ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ HẰNG

SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ
PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI
LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẦN)

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN VĂN NINH

HÀ NỘI - 2014


Lời cảm ơn
Với tình cảm chân thành, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng
tới Ban Giám Hiệu, cùng các thầy, cô và cán bộ các Phòng - Ban Trường Đại
Học Giáo Dục - Đại học Quốc Gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều
kiện cho tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành đề tài nghiên
cứu của mình.
Đặc biệt, tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Văn Ninh, người
đã trực tiếp hướng dẫn khoa học và tận tình giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình
học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Tác giả xin cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, các
Thầy giáo, Cô giáo và các em học sinh trường Trung học phổ thông Đan

CNTT

Công nghệ thông tin

CNXH

Chủ nghĩa xã hội

GV

Giáo viên

HS

Học sinh

NXB ĐHSPHN

Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội

PGS

Phó giáo sư

PMDH

Phần mềm dạy học

SGK


trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng ................................
1.2. Cơ sở lý luận ..................................................................................13
1.2.1. Các khái niệm cơ bản ................................................................ 13
1.2.2. Cơ sở xuất phát của vấn đề ................................................................ 17
1.2.3. Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch
sử ở trường THPT với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học.................22
1.2.4. Một số vấn đề đặt ra trong việc sử dụng sơ đồ hóa kiến thức có sự
hỗ trợ của một số phần mềm dạy học trong dạy học Lịch sử ở
trường phổ thông .........................................................................................33
1.3. Thực trạng sử dụng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của một số
phần mềm dạy học trong dạy học môn Lịch Sử ở trường phổ thông.............37
1.3.1. Thực trạng việc giáo viên sử dụng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ
của một số phần mềm dạy học trong giảng dạy môn Lịch Sử ở
trường phổ thông .......................................................................................37

9


1.3.2. Thực trạng học sinh được tiếp cận với phương pháp sơ đồ hóa
kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học trong học tập
môn Lịch sử ở trường phổ thông ................................................................ 43
Chương 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC
VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) ...................................................48
2.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung kiến thức cơ bản phần lịch sử thế giới
Cận đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn) .................................................48
2.1.1. Vị trí của khóa trình ...........................................................................48
2.1.2. Mục tiêu của khóa trình ......................................................................49
2.1.3. Nội dung cơ bản của phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10

Bảng 1.4: Bảng tổng hợp kết quả điều tra học sinh ......................................44
Bảng 2.1: Kết quả nhận xét giờ học của học sinh……………………..
Bảng 2.2: Kết quả kiểm tra 10 phút ..............................................................86

86


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ
Trang
Hình 2.1: Màn hình PowerPoint………………… . ……………………
Hình 2.2: Giao diện phần mềm Edraw mindmap khi đã khởi động... …
Hình 2.3: Sơ đồ nước tiền đề nước Anh trước cách mạng.. ……………

55
57
60

Hình 2.4: Sơ đồ các chính sách của thực dân Anh đối với Bắc Mĩ……

62

Hình 2.5: Sơ đồ cơ cấu bộ máy nhà nước Mỹ theo Hiến Pháp 1787 . …

63

Hình 2.6: Sơ đồ về tiền đề tư tưởng nước Pháp trước cách mạng ..……

64

Hình 2.7: Sơ đồ các chính sách dưới nền chuyên chính Gia-cô-banh …


71

Hình 2.16: Hình ảnh buôn bán của thương nhân Pháp và sự phát triển
công nghiệp của Pháp trước cách mạng……………………..………… Hình

72

2.17: Sơ đồ tình hình nước Pháp trước cách mạng 1789… ...…… Hình
2.18: Sơ đồ tình hình nước Pháp trước cách mạng và tổng kết

72

nguyên nhân cách mạng Pháp………………………………… .………

74
74

Hình 2.19: Sơ đồ củng cố tính chất của cách mạng tư sản Anh…..……
Hình 2.20: Sơ đồ chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở
Hình 2.21: Sơ đồ về khái niệm CMTS………………………………… Hình

75
76

2.22: Sơ đồ tổng quan các cuộc CMTS Anh, Bắc Mĩ và Pháp… . Hình

76

2.23: Sơ đồ tổng kết về kiến thức của CMCN Anh…… ...………

tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá.
Trong đó, đổi mới phương pháp được đặt lên hàng đầu. Luật giáo dục điều 28.2
ghi rõ: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác,
chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn
học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào
thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học
sinh". Có thể nói, cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập
chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Vì vậy, phương pháp dạy học
tích cực ngày càng được chú trọng và trở nên phổ biến.
Tuy nhiên, trong thực tiễn để tổ chức được hoạt động học tập cho học sinh
theo hướng tích cực, người dạy cần có công cụ, phương tiện như câu hỏi, bài
tập, tình huống có vấn đề, phiếu học tập, sơ đồ hóa kiến thức, phương tiện
trực quan…Trong đó sơ đồ hóa kiến thức có ưu điểm rất lớn như kích thích
hứng thú của học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức, tạo động lực thúc đẩy
học sinh tích cực tham gia các hoạt động do giáo viên tổ chức. Từ đó, bài học
trở nên sinh động hơn, giáo viên sẽ phát huy tính chủ động tích cực của học
sinh, nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường THPT.
Trong những năm học vừa qua, dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động
của học sinh đã được tăng cường áp dụng để đáp ứng với cấu trúc sách giáo
khoa theo chương trình đổi mới, đặc biệt là ở bậc THPT. Mỗi giáo viên phải

1


tự tìm ra một phương pháp dạy học tích cực phù hợp với môn học và đối
tượng học sinh cụ thể của mình. Quan điểm dạy học tích cực chi phối đến toàn
bộ tiến trình dạy học: từ việc xây dựng mục tiêu, nội dung đến lựa chọn cách
thức tổ chức dạy học. Người học phải nâng cao được năng lực tự học, tự
nghiên cứu, tự phát triển và có khả năng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của
giáo viên và của xã hội.

sinh, góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy, tôi đã lựa chọn hướng nghiên cứu đề tài:
"Sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học
Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 Trung học phổ thông (chương trình chuẩn)"
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận dạy học nói chung, lý luận dạy học lịch sử
nói riêng trong đó cơ bản là lý luận về phương pháp trực quan, lý luận về một
số phần mềm dạy học kết hợp với nghiên cứu chương trình sách giáo khoa
Lịch sử lớp 10 THPT (chương trình chuẩn). Trên cơ sở đi sâu vào tìm hiểu
vai trò, ý nghĩa của sơ đồ có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học, đề xuất
phương pháp xây dựng và sử dụng sơ đồ có sự hỗ trợ của một số phần mềm
dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học và phát triển tư duy học sinh phần
Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 THPT, đồng thời tiến hành thực nghiệm để
kiểm tra tính khả thi của sơ đồ trong dạy học Lịch sử.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu lí thuyết nhận thức trong dạy học, các kĩ thuật dạy học hiện đại.
Nghiên cứu cơ sở lý luận của phương pháp dạy học bằng sơ đồ hóa kiến
thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học, từ đó vận dụng vào giảng
dạy phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 THPT.
Nghiên cứu thực trạng của việc dạy học phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10
THPT, từ đó rút ra kinh nghiệm và đề xuất giáo án giảng dạy theo phương pháp
dạy học bằng sơ đồ hóa kiến thức có sự hỗ trợ của một số phần mềm dạy học một
cách hợp lý.
Tiến hành thực nghiệm sư phạm để so sánh, đánh giá phương pháp dạy học
mới với các phương pháp trước.
4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
4.1. Khách thể nghiên cứu: là quá trình dạy học phần Lịch sử thế giới Cận
đại lớp 10 ở trường THPT.
3




8.2. Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các trường
THPT trên toàn quốc.
9. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
9.1. Phương pháp luận
Cơ sở phương pháp luận của đề tài là quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về
giáo dục và nhận thức, tư tưởng Hồ Chí Minh và các đường lối chỉ đạo của
Đảng và nhà nước về công tác giáo dục lịch sử, đào tạo thế hệ trẻ. Ngoài ra, đề
tài còn dựa vào quan điểm dạy học của Giáo dục học, tâm lý học và lý luận
dạy học môn Lịch sử…
9.2. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:
Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: phân tích, tổng hợp tài liệu sách
báo, tạp chí, internet… về tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học lịch sử;
phân tích nội dung chương trình, SGK lớp 10 và các tài liệu phục vụ cho dạy
học phần Lịch sử thế giới Cận đại lớp 10 (chương trình chuẩn). Nghiên cứu
việc ứng dụng các phần mềm dạy học vào việc xây dựng và sử dụng sơ
đồ hóa kiến thức trong dạy học môn Lịch sử cho học sinh ở trường THPT.
Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với giáo
viên, học sinh, điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng sử dụng sơ đồ nói
chung và việc sơ đồ hóa kiến thức với sự hỗ trợ của phần mềm dạy học trong dạy
học lịch sử ở trường THPT.
Nhóm phương pháp xử lý thông tin: Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra,
đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn, đánh giá tính khả thi của việc sơ đồ
hóa kiến thức trong dạy học lịch sử với sự hỗ trợ của phần mềm dạy học nhằm
phát huy tính chủ động tích cực của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học
môn Lịch Sử ở trường THPT.

5


tác giả cũng đề cập đến đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử, trong đó nêu
lên sơ đồ là một phần của đồ dùng trực quan được sử dụng trong dạy học như
một phương tiện để minh họa và cụ thể hóa, kết quả hóa các hiện tượng lịch sử.
Đặc biệt, chúng ta phải nói đến cuốn "Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào"
(Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1973) của N.G.Đai - ri đã nêu rõ vai trò của việc sử
dụng đồ dùng trực quan trong dạy học "Sử dụng tài liệu trực quan như một nguồn
nhận thức, đem lại tính cụ thể và hình ảnh của sự kiện, có giá trị lớn lao, vì chúng
cho phép học sinh hình dung lại quá khứ"[13, tr. 4]. Cuốn "Dạy học nêu vấn đề"
của I.Ia.Lecne (Nxb Giáo dục, 1977) đề cập tới nội dung dạy học nêu vấn đề
nhằm phát triển tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học, qua đó nắm
được kiến thức theo mục tiêu đã đề ra. Dạy học nêu vấn đề đòi hỏi không phải là
tập hợp ngẫu nhiên mà là hệ thống kiến thức có vấn đề nhằm đáp ứng các tiêu
chuẩn cơ bản, vừa sức, khoa học, khái quát, phù hợp với đối tượng, phát huy
tính tích cực, sáng tạo trong tư duy người học.

8


Nhìn chung, các tài liệu trên đều khẳng định vai trò ý nghĩa vô cùng quan
trọng của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong quá trình giảng dạy của giáo
viên và học tập của học sinh nó không chỉ phát triển tư duy và tính tích cực chủ
động của học sinh, nó hoàn toàn phù hợp với quan điểm hiện nay của ngành
giáo dục nước ta "lấy học sinh làm trung tâm"mà còn đang dần khắc phục lối
dạy đọc chép, truyền thụ một chiều của giáo viên.
1.1.2. Tài liệu trong nước đề cập đến phương tiện, đồ dùng trực quan trong
dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng
Tài liệu giáo dục học: Theo Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt trong cuốn
"Giáo dục học" (Tập1, Nxb Giáo dục, 1987); Nguyễn Cương "Phương tiện kỹ
thuật và đồ dùng dạy học (Hà Nội, 1995) đề cập đến vấn đề sử dụng đồ dùng
trực quan, trong đó có cả sơ đồ, vai trò ý nghĩa của việc sử dụng sơ đồ

của công nghệ thông tin" (Tạp chí Giáo dục số 202, 2008) cho chúng ta cái
nhìn cái khái về những tồn tại trong vấn đề nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở
trường THPT, nêu ra rất nhiều các biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử
trong đó có việc ứng dụng CNTT vào dạy học lịch sử.
Trần Quốc Tuấn và Đoàn Văn Hưng trong bài viết "Ứng dụng CNTT và
truyền thông - Một hướng tích cực trong đổi mới dạy học lịch sử ở trường phổ
thông" đã khẳng định vai trò quan trọng của việc ứng dụng CNTT vào
dạy học sẽ làm cho kết quả học tập nâng cao, đặc biệt trong dạy học lịch sử và
trong bài viết các tác giả đã nhắc lại các nhà giáo dục lịch sử nước ta đã xác
định việc sử dụng phương tiện kỹ thuật không hạ thấp vai trò của người giáo
viên mà còn góp phần tăng hiệu quả bài học ở các mặt: thu nhận thông tin, tư
duy, ghi nhớ và vận dụng kiến thức. Nếu giáo viên biết tổ chức giờ học linh
hoạt mềm dẻo kết hợp với ứng dụng các chức năng của phương tiện kỹ thuật thì
bài học sẽ thu hút sự chú ý của học sinh và đem lại hiệu quả cao. Trong thực tế,
hầu hết giáo viên đã làm được điều đó. Các giờ học có ứng dụng CNTT phần
lớn làm cho bài học sinh động và học sinh chủ động, tích cực tham gia vào bài
học. Đó là kết quả to lớn mà chúng ta cần phát huy hơn nữa sức mạnh của
CNTT, để giúp quá trình dạy học đạt kết quả cao.
Luận án tiến sĩ "Nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch Sử ở trường THPT
với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin" của Nguyễn Mạnh Hưởng, tác giả đã
làm rõ vai trò, vị trí và ý nghĩa của công nghệ thông tin trong việc nâng cao
hiệu quả bài học ở trường phổ thông cũng như các biện pháp ứng dụng của
công nghệ thông tin vào dạy học.
12


Như vậy, đã có rất nhiều công trình, tài liệu viết về ứng dụng CNTT và
khẳng định vai trò của nó trong quá trình dạy học nói chung và dạy học lịch sử
nói riêng. Đây là những tài liệu tham khảo có giá trị gợi mở quý báu cho người
viết nhiều vấn đề về lý luận, về cách sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử, về

quả dạy học thông qua những biểu tượng cụ thể, rõ ràng mà còn phát triển tư
duy học sinh. Chính vì vậy mà J.A.Cômenxki (1592 - 1670) - nhà giáo dục kiệt
xuất người Tiệp Khắc - đã coi nguyên tắc trực quan là nguyên tắc vàng ngọc cho
giáo viên.
Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy
học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm
trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa
sự vật.
Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan góp phần quan trọng việc tạo
biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng
"hiện đại hóa" lịch sử của học sinh.
Cho đến nay, trong lý luận cũng như trong thực tiễn dạy học, không ai phủ
nhận vai trò to lớn của đồ dùng trực quan, đặc biệt đối với bộ môn Lịch sử ở các
trường phổ thông. Bởi, trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan sẽ giúp cho
học sinh nhận thức lịch sử theo quy luật: "Từ trực quan sinh động đến tư duy
trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng
của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan"[33, tr.179].
Tư duy là sự phản ánh thế giới khách quan vào óc con người một cách gián tiếp
thông qua khái niệm. Nhờ có tư duy con người có thể nhận thức được quá khứ lịch
sử thông qua các hình ảnh cụ thể. Nhưng muốn có tư duy phải có khâu trung
gian cảm giác, tri giác và biểu tượng. Một trong những nhân tố có thể phát triển
được các khả năng này là đồ dùng trực quan, trong đó có sơ đồ.
Sơ đồ thuộc nhóm đồ dùng trực quan quy ước. Loại đồ dùng trực quan này tạo
cho học sinh những hình ảnh tượng trưng, khi phản ánh những mặt số lượng,
chất lượng của quá trình lịch sử, đặc trưng, khuynh hướng phát triển của hiện
tượng kinh tế, chính trị - xã hội của đời sống. Nó không chỉ là

14





+ Sơ đồ thể hiện diễn biến trận đánh lịch sử.
+ Sơ đồ thể hiện tiến trình thời gian lịch sử.
+ Sơ đồ thể hiện mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử. + Sơ
đồ thể hiện một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị.
+ Sơ đồ thể hiện sự phát triển kinh tế - xã hội.
- Mức độ hoàn thiện + Sơ
đồ câm.
+ Sơ đồ khuyết thiếu
+ Sơ đồ đầy đủ
1.2.1.2. Phần mềm dạy học
* Khái niệm
Phần mềm dạy học (PMDH) là những phần mềm cho phép mô phỏng, minh
họa nhiều quá trình, hiện tượng trong xã hội, trong thực tế mà chúng ta không
thể quan sát trực tiếp trong điều kiện vốn có của nhà trường không thể hoặc
khó có thể thực hiện được nhờ những phương tiện khác. Phần mềm dạy học có
thể biểu thị thông tin rất đa dạng, phong phú dưới nhiều hình thức khác
nhau như văn bản, đồ thị, bản đồ, sơ đồ…
PMDH cho phép các giáo viên lựa chọn các tài liệu cần cho từng phần của
bài học có khả năng trình bày một cách trực quan, tinh giản, dễ hiểu, giúp học
sinh dễ dàng nắm được nội dung bài học.
* Các loại phần mềm dạy học
Ngày nay, cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật, các
thành tựu của CNTT đang được áp dụng ngày một rộng rãi và hỗ trợ đắc lực cho
việc dạy học. Các PMDH được sử dụng đã góp phần nâng cao hiệu quả bài học
nói chung và việc củng cố kiến thức nói riêng trên cả ba mặt giáo dưỡng, giáo
dục và phát triển.
Có nhiều phần mềm đã được sử dụng hiệu quả trong dạy học nói chung, dạy
học lịch sử nói riêng. Trong đó, để ứng dụng hiệu quả trong dạy học lịch

dung lịch sử có liên quan đến lịch sử nước ta.
+ Biết được nét chính về quá trình phát triển của lịch sử dân tộc trên cơ sở

17