ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------------------------------------

PHẠM THỊ THU HƢƠNG

TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------------------------------------

PHẠM THỊ THU HƢƠNG

TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 01 21

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Văn Đức

Hà Nội-2015


1.1.2 Văn học ............................................................................................. 18
1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học ................................................... 19
1.2.1 Văn học là sản phẩm và hiện thân của văn hóa ......................................19
1.2.2 Văn học là sự kiến tạo và kết tinh các giá trị văn hóa ............................22
1.3 Phƣơng pháp tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu văn học .............. 24
1.3.1 Các cách tiếp cận trong nghiên cứu văn học ..........................................24
1.3.2 Đặc điểm và ưu thế của phương pháp tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hóa ..26
1.3.3 Biểu hiện của văn hóa trong văn học ......................................................28
1.4 Hành trình sáng tác của nhà văn Trần Thùy Mai ................................. 29
1.4.1 Vài nét về cuộc đời – sự nghiệp nhà văn .................................................29
1.4.2 Quan điểm sáng tác của Trần Thùy Mai .................................................32
1.5 Tiểu kết ................................................................................................. 35
CHƢƠNG 2: NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA
TRẦN THÙY MAI .................................................................................................. 36
2.1 Không gian và thời gian ........................................................................ 36
2.1.1 Không gian văn hóa.................................................................................36


2.1.2 Thời gian văn hóa ....................................................................................44
2.2 Con ngƣời văn hóa ................................................................................ 46
2.2.1 Văn hóa ẩm thực ......................................................................................47
2.2.2 Văn hóa tâm linh .....................................................................................50
2.2.3 Văn hóa ứng xử........................................................................................58
2.4 Tiểu kết ................................................................................................. 77
CHƢƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN NGẮN TRẦN
THÙY MAI TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA .............................................................. 79
3.1 Biểu tƣợng văn hóa ............................................................................... 79
3.1.1 Khái niệm về biểu tượng văn hóa ............................................................79
3.1.2 Một số biểu tượng văn hóa trong truyện ngắn Trần Thùy Mai ...............82
3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật .............................................................. 92

phá theo dòng chảy văn hóa – văn học.
Truyện ngắn Việt Nam hiện đại với sự xuất hiện của nhiều cây bút mới, đặc
biệt sau 1986 với sự lên ngôi của những cây bút nữ đã đem đến cho văn học những
làn gió mới. Đối tượng phản ánh của văn học được khám phá, soi chiếu ở nhiều
bình diện, tầng bậc. Giữa một rừng hoa nhiều hương sắc thì truyện ngắn của Trần
Thùy Mai là một đóa hoa riêng với sắc màu không sặc sỡ nhưng nhẹ nhàng, tinh tế
và lan tỏa. Xuất hiện trên văn đàn từ vai trò là một cô giáo, sau đó là một biên tập
viên, Trần Thùy Mai đã thấu cảm được những vấn đề xã hội đương đại, những khổ

1


đau của con người để rồi truyền tải vào những trang văn một phong cách riêng.
Truyện ngắn Trần Thùy Mai dưới sự soi rọi của cái nhìn văn hóa mang một vẻ đẹp riêng,
gợi mở những hướng tiếp cận sâu hơn về mặt nội dung và tư tưởng nghệ thuật.
Cho đến thời điểm hiện tại, những công trình nghiên cứu truyện ngắn Trần
Thùy Mai nói riêng và truyện ngắn nói chung từ góc nhìn văn hóa vẫn chưa nhiều
và cũng rất ít các công trình tiếp cận được sâu bản chất của vấn đề. Xuất phát từ
những yêu cầu cấp thiết trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Truyện ngắn
Trần Thùy Mai từ góc nhìn văn hóa”, hi vọng sẽ góp một cách nhìn mới, nhận ra
những giá trị văn hóa tiềm ẩn dưới những trang viết của Trần Thùy Mai.
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Khoa nghiên cứu về văn hóa đã được hình thành và phát triển rất lâu trên
thế giới, hướng nghiên cứu văn hóa học nảy sinh từ những năm 50 ở Anh với
trường phái Birmingham (R. Williams, R.Hoggart), ở Đức với trường phái
Frankfurt (D. Kellner), những năm 70 ở Pháp với R.Barthes sau đó lan sang Úc,
Canada, Mĩ… sau đó là những nghiên cứu trọng tâm hơn của E.B. Tylor trong cuốn
Văn hóa nguyên thủy xuất bản tại London năm 1871 đến những nghiên cứu của
Kroeber và C.Kluckhohn năm 1952, đưa ra những quan điểm về văn hóa trong cuốn
sách: Văn hóa – tổng luận phê phán các quan điểm và định nghĩa (Culture: a

vào thực tiễn Việt Nam đến việc thực nghiệm trên một số tác phẩm của các tác gia
tiêu biểu, giới nghiên cứu đã tạo nên một bức tranh nghiên cứu văn hóa – văn học
dưới sự soi rọi của ánh sáng văn hóa. Năm 1985, trong công trình Tìm hiểu phong
cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, nhà văn hóa học – GS. Phan Ngọc đã sớm
nhận ra và vận dụng những yếu tố văn hóa xã hội để tìm ra những đặc trưng của
phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều. Năm 1994, trong cuốn sách Văn hóa
Việt Nam và cách tiếp cận mới, GS. Phan Ngọc cũng đã đưa ra những quan điểm về
văn hóa, cách tiếp cận văn hóa trong văn học, gợi mở nhiều hướng nghiên cứu khác
nhau cho các học giả sau này. Và khi một số công trình của M.Bakhtin được dịch và
giới thiệu ở Việt Nam thì hướng đi này càng được thuyết phục. Đến năm 1995, GS.
Trần Đình Hượu với công trình Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại nghiên
cứu văn học Việt Nam từ Nho giáo đã chỉ ra được đặc điểm của giai đoạn văn học
kể từ đầu Lê đến cuối Nguyễn, mối quan hệ giữa Nho giáo và văn học Việt Nam
trung đại và đưa ra những hình mẫu nhà nho (hành đạo, ẩn dật, tài tử) như là một

3


giả thuyết làm việc. Điều này, về sau, được GS.TS Trần Ngọc Vương cụ thể hóa
bằng một cái nhìn loại hình học trong Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam (1995).
Nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy trong Hồ Xuân Hương hoài niệm phồn thực đã thấy
được và lý giải những biểu tượng đa nghĩa, lấp lửng trong thơ Hồ Xuân Hương
bằng tín ngưỡng phồn thực, còn PGS.TS Trần Nho Thìn trong Văn học trung đại
Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa (2003) đã đi một bước tiến mới khi đưa ra quan
điểm nghiên cứu văn học trung đại từ những phạm trù cơ bản của văn hóa trung đại
để tránh hiện đại hóa văn học dân tộc. Như vậy, các tác giả như: GS. Đặng Thai
Mai, GS. Đào Duy Anh, GS. Nguyễn Văn Huyên, nhà phê bình văn học Hoài
Thanh, GS. Phan Ngọc, GS. Trần Đình Hượu, GS. Phạm Vĩnh Cư, GS. Trần Đình
Sử,… đã đặt những nền móng đầu tiên cho việc nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn
hóa khi xem tác phẩm như một cấu trúc văn hóa, kí hiệu văn hóa, văn bản của văn hóa

ngữ trong truyện Trần Thùy Mai; Đề tài Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Trần Thùy
Mai, Luận văn Thạc sĩ, Phùng Thu Phương, Trường Đại học Khoa học Xã hội và
Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2010 đã nghiên cứu những đối tượng thẩm mĩ
chủ yếu trong truyện ngắn Trần Thùy Mai như: tình yêu, cảm hứng lịch sử, màu sắc
văn hóa Huế và phân tích sâu một số thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Trần
Thùy Mai như: thủ pháp xây dựng nhân vật, nghệ thuật xây dựng cốt truyện, ngôn
ngữ, giọng điệu; Luận văn cùng tên Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Trần
Thùy Mai, Luận văn Thạc sĩ, Lê Thị Thanh Hiệp, Trường Đại học Đà Nẵng, 2011
cũng đã có những nghiên cứu cơ bản về nghệ thuật trong truyện Trần Thùy Mai, từ
đó đưa ra được những đặc trưng khái quát về phong cách nghệ thuật của Trần Thùy
Mai; Đề tài gia đình trong truyện ngắn Trần Thùy Mai, Y Ban và Nguyễn Thị Thu
Huệ, Luận văn Thạc sĩ, Lê Thị Huệ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014 đã nghiên cứu một khía cạnh sâu hơn của vấn đề,
đề tài về gia đình cũng là một đề tài quen thuộc được khai thác nhiều và tác giả luận
văn đã biết lồng ghép, so sánh hết sức khéo léo đề tài gia đình trong truyện ngắn của
ba nhà văn nữ tiêu biểu; Đề tài Nhân vật nữ trong truyện ngắn Trần Thùy Mai,
Luận văn Thạc sĩ, Nguyễn Thị Trang Nhung, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2,
2014 đã đi sâu vào tìm hiểu một trong những hình tượng tiêu biểu của truyện ngắn
Trần Thùy Mai – đó là nhân vật người phụ nữ mang những đặc trưng của người phụ

5


TÀI LIỆU THAM KHẢO
Sách, báo, tạp chí
1. A. Ia. Phlier (2003), “Văn hoá học là gì?”, Tạp chí Văn hoá nghệ thuật, số 2,
tr. 92-96, tr.92.
2. Trần Thúy An (2007), Người phụ nữ hiện đại qua cái nhìn của một số nhà
văn nữ, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh.
3. Nguyễn Thị Thanh Bình (2008), Ngôn ngữ trong truyện ngắn Trần Thùy

chuyên ngành văn hóa học, Bộ môn Văn hóa học, Đại học Quốc gia Tp Hồ
Chí Minh.
17. M. Bakhtin (1993), Những vấn đề thi pháp Đôxtôiepxki, Trần Đình Sử - Lại
Nguyên Ân – Vương Trí Nhàn dịch, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
18. Mai Văn Hoan (2009), Nhà văn Trần Thùy Mai, Tạp chí Sông Hương, số
241, tháng 3, tr. 8 - 13.
19. Lê Thị Hường (2010), “Truyện ngắn Trần Thùy Mai – hành trình đi tìm
hạnh phúc ảo ảnh”, Tạp chí Non nước, Đà Nẵng, số 160, tr. 7 - 11.
20. Hoàng Thị Huế (2011), Cảm thức văn hóa Huế trong truyện ngắn Trần Thùy
Mai, Tạp chí Sông Hương, số 342, tr. 9 – 13.
21. Lê Thị Huệ (2014), Đề tài gia đình trong truyện ngắn Trần Thùy Mai, Y Ban
và Nguyễn Thị Thu Huệ, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội
và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
22. Hoàng Thị Như Huy (2006), Nghệ thuật ẩm thực Huế, Nxb Thuận Hóa,
Huế.
23. Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (1969), Từ điển biểu tượng văn hoá thế
giới, bản dịch tiếng Việt của Nxb Đà Nẵng (2002) - Trường Viết văn Nguyễn
Du, Hà Nội.
24. Ju. M. Lotman (2014), Kí hiệu học văn hóa, Lã Nguyên – Đỗ Hải Phong –
Trần Đình Sử dịch, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
25. Tòng Kiên (2009), Hội thảo bàn tròn: Ý thức nữ nhà văn, Tạp chí Tia sáng
số 554, ngày 12/1, tr. 13 - 17.

112


26. Nguyễn Thị Ngọc Lan (2013), Thế giới biểu tượng trong văn xuôi Nguyễn
Ngọc Tư, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Đà Nẵng.
27. Nguyễn Thị Mỹ Nga (2011), Tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng từ góc nhìn văn
hóa, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Đà Nẵng.

- 13.
40. Trần Ngọc Thêm (2000), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
41. Trần Ngọc Thêm (2001), Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb Tổng hợp
Tp. Hồ Chí Minh.
42. Trần Nho Thìn (2003), Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa,
Nxb Giáo dục, Hà Nội.
43. Nguyễn Thế Thịnh (2000), “Trần Thuỳ Mai với những hoài niệm đẹp như
cổ tích”, Báo Thanh niên chủ nhật, số 245, tr. 9 - 15
44. Hoàng Phủ Ngọc Tường (2001), Huế - Di tích và con người, Nxb Đà Nẵng.
45. Hoàng Phủ Ngọc Tường (2002), “Tính cách Huế”, Tuyển tập Hoàng Phủ
Ngọc Tường, Nxb Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh.
46. Đặng Thị Tuyết (2015), Biểu tượng văn hóa trong thơ Mai Văn Phấn, Đề tài
Nghiên cứu khoa học ngành Ngữ văn, Trường Đại học Thái Nguyên.
47. Nguyễn Phan Phương Uyên (2011), Truyện ngắn Phan Thế Hy từ góc nhìn
văn hóa, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí
Minh.
48. Viện Ngôn ngữ học (2004), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng và Trung tâm
Từ điển học, Đà Nẵng.
49. Trần Quốc Vượng (chủ biên) (2005), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo
dục, Hà Nội.
50. Nguyễn Thị Thanh Xuân (2013), Vấn đề phái tính và âm hưởng nữ quyền
trong văn xuôi Việt Nam đương đại (qua sáng tác của một số nhà văn nữ tiêu
biểu), Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội, Hà Nội.
51. Nguyễn Như Ý (Chủ biên) (1998) - Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt
Nam - Bộ Giáo dục và đào tạo, Đại từ điển tiếng Việt, Nxb Văn hóa – Thông
tin, Hà Nội.

114



chí Văn hóa học online, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại
học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh,
website: ngày 02/06/2008.
61. Khám

phá

Huế,

“Giao

tiếp

ứng

ở

xử

Huế”,

website:

ngày 1/12/2011.
62. Ju. M. Lotman (1992), Về nội dung và cấu trúc của khái niệm văn học (Trần
Đình Sử dịch), website:
ngày 12/12/2013.
63. Khoa Viết văn – Báo chí, Trường Đại học Văn hóa, Trần Thùy Mai: chưa
bao


02/2/2009.
66. Hồ Thúy Ngọc, Vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ trong truyện ngắn Trần Thùy
Mai, website: ngày
10/10/2012.
67. Nguyễn Thị Ngọc Nguyên, Bi kịch tình yêu trong truyện ngắn Trần Thùy
Mai, Tạp chí Langbiang,
website: />=295
68. Huỳnh Như Phương, Văn học và văn hóa truyền thống, website:
ngày 20/2/2010.
69. Trần Ngọc Thêm, Nhận diện Văn hóa, Trung tâm Văn hóa học lí luận và ứng
dụng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Tp
Hồ Chí Minh, website: />ngày 1/03/2008.
70. Linh Thoại, Trần Thùy Mai: Với đôi cánh tình yêu, website:
ngày 14/1/2009.
71. Huỳnh Ngọc Thu, “Văn hóa là gì”, website:
ngày 20/12/2011.
72. Đỗ Lai Thúy, Mối quan hệ văn hóa - văn học nhìn từ lý thuyết hệ thống,
website: ngày 27/11/2007.

117


73. Phạm Quang Tùng, Văn hóa và một số khái niệm về văn hóa, website:
ngày 30/6/2006.
74. Sinh Viên, Nhà văn Trần Thùy Mai: Viết văn là một cách thương yêu…,
Báo Tuổi trẻ online, website: ngày 18/11/2004.
75. Văn hóa Việt, Nét đẹp trong giao tiếp ứng xử của người Việt,
website: ngày 20/2/2013.
76. Vnexpress, Trần Thùy Mai lặng lẽ


Một số sáng tác của các nhà văn khác viết về Huế:
9. Hoàng Phủ Ngọc Tường (1984), Ai đã đặt tên cho dòng sông, Nxb Thuận
Hóa, Huế.
10. Võ Thị Hảo (2005), Hồn trinh nữ, Nxb Phụ nữ.
11. Võ Thị Xuân Hà (2004), Chuyện của con gái người hát rong, Nxb Hà Nội.
12. Võ Thị Xuân Hà (2004), Trong nước giá lạnh, Nxb Phụ nữ.

119