MỤC LỤC
NỘI DUNG
PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ ................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài .......................................................................................................... 1
1.1 Cơ sở lý luận............................................................................................................. 1
1.2. Cơ sở thực tiễn......................................................................................................... 1
2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu ................................................................................. 2
2.1. Mục tiêu ................................................................................................................... 2
2.2. Phạm vi nghiên cứu ................................................................................................. 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................................... 2
4. Đối tƣợng nghiên cứu ................................................................................................... 2
5. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................................. 2
PHẦN II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ .................................................................................. 3
1. Cơ sở lý luận của vấn đề .............................................................................................. 3
1.1. Khái niệm về bài tập nhận thức ............................................................................... 3
1.2. Phân loại bài tập nhận thức ..................................................................................... 3
1.3. Vai trò của bài tập nhận thức................................................................................... 3
2. Thực trạng của vấn đề ................................................................................................. 4
3. Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề ...................................................... 4
3.1. Phương pháp biên soạn và một số hình thức tổ chức cho học sinh giải bài tập
nhận thức .................................................................................................................... 4
a. Những yêu cầu cơ bản đối với việc soạn thảo bài tập nhận thức .......................... 4
b. Đa dạng hóa các loại hình bài tập nhận thức........................................................ 5
c. Một số hình thức tổ chức cho học sinh giải bài tập nhận thức Địa lí 10. .............. 5
3.2. Thiết kế và sử dụng một số bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 10 .................. 6
a. Những tiền đề để xây dựng các bài tập nhận thức ................................................. 6
b. Mục đích thiết kế .................................................................................................... 7
c. Các nguyên tắc thiết kế........................................................................................... 7
d. Thiết kế một số bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 10 ................................... 8
4. Kết quả thực nghiệm .................................................................................................. 31
5. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm........................................................................ 32

học lực tốt. Giáo viên trong trường cũng ít đổi mới phương pháp dạy học cho phù hợp để các
em tiến bộ và hứng thú với môn học hơn.
Trước tình hình đó, để góp phần nâng cao chất lượng dạy học Địa lí nói chung và Địa lí lớp
10 nói riêng, phù hợp với xu thế phát triển của nhà trường, đạt được những mục tiêu trong dạy
học Địa lí, tôi đã chọn đề tài “ Thiết kế và sử dụng một số bài tập nhận thức nhằm giúp học
sinh học tập tích cực trong dạy học Địa lí 10”, làm nội dung nghiên cứu của mình và để cùng
trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp.

Mang Nảm

Trang 1


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10

2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu
2.1. Mục tiêu
Đổi mới phong cách dạy học của người giáo viên bằng cách thiết kế các bài tập nhận thức
với các nội dung, bài học tình huống để học sinh tự khai thác, tự chiếm lĩnh kiến thức, học sinh
hoạt động nhiều hơn và có trách nhiệm cao với việc học của mình.
Thiết kế bài tập nhận thức và đưa ra các hướng giải quyết bài tập để nâng cao chất lượng và
hiệu quả dạy học. Đồng thời hướng dẫn học sinh thực hành với bài tập nhận thức giúp học sinh
tiếp thu bài học tốt hơn, nắm vững kiến thức Địa lí.
2.2. Phạm vi nghiên cứu
Về nội dung, đề tài tập trung nghiên cứu việc vận dụng phương pháp thiết kế và sử dụng
bài tập nhận thức trong chương trình Địa lí 10 ban cơ bản.
Về thời gian, đề tài đã được tiến hành thực nghiệm ở Trường THPT Bàu Bàng, huyện Bàu
Bàng, tỉnh Bình Dương năm học 2016-2017.

3. Nhiệm vụ nghiên cứu

bài tập nhận thức là một công cụ dạy học quan trọng để phát huy tính tích cực, độc lập nhận
thức của học sinh. Bài tập nhận thức đã tạo ra những cơ hội, tình huống dạy học Địa lí để học
sinh phải tư duy, làm việc một cách chủ động, tích cực độc lập, hợp tác với các bạn cùng lớp
nhằm tiếp thu kiến thức mới, củng cố kiến thức đã học.
1.2. Phân loại bài tập nhận thức
Trong chương trình Địa lí 10, những kiến thức Địa lí rất rộng bao gồm cả kiến thức Địa lí
tự nhiên, Địa lí kinh tế- xã hội, Địa lí các ngành kinh tế. Việc phân loại các bài tập nhận thức
thường nhiều loại do hệ thống các bài tập nhận thức có đặc tính rất phức tạp về nội dung và đa
dạng, phong phú về hình thức với nhiều kiểu, loại, dạng khác nhau.
Người giáo viên cần phân loại các bài tập nhận thức phù hợp, khoa học để thuận tiện trong
việc thiết kế. Có thể phân loại các bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 10 như sau: Các nhóm
bài tập nhận thức nhằm nghiên cứu tài liệu, tìm ra kiến thức mới; Các nhóm bài tập nhận thức
nhằm củng cố kiến thức; Các nhóm bài tập nhận thức sử dụng tổng hợp kiến thức, các kĩ năng,
kĩ xảo trong Địa lí; Các nhóm bài tập nhận thức nhằm khái quát hóa và hệ thống hóa kiến thức;
Các nhóm bài tập nhận thức nhằm kiểm tra, đánh giá kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo.
1.3. Vai trò của bài tập nhận thức
Bài tập nhận thức có vai trò rất quan trọng trong việc dạy học Địa lí nói chung và Địa lí 10
nói riêng, cụ thể vai trò của bài tập nhận thức được thể hiện qua:
Bài tập nhận thức tăng cường hoạt động nhận thức tích cực, độc lập của học sinh. Bài tập
nhận thức giúp học sinh thông hiểu kiến thức và vận dụng kiến thức đó trong đời sống thực
tiễn. Ngoài ra, bài tập nhận thức còn tăng cường tính độc lập làm chủ bản thân để giải quyết
tình huống mà giáo viên đưa ra.
Bài tập nhận thức là công cụ hoàn thiện kiến thức mới và hoàn thiện kiến thức đã cho. Việc
học sinh tích cực, chủ động độc lập giải các bài tập nhận thức do giáo viên đưa ra giúp học sinh
lĩnh hội được những kiến thức mới đồng thời củng cố kiến thức cũ.
Bài tập nhận thức là công cụ để hình thành thế giới quan khoa học cho học sinh. Việc học
sinh tích cực, độc lập giải bài tập nhận thức là con đường có hiệu quả để hình thành thế giới
Mang Nảm

Trang 3

thức
a. Những yêu cầu cơ bản đối với việc soạn thảo bài tập nhận thức
Để soạn thảo một bài tập nhận thức vừa sức với học sinh và đạt hiệu quả cao trong quá
trình giảng dạy giáo viên cần tuân theo những yêu cầu sau:
Phải xuất phát từ mục tiêu bài học, vì mục tiêu bài học giúp học sinh nắm được những kiến
thức cơ bản, các nội dung trọng tâm trong bài học.
Mang Nảm

Trang 4


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10
Bám vào nội dung sách giáo khoa. Việc bám vào nội dung sách giáo khoa chương trình Địa
lí 10 là cơ sở xuất phát để soạn thảo bài tập nhận thức và là nguồn thông tin chủ chốt để học
sinh giải bài tập nhận thức. Đây là một yêu cầu quan trọng mà giáo viên cần tuân thủ.
Biên soạn bài tập nhận thức có tính vừa sức. Đây là yêu cầu giáo viên cần phải tuân theo để
tạo ra những dạng bài tập nhận thức mang tính vừa sức. Có như vậy học sinh mới hứng thú vì
bài tập này không quá dễ cũng không quá khó với học sinh.
Đa dạng hóa hình thức các bài tập nhân thức, đa dạng các bài tập nhận thức là vấn đề cơ
bản cần thiết để biểu đạt các loại hình khác nhau của bài tập nhận thức. Việc đa dạng các loại,
dạng, kiểu bài tập nhận thức giúp học sinh hứng thú hơn trong bài học.
b. Đa dạng hóa các loại hình bài tập nhận thức
Việc đa dạng hóa bài tập nhận thức giảm bớt đi sự đơn điệu, lặp lại về loại hình bài tập
nhận thức đồng thời gia tăng sự chú ý và hứng thú của học sinh khi tiến hành giải các bài tập
nhận thức. Dưới đây là các dạng bài tập nhận thức tôi thường áp dụng trong đề tài này.
BẢNG MÔ TẢ CÁC DẠNG BÀI TẬP NHẬN THỨC
STT

Dạng bài tập nhận thức


nội dung bài học mà học sinh lĩnh hội chưa tốt. Trong chương trình Địa lí 10 có một số bài giáo
Mang Nảm

Trang 5


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10
viên cần áp dụng hình thức này điển hình như bài 5. Vũ Trụ. Hệ Mặt Trời và Trái Đất. Hệ quả
chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất, bài 6. Hệ quả chuyển động xung quanh Mặt Trời
của Trái Đất….
Thứ hai, giáo viên trình bày một phần nội dung kiến thức, phần còn lại của bài học học sinh
sẽ lĩnh hội thông qua giải các bài tập nhận thức. Hình thức này có thể áp dụng với nhiều bài
học trong chương trình Địa lí 10, giáo viên nên chọn một vấn đề nào đó có nội dung phức tạp
để trình bày trước còn nội dung còn lại giáo viên thiết kế bài tập nhận thức cho học sinh giải,
học sinh sẽ tiếp thu bài học nhanh hơn.
Thứ ba, giáo viên đặt ra nhiệm vụ nhận thức, học sinh là người thực hiện giải các bài tập
nhận thức do giáo viên đưa ra. Điều quan trọng nhất khi tổ chức cho học sinh giải bài tập nhận
thức theo hình thức này giáo viên phải biểu đạt một cách rõ ràng, chính xác nhiệm vụ nhận
thức của toàn bộ nội dung bài học.
3.2. Thiết kế và sử dụng một số bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 10
a. Những tiền đề để xây dựng các bài tập nhận thức
Việc thiết kế các bài tập nhận thức trong chương trình Địa lí 10, giáo viên cần xem xét
những yếu tố quan trọng có ảnh hưởng trực tiếp và tác động đến cấu trúc, nội dung và kiểu loại
bài tập nhận thức. Giáo viên cần phải căn cứ vào những tiền đề sau:
Thứ nhất, căn cứ vào mục tiêu dạy học, mục tiêu dạy học hiện nay là việc lấy học sinh làm
trung tâm vì vậy, giáo viên cần thiết kế các bài tập nhận thức tăng cường tính độc lập của học
sinh, học sinh tự tìm tòi nghiên cứu ngay cả trong giờ học và ở nhà. Giáo viên cần nắm vững
các mục tiêu trong chương trình Địa lí 10 để thiết kế bài tập nhận thức cho học sinh. Bài tập
nhận thức phải hình thành các kiến thức cơ bản đó là các khái niệm riêng, khái niệm chung,
khái niệm tập hợp. Bài tập nhận thức phải phát triển tư duy phân tích, so sánh, chứng minh,

Trong đề tài này tôi thiết kế các bài cụ thể sau đây:
Bài 6: Hệ quả chuyển động xung quanh Mặt Trời của Trái Đất.
Bài 12: Sự phân bố khí áp. Một số loại gió chính.
Bài 16: Sóng. Thủy triều. Dòng biển.
Bài 24: Phân bố dân cƣ và đô thị hóa
Bài 40: Địa lí ngành thƣơng mại.
c. Các nguyên tắc thiết kế
Nội dung các bài học trong sách giáo khoa Địa lí 10 là xuất phát điểm quan trọng nhất để
thiết kế các bài tập nhận thức. Khi làm bài tập nhận thức, học sinh phải khai thác và xử lí tối đa
nội dung bài học trong sách giáo khoa và nội dung kiến thức thông tin trong sách giáo khoa về
cơ bản đủ để học sinh giải các bài tập nhận thức.
Bài tập nhận thức do giáo viên thiết kế không quá khó, nhưng cũng không đơn giản chỉ đòi
hỏi học sinh lặp lại những kiến thức có trong sách giáo khoa. Bài tập nhận thức do giáo viên
biên soạn đều đòi hỏi học sinh phải tư duy, ở mức độ khác nhau đều phải sử dụng các thao tác
trí tuệ để xử lí thông tin và trình bày thông tin.
Mang Nảm

Trang 7


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10
Bài tập nhận thức do giáo viên soạn thảo tránh lặp lại những câu hỏi trong sách giáo khoa
Địa lí 10. Trong trường hợp nội dung bài học trong sách giáo khoa không đủ cho học sinh khai
thác để giải bài thập nhận thức thì cần bổ sung thêm những thông tin cần thiết để học sinh tìm
ra yêu cầu của giáo viên đưa ra.
d. Thiết kế một số bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 10
Bài 6: Hệ quả chuyển động xung
quanh Mặt Trời của Trái Đất

 Hiểu được chuyển động biểu kiến của MT

Bài tập 3. Dựa vào nội dung sách giáo khoa và kiến thức hiểu biết hãy cho biết
mùa là gi?
- Mùa là gì?.........................................................................................................................
……………………………………………………………………………………………

Bài tập 4. Nguyên nhân sinh ra mùa? xem clip và cho biết nguyên nhân sinh ra
mùa?
Do…………………………………………………………………………………………
Bài tập 5. Dựa vào hình trên hãy xác định thời điểm bắt đầu và kết thúc của các
mùa theo Dƣơng lịch?
Sự vận động của Trái Đất quanh Mặt Trời và các mùa ở Bán cầu Bắc

Mang Nảm

Trang 9


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí 10

Mùa
Xuân
Hạ
Thu
Đông

Thời điểm bắt đầu

Thời điểm kết thúc

Củng cố

Từ Đông chí (22/12) Xuân phân (21/3)

Mùa đông

Câu 2. Những nhận định dƣới đây đúng hay sai
Nhận định
Đ S
Ngày 22/6,ở mọi nơi trên Trái Đất đều có thời gian ban ngày dài nhất và thời
gian ban đêm dài nhất trong năm
Ngày 22/12, mọi nơi trên Trái Đất đều có thời gian ban ngày dài nhất và thời
gian ban đêm dài nhất trong năm
Ngày 21/3 và ngày 23/9 mọi nơi trên Trái Đất đều có thời gian ban ngày và thời
gian ban đêm bằng nhau
Ở Xích đạo, quanh năm có thời gian ban ngày và thời gian ban đêm bằng nhau
Mùa và độ dài ngày đêm 2 bán cầu trái ngược nhau

Mang Nảm

Trang 10


Sáng kiến kinh nghiệm môn Địa lí 10

Bài 12: Sự phân bố khí áp. Một số loại
gió chính

Khởi động

 Biết được hình thái các đai
khí áp trên Trái Đất

Cực Bắc

600B

Nhận xét:

300B

-Các đai áp cao, áp thấp phân bố …
…………………………………………

00

…………………………………………
….………………………………………

300N

…………………………………………

600N

-Thực tế các đai khí áp…………………
…………………………………………
.………………………………………
Cực Nam

II. MỘT SỐ LOẠI GIÓ CHÍNH

1. Gió Tây ôn đới và gió mậu dịch


2. Gió mùa
Bài tập 5. Dựa vào nội dung sách giáo khoa, kết hợp với bản đồ phân bố gió mùa
trên thế giới hãy hoàn thành nội dung sau:

Mang Nảm

Trang 13


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10
Là loại gió thổi ……………………., hướng gió ở………………………..
……………………………………………………………………………
Nguyên nhân: Do sự nóng lên hoặc lạnh đi………………………………..
……………………………………………………………………………...
Hoạt động ở:………………………………………………………………
3. Gió địa phƣơng
a. Gió đất, gió biển
Bài tập 6. Dựa vào đoạn clip do giáo viên cung cấp hãy hoàn thành nội dung sau?
-Hoạt đông: …………………………………………………..
-Nguyên nhân: Do sự chênh lệch ……………………………..
-Hướng:
+Ban ngày: ……………………………………………………
+Ban đêm: …………………………………………………….

b. Gió fơn
Bài tập 7. Dựa vào hình ảnh bên dƣới hãy cho biết gió fơn là gì?

Là loại gió ……………………………………
……………………………………………….

biển là
……………………………
……………………………
……………………………
……………………………

3. Sóng thần
Bài tập 3. Học sinh quan sát hình động cho biết sóng thần là gì?

Mang Nảm

Trang 15


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10

Sóng thần là
………………
………………
………………
………………
……………..

4. Nguyên nhân sinh ra sóng thần
Bài tập 4. Yêu cầu học sinh xem clip về nguyên nhân sinh ra sóng thần và hậu quả của
sóng thần?
Nguyên nhân do
………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………
II. THỦY TRIỀU

…………………
…………………
…………………
.
3. Đặc điểm của thủy triều
Bài tập 7. Quan sát hình ảnh cho biết đặc điểm của thủy triều?

Khi Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất nằm thẳng hàng thì dao động thủy triều…………
Khi Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất ở vị trí vuông góc với nhau thì dao động thủy
triều…………

4. Ứng dụng của thủy triều
Bài tập 8. Quan sát các hình ảnh sau, cho biết ứng dụng của thủy triều?

Người ta sử dụng thủy triều trong…………………………………………….
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
III. Dòng biển
1. Phân loại
Mang Nảm

Trang 17


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10
Bài tập 9. Dựa vào bản đồ sau hãy cho biết có bao nhiêu loại dòng biển?

Có………………………
…………………………
…………………………

Mang Nảm

Trang 18


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10

Phân bố dân cư

tự giác
Sắp xếp dân số

tự phát
Sắp xếp dân số

Phù hợp
Phù hợp

điều kiện sống và
các yêu cầu của xã
hội

Phân bố dân cư: ………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
Bài tập 2: Đọc bài toán sau, trả lời các câu hỏi bên dƣới:

Bài toán: Năm 2013, dân số thế giới là 7137 triệu người sinh sống
trên diện tích rộng 137 triệu km2.
Hãy tính mật độ dân số của thế giới ?(đơn vị: ngƣời/km2)
………………………………………………………………………………………..

60

Châu Á

50

Châu Âu

40

Châu Mỹ

30

Châu Phi

24.2

20
10

5.4

9.1

0.5

0.2

0


Sáng kiến kinh nghiệm Địa lí 10
II. ĐÔ THỊ HÓA
1. Khái niệm
Bài tập 6: Từ sơ đồ bên dƣới, hãy nêu khái niệm đô thị hóa?

Tăng nhanh số lượng và quy mô dân cư
đô thị
Quá trình kinh tế- xã hôi
Tập trung dân cư
trong các thành phố
lớn và cực lớn

Đô thị
hóa

Phổ biến lối sống thành thị

Đô thị hóa là:…………………………………………………………
…………………………………………………………………………….
.……………………………………………………………………………
.……………………………………………………………………………

2. Đặc điểm
Bài tập 7: Dựa vào biểu đồ bên dƣới, em hãy:

Mang Nảm

Trang 21



cho thấy những biểu hiện phổ biến lối sống thành thị?

1. Tỉ lệ dân không làm nông nghiệp ngày càng tăng.
2. Không gian sống rộng lớn, chủ yếu là ruộng vườn, cánh đồng bao quanh.
3. Sinh hoạt phụ thuộc vào dịch vụ công cộng.
4. Nhu cầu văn hoá, tinh thần cao và đa dạng.
6. Tỉ lệ dân hoạt động công nghiệp và dịch vụ ngày càng giảm.
7. Có ít nhà cao tầng, chủ yếu là nhà thấp.
8. Nhu cầu giao tiếp đa dạng.
9. Tính cơ động cao trong lựa chọn nghề nghiệp, nơi làm việc, nơi ở.
3. Ảnh hƣởng của đô thị hóa đến phát triển kinh tế-xã hội và môi trƣờng
a) Ảnh hƣởng tích cực
Bài tập 10: Ghi chữ Đ (đúng) hoặc S (sai) vào những nội dung ảnh hƣởng tích cực của
đô thị hóa đến sự phát triển kinh tế- xã hội?
Nội dung

Đúng

Sai

Thúc đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế.
Việc làm là những vấn đề nan giải ở các đô thị.
Chất lượng môi trường đô thị đang đứng trước nguy cơ suy thoái
nghiêm trọng.
Ở các đô thị, sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp,
dịch vụ đã tạo ra nhiều việc làm mới.
Về phương diện dân số học, đô thị làm thay đổi sâu sắc các quá
trình sinh, tử và hôn nhân ở các thành phố.
Nhà ở là mối quan tâm đặc biệt đối với các đô thị.