bình diện đạo đức thế sự và phát hiện nhiều mối quan hệ xã
hội phức tạp, góp phần nhìn nhận và hoàn thiện nhân cách con người. Từ đó thể
hiện cái nhìn đa chiều về cuộc sống và con người của nhà văn. Nguyễn Minh

Tình huống truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu khá
đặc biệt để lại ấn tượng đậm nét cho người đọc. Trong giây phút tâm hồn thăng
hoa những cảm xúc lãng mạn nhất, Phùng bất ngờ chứng kiến từ con thuyền
vừa đưa đến cho anh một bức tranh đẹp như mơ ấy là cảnh lão đàn ông đánh vợ
dã man và vô lí nhưng người đàn bà vẫn cam chịu, nhẫn nhục. Trước tình thế bi
đát đó, thằng Phác đã xông ra đánh bố nó để bảo vệ cho mẹ nó. Từ đó, Phùng có
cách nhìn đời đa diện, sâu sắc về cuộc đời, con người và chính bản thân.
6. Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua tìm hiểu điểm nhìn
trần thuật: “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu.
Với quan niệm nghệ thuật đích thực không bao giờ rời xa cuộc đời, tác
giả không áp đặt mà đối thoại, cùng người đọc suy ngẫm về con người và nghệ
thuật.
Nhìn nhận cuộc đời không nên đơn giản, xuôi chiều, bị đánh lừa bởi vẻ
ngoài mà cần soi thấu sự phức tạp, chứa đầy nghịch lí, mâu thuẫn bên trong. Để
nhận diện được bản chất đích thực của đời sống, mỗi người cần thâm nhập mạch
ngầm ẩn sâu để không bị ngộ nhận bởi vẻ hào nhoáng bên ngoài.
Với truyện ngắn này, Nguyễn Minh Châu đã khám phá con người trong
sự phức hợp, đa chiều của nó thông qua điểm nhìn của nhân vật Phùng. Từ đó
soi chiếu, lật xới mọi chiều, cạnh của tác phẩm, cảm nhận thông điệp ánh lên từ
vẻ đẹp tâm hồn người đàn bà làng chài lòng bao dung độ lượng, vị tha và đức hi
sinh vì chồng con. Điều đó giúp cho Đẩu và Phùng vỡ vạc nhiều chân lí đời
sống mà trước hết, đó là sự trải nghiệm.
7. Giáo dục kĩ năng sống thông qua hướng dẫn học sinh tìm hiểu tác
phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh châu
7.1. Đối với đối tượng học sinh THPT giáo viên cần có sự dẫn dắt hợp lí,
tránh áp đặt kiến thức để học sinh chủ động tranh luận, tìm ra hướng khai thác
văn bản hợp lí.
- Giáo viên hướng dẫn học sinh xác định được vấn đề trọng tâm của văn bản,
nhấn mạnh những ý cần làm sáng tỏ.
Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Thứ nhất, những phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh.
Thứ hai, câu chuyện của người đàn bà làng chài và tấm ảnh được chọn cho bộ
lịch năm ấy.
Thứ ba, những độc đáo trong bút pháp của Nguyễn Minh châu.
+ Tìm dẫn chứng cho từng vấn đề cụ thể, chú ý đến cấu trúc câu văn, từ ngữ,
giọng điệu, hình ảnh, nhất là những chi tiết then chốt của tác phẩm,…

Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Trường THPT Thạch Thành 1

8


Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc
thuyền ngoài xa ” c ủa Nguyễn Minh Châu.

+ Đánh giá tổng quát, nhấn mạnh những khám phá mới, độc đáo của nhà văn để
khám phá giá trị của văn bản. Liên hệ mở rộng để thấy được những đóng góp
của tác giả.
+ Diễn đạt rõ ràng mạch lạc, không rập khuôn, dựa dẫm vào quan điểm ý kiến
của người khác.
+ Giáo viên phải trau dồi năng lực cảm thụ, từ ngữ, nhất là cảm xúc với văn bản.
7.2.2. Hình thành văn bản, đây là khâu chính để hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác
phẩm nên giáo viên phải hoàn chỉnh, kiểm tra, diễn đạt lại văn bản.
- Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu các chi tiết trong đoạn trích và cho biết:
Người nghệ sĩ đã phát hiện điều gì khi đến vùng biển miền trung?
Thái độ của anh khi bắt gặp “Cảnh đắt trời cho” và chứng kiến bi kịch gia đình?
Từ đó anh đã chiêm nghiệm và có cách hành xử như thế nào?
Bài học mà Nguyễn Minh Châu muốn gửi gắm đến độc giả là gì?

đang diễn ra trước mắt và anh gọi đó là “một cảnh đắt trời cho” vì đó là cảnh
đẹp diệu kì của tạo hoá khi trời đất hoà hợp giao thoa. Nhưng đồng thời đó cũng
chính là những phút giây bùng phát của niềm đam mê sáng tạo, tài năng của
người nghệ sĩ. Nếu khoảnh khắc thăng hoa ấy trôi đi thì chắc rằng Phùng đã bỏ
qua cơ hội để nắm được phút linh một đi không trở lại trong sáng tạo nghệ thuật.
Bức tranh diệu kì tươi mát, phút bùng phát của niềm đam mê sáng tạo
nghệ thuật đã tác động rất lớn đến tâm trạng người nghệ sĩ. Phùng cảm thấy bối
rối “trong tim như có cái gì bóp thắt vào” phút giây vừa bắt gặp khiến cho tâm
hồn nghệ sĩ rung động thật sự và dấy lên nhiều xúc cảm thẩm mĩ đặc biệt. Và
cũng chính lúc đó anh khám phá thấy “Chân lí của sự toàn thiện, khám phá thấy
cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn”. Phùng đã cảm nhận được cái Chân Thiện - Mĩ của cuộc đời mình. Cái đẹp đã giúp anh chạm đến được phần thánh
thiện, trong sáng nhất của tâm hồn mình. Qua đó, Nguyễn Minh Châu đã khẳng
định “Bản thân của cái đẹp chính là đạo đức”. Cái đẹp có khả năng gột rửa, tinh
lọc tâm hồn con người. Cho nên, Phùng cảm thấy tâm hồn mình trở nên trong
trẻo vô ngần.
Nơi Phùng bấm máy, khám phá vẻ đẹp toàn bích của tạo hoá và chạm
tới kẽ lòng mình đó là một bãi biển còn đầy tàn tích của chiến tranh, chi tiết tuy
nhỏ nhưng có sức gợi rất lớn. Đằng sau không gian tưởng như bình yên ấy là
những vết tích đau thương còn sót lại nhưng người nghệ sĩ chưa kịp nhận ra.
Đồng thời, chính không gian yên tĩnh nơi đây sẽ giúp anh trút bỏ được những
bộn bề của cuộc sống để soi lại chính mình.
Giáo viên dẫn dắt học sinh vào phát hiện thứ hai của Phùng: Giáo viên cho
một học sinh đọc diễn cảm đoạn tiếp, lưu ý học sinh những chi tiết quan trọng để
học sinh dễ dàng tiếp cận phát hiện tiếp theo của Phùng. Giáo viên hướng dẫn
Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Trường THPT Thạch Thành 1 10


Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc

những gì đang diễn ra trước mắt. Bi kịch gia đình không phải hôm nay mới có,
Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Trường THPT Thạch Thành 1 11


Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc
thuyền ngoài xa ” c ủa Nguyễn Minh Châu.

đó chỉ là một màu trong muôn màu của cuộc sống, đó chỉ là một bi kịch trong vô
vàn bi kịch khác của cuộc sống. Thế nhưng hôm nay anh mới phát hiện ra vì
đang mãi đắm chìm trong vẻ đẹp tinh khôi lãng mạn kia. Và sau đó mấy ngày,
khi định thần lại tất cả, dường như anh đã trở lại là Phùng của hai mươi năm về
trước, thời còn là một anh lính đầy lí tưởng, đầy khao khát, chưa nhuốm những
lo toan, bụi bặm của cuộc sống đời thường. Nên lần thứ hai khi chứng kiến cảnh
đó Phùng đã xông ra “buộc lão đàn ông chấm dứt hành động độc ác” anh không
thể phó mặc cuộc đời với những ngang trái đang diễn ra để mải mê với cái đẹp
mờ ảo, xa xôi kia được. Trái tim nghệ sĩ chân chính không cho phép anh dửng
dưng trước sự bạo hành của cái ác.
Giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra kết luận khái quát về thông
điệp mà Nguyễn Minh Châu muốn thể hiện qua những phát hiện của
Phùng.
Từ đó, Nguyễn Minh Châu khẳng định nghệ sĩ không nên rời xa hiện
thực, mải tìm kiếm những điều xa rời với cuộc sống đời thường. Dẫu biết, nghệ
thuật luôn hướng đến cái đẹp nhưng nghệ thuật không thể là ảo ảnh dối lừa, lãng
mạn hoá cuộc đời, tô hồng hiện thực nhiều khi vô nghĩa. Bởi vì hiện thực có cả
niềm vui, hạnh phúc và cả khổ đau, nước mắt. Cho nên, nghệ thuật phải hướng
đến cuộc đời, vì cuộc đời đó mới là nghệ thuật chân chính. Từ cái nhìn của
Phùng, người đọc khám phá ra nhiều chân lí cho cuộc sống, nhìn cuộc sống
không nên đơn giản, xuôi chiều mà phải có cái nhìn đa chiều mới phát hiện ra

bà tội nghiệp ấy, tác giả chỉ gọi nhân vật một cách đầy phiếm chỉ : người đàn bà
làng chài, chị ta, mụ,…Mục đích của tác giả làm mờ hoá tên tuổi người đàn bà
để tô đậm số phận bé nhỏ, ngang trái, tiêu biểu cho số phận của những người
đàn bà khác trong cuộc đời.
Người đàn bà không tên nhưng lại có vai trò quan trọng trong mạch
truyện, trong mối quan hệ với các nhân vật khác, góp phần thể hiện tư tưởng chủ
đề của câu chuyện. Nhờ có câu chuyện của người đàn bà làng chài mà câu
chuyện “săn ảnh” của người nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng được soi chiếu từ nhiều
góc nhìn khác ở bề sâu bức tranh cuộc sống. Ta hiểu vì sao người đàn bà không
tên ấy lại để lại nhiều day dứt trong tâm trí của người nghệ sĩ.
- Nhân vật được miêu tả cụ thể, chân thật trong từng chi tiết ngoại hình:
Chị trạc bốn mươi tuổi, dáng người thô kệch, rỗ mặt, khuôn mặt mệt mỏi sau
một đêm thức trắng, tái ngắt, quần áo ướt sũng gợi ấn tượng về một người đàn
bà xấu xí, thô kệch và cuộc đời đầy nhọc nhằn, lam lũ, hằn in trên dáng điệu, nét
mặt của chị.
Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Trường THPT Thạch Thành 1 13


Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc
thuyền ngoài xa ” c ủa Nguyễn Minh Châu.

- Ở số phận của người đàn bà ấy, dường như mọi khổ đau bất hạnh của
cuộc đời đều trút lên chị: xấu, nghèo, lam lũ, thường xuyên bị đánh đập, hành
hạ.
+ Cái xấu đeo đuổi chị như một định mệnh. Từ nhỏ, chị đã là một cô gái
xấu xí, rỗ mặt và cũng vì xấu nên không ai lấy. Đối với một cô gái mới lớn thì
cái xấu về ngoại hình là một sự bất công mà tạo hoá lỡ tay làm hại mình.
+ Lớn lên, chị có mang với một anh hàng chài đến mua bả về đan lưới

nào. Khi được Phùng và Đẩu đề nghị giúp đỡ chị li hôn, để thoát khỏi người
chồng vũ phu, chị không những không đồng ý mà còn van xin “Bắt tội con cũng
được, bỏ tù con cũng được nhưng đừng bắt con bỏ nó” và chị còn chủ động chấp
nhận cuộc sống cơ cực, đẫm nước mắt ấy “Chú đừng bắt tôi bỏ nó”.
Lí do chịu đựng, nhẫn nhục của người đàn: Trong hoàn cảnh khổ đau như vậy
thường những người đàn bà khác họ tìm cách phản kháng hoặc giải thoát cho
mình còn người đàn bà làng chài tưởng như thất học, lạc hậu và mụ mị vì đau
khổ ấy lại là một người đàn bà sắc sảo, thấu hiểu lẽ đời và đầy bao dung độ
lượng.
Triền miên trong đau khổ, người đàn bà ấy hiểu gánh nặng mưu sinh quá nặng
nhọc đang đổ lên vai người đàn ông khiến lão trở thành kẻ vũ phu đánh vợ nên
chị coi việc mình bị đánh như là một cách để chia sẻ gánh nặng mưu sinh với
chồng. Không những thế, bà luôn ý thức được vai trò của người đàn ông trong
gia đình “Thuyền cần có một người đàn ông chèo chống khi phong ba” và còn
cao thượng biết bao khi bà nhận về mình tất cả những sai lầm của người đàn ông
“đẻ nhiều quá mà thuyền thì lại chật”.
Chị còn là người mẹ yêu con vô bờ “phải sống cho con chứ không thể sống cho
mình được” và khuôn mặt chị “Chợt ửng sáng lên một nụ cười” khi nghĩ đến
cảnh “vợ chồng con cái sống hoà thuận, vui vẻ”. Niềm hạnh phúc của người đàn
bà ấy được chắt chiu từ cuộc sống khổ đau, ngang trái của bà.
- Cuộc đời người đàn bà bất hạnh, tủi cực nhưng cao cả, vĩ đại và thấu hiểu lẽ
đời. Đó là những “Hạt ngọc ẩn dấu trong bề sâu tâm hồn con người” mà Nguyễn
Minh châu suốt đời săn tìm. Từ cuộc đời người đàn bà làng chài, Phùng và Đẩu,
người đại diện cho công lí, người đại diện cho nghệ thuật đã có những cách nhìn
nhận khác về cuộc đời: Hoá ra đằng sau vẻ thô sì, sần sùi là vẻ đẹp của cuộc đời.
Cho nên nhìn cuộc đời không nên đơn giản, xuôi chiều mà phải có cái nhìn đa
chiều thì mới phát hiện được chiều sâu của cuộc sống, những gì tiềm ẩn bên
trong sự vật, hiện tượng.

Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm


sau

vẻ

đẹp

tuyệt

vời

kia?

Phần kết của tác phẩm để lại nhiều suy ngẫm: “Quái lạ, tuy là ảnh đen
trắng nhưng mỗi lần ngắm kỹ, tôi vẫn thấy hiện lên cái màu hồng hồng của ánh
sương mai lúc bấy giờ tôi nhìn thấy từ bãi xe tăng hỏng, và nếu nhìn lâu hơn,
bao giờ tôi cũng thấy người đàn bà ấy đang bước ra khỏi tấm ảnh, đó là một
người đàn bà vùng biển cao lớn với những đường nét thô kệch, tấm lưng áo bạc
phếch có miếng vá, nửa thân dưới ướt sũng, khuôn mặt rỗ đã nhợt trắng vì kéo
lưới suốt đêm. Mụ bước những bước chậm rãi, bàn chân dậm trên mặt đất chắc
chắn,

hòa

lẫn

trong

đám


Riêng đối với tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa, cần lưu ý các em phân tích
tình huống truyện có tính nhận thức, cách trần thuật sắc sảo và chân thật của nhà
văn, đặc biệt cần giúp các em thấy được tính chất triết lí sâu sắc và đầy giá trị
nhân văn của truyện ngắn. Vấn đề các hình ảnh có tính chất biểu tượng cũng cần
được lưu ý tìm hiểu đúng mức. Đó là các biểu tượng: Chiếc thuyền ngoài xa; bãi
xe tăng; tấm ảnh nghệ thuật,…Không nên áp đặt mà cần gợi mở để các em tự
rút ra ý nghĩa sâu sắc của hình tượng văn học, đảm bảo tính đa nghĩa của tác
phẩm.
III. KẾT QUẢ ÁP DỤNG SÁNG KIẾN
Sau qua trình tìm tòi, nghiên cứu để tìm ra hướng tiếp cận văn bản,
lồng ghép giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong thực tế giảng dạy, tôi nhận
thấy hiệu quả của vấn đề như sau.
- Cung cấp kiến thức đầy đủ, chính xác, lồng ghép giáo dục kĩ năng
sống cho học sinh nhẹ nhàng nhưng hiệu quả, không áp đặt.
- Phát huy được sự tích cực chủ động, tạo hứng thú cho học sinh.
- Góp phần hoàn thiện nhân cách của học sinh và thấy được môn Văn rất
cần thiết và hữu ích với các em trong cuộc sống.
Giáo viên: Nguyễn Thị Tâm

Trường THPT Thạch Thành 1 17


Góp phần giáo dục k ĩ n ăng s ống cho học sinh thông qua tác ph ầm “ Chi ếc
thuyền ngoài xa ” c ủa Nguyễn Minh Châu.

- Rèn luyện cho HS năng lực làm việc theo nhóm, vận dụng kiến thức lí
thuyết, năng lực thiết kế, khả năng tổ chức, năng lực tư duy sáng tạo, năng lực
giải quyết những vấn đề phức hợp, năng lực đánh giá, kĩ năng ứng dụng
CNTT,… Đồng thời còn rèn luyện tính bền bỉ, kiên nhẫn,… cho các em.
IV. KẾT LUẬN: