TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

205
NHỮNG LỖI THƯỜNG GẶP TRONG BẢN DỊCH CỦA MỘT SỐ SÁCH
GIÁO KHOA TIẾNG PHÁP SONG NGỮ PHÁP - VIỆT ĐANG SỬ DỤNG
TẠI VIỆT NAM
COMMON IMPERFECTIONS IN THE TRANSLATIONS OF SOME FRENCH –
VIETNAMESE BILINGUALTEXTBOOKS IN VIETNAM

Nguyễn Thái Trung
Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT
Sách giáo khoa tiếng Pháp được trình bày dưới dạng song ngữ là một trong những
công cụ hữu ích cho người học ngoại ngữ này, đặc biệt là những người tự học. Tuy nhiên, một
số các sai sót trên nhiều bình diện khác nhau (sử dụng từ, cú pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng )
trong việc dịch thuật trong các sách này đã gây một số hiệu ứng tiêu cực nhất định đến người
sử dụng sách. Chính vì vậy, việ
c nhận diện những sai sót này để từ đó có một cái nhìn khách
quan và một phương pháp sử dụng sách một cách chủ động, tích cực là hết sức quan trọng
nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho người học. Bên cạnh đó, việc tạo điều kiện thuận lợi cho
việc trao đổi ý kiến giữa các dịch giả và các nhà phê bình dịch là hết sức cần thiết nhằm nâng
cao chất lượng các b
ản dịch của loại sách này.
ABSTRACT
A French textbook published in bilingual format is a useful tool for learners, especially for
those who study on their own. However, a number of imperfections on different aspects (vocabulary,
syntax, semantics, pragmatics ) in the translations of these books have caused a number of
negative impacts on users. Therefore, identification of these imperfections so as to have an objective
view and an effective way of using books is very important in bringing higher efficiency to the learner.
In addition, creating favourable conditions for the exchange of ideas between translators and

Dịch trước tiên là hiểu trọn vẹn thông điệp để có thể tách nó ra khỏi chổ dựa bằng từ của
nó và tái tạo lại nó sau này với tất cả sắc thái bằng một ngôn ngữ khác. Đó là một sự trao
đổi và đổi chỗ của các trạng thái tâm lý và của một thế giớ
i văn hoá này với một thế giới
văn hoá khác" (AIIC [Association Internationale des Interprètes de Conférence] - 1979).
2.1.2. Các kiểu loại dịch thuật
Công việc dịch được thực hiện bằng nhiều cách khác nhau tuỳ thuộc vào các
chuẩn (quá trình dịch, mục đích, phương pháp khôi phục nội dung văn bản nguồn,
phương pháp biến đổi ). Những cách này được phân loại theo mục đích, yêu cầu, quá
trình, phương pháp dịch thành các loại hình khác nhau. Những loại hình dịch chính là:
dịch ngữ nghĩa (semantic translation), dịch giao tiếp (communicative translation), dịch
từ đối từ (word-for-word translation), dịch nguyên văn (literal translation), dịch trung
thành (faithful translation), dịch phiên âm (transcription), chuyển chữ (transliteration),
dịch sao phỏng (calque), dịch phóng tác (adaptation), dịch miêu tả (descriptive
translation), dịch giải nghĩa (explanatory translation), dịch tự do (free translation) và
dịch thành ngữ (idiomatic translation).
2.1.3 Các chuyển đổi trong dịch thuật
Về mặt lý thuyết cũng như thực hành, việc truyền đạt đầy đủ các ý nghĩa trong
ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ đích có tầm quan trọng hàng đầu vì đó là mục đích của
dịch thuật. Để tạo ra một văn bản dịch chuyển tải tới mức tối đa nội dung các thông báo
trong văn bản gốc, người dịch cần biết cách thực hiện nhiều cải biến, tức là những
chuyển đổi giữa các ngôn ngữ gồm các dạng thức sau :
• Chuyển đổi từ vựng
Trong dịch thuật, nghĩa của một từ trong ngôn bản nguồn có thể được thể hiện
bằng những dạng thức khác nhau trong ngôn bản dịch. Việc dùng từ trong ngôn ngữ
đích để diễn đạt một cách tương đương với từ trong ngôn ngữ gốc, nhưng khác với
nghĩa (nếu từ chỉ có một nghĩa) hoặc khác với nghĩa nguyên thủy, nghĩa gốc (nếu là từ
đa nghĩa) của từ trong ngôn ngữ gốc gọi là chuyển đổi từ vựng.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010


học ngoại ngữ tại Việt Nam, chúng tôi đã tìm ra 220 trường hợp có sai sót trong dịch
thuật. Các sai sót này có liên quan đến các tiêu chí được Wilss (1982a : 227) đưa ra, đó
là: sử dụng từ (98 trường hợp), cú pháp (26 trường hợp), ngữ nghĩa (84 trường hợp),
ngữ dụng (12 trường hợp). Chúng tôi đã không tìm thấy trường hợp sai sót nào liên
quan
đến bình diện liên kết và mạch lạc.
• Lỗi trong cách sử dụng từ
Sử dụng từ sai

Ta hãy phân tích ví dụ sau đây để thấy được một sai sót trong cách sử dụng từ
của người dịch.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

208
Ví dụ 1 :
Y a t-il-un distributeur automatique de billets de banque dans le quartier ?
Ở khu phố có máy đổi tiền tự động không ?
Từ distributeur trong tiếng Pháp có một nét nghĩa là appareil servant à
distribuer, nghĩa là máy dùng để phân phối, như vậy cái máy này không thể dùng để đổi
tiền được. Hơn nữa, trên thực tế, chưa có loại máy tự động nào có thể dùng để đổi tiền
được mà chỉ có máy rút tiền tự động. Vậy nên, việc sử dụng từ máy đổi tiền để dịch từ
distributeur là sai. Ta nên dùng từ máy rút tiền (như trong thực tế người ta vẫn dùng tại
Việt Nam) trong trường hợp này thì mới chính xác.
Sử dụng từ không phù hợp
Qua phân tích, chúng tôi nhận thấy có những trường hợp người dịch sử dụng từ
không đến mức độ sai nhưng rõ ràng là chưa phù hợp. Ta hãy phân tích trường hợp sau
để thấy rõ hơn điều này:
Ví dụ 2 :
A la cantine, on sert du poulet aux enfants une fois par semaine.
Ở căng-tin, người ta cho trẻ em ăn gà giò mỗi tuần một lần.

Ví dụ 4 :
La maîtresse a grondé l'enfant qui avait dit un gros mot.
Cô giáo đã la rầy em nhỏ nói lời thô tục.
Trong bản dịch này, dịch giả đã thực hiện hai thao tác bớt: bớt đại từ quan hệ qui
và ý nghĩa của thì plus-que-parfait (tiền quá khứ) trong động từ avait dit. Hai thao tác
bớt này đã làm cho bản dịch hao hụt đi một phần ý nghĩa. Ý nghĩa đầy đủ của câu này là
Cô giáo đã la rầy em nhỏ vì trước đó em đã nói tục. Cho nên, để chuyển tải đầy đủ ý
nghĩa của nguyên bản, ta nên dịch là Cô giáo la rầy em nhỏ vì đã nói tục.
• Lỗi ngữ nghĩa
Ngữ nghĩa sai
Qua phân tích ngữ liệu, chúng tôi thấy không ít trường hợp người dịch đã dịch
sai về mặt ngữ nghĩa, ta hãy phân tích trường hợp sau để thấy rõ điều đó:
Ví dụ 5 :
En mettant de la crème, vous n'auriez pas attrapé de coups de soleil.
Nhờ thoa kem, có thể bạn đã không bị cảm nắng.
Chúng ta có thể thấy ngay rằng bản dịch là một câu vô nghĩa: câu này có thể
hiểu là bạn đã bị cảm nắng nhờ bạn bôi kem? Trong khi bôi kem là để khỏi bị cảm
nắng. Nguyên nhân của việc dịch sai này là do dịch giả hiểu sai ý nghĩa của cấu trúc
gérondif (en + participe présent) trong câu này. Ở đây, cấu trúc gérondif en mettant de
la crème diễn đạ
t một điều kiện (condition) chứ không phải một bổ ngữ chỉ cách thức
(complément de manière). Vậy nên, câu này ta phải dịch là Nếu thoa kem thì bạn đã
không bị cảm nắng rồi.
Ngữ nghĩa không phù hợp

Có những trường hợp, ngữ nghĩa không hẳn là sai nhưng không được chính xác
lắm. Ta hãy thử so sánh hai ví dụ sau :
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

210

Ngữ dụng không phù hợp
Chúng tôi cũng nhận thấy có những trường hợp ngữ dụng không phải là sai
nhưng chưa thật sự phù hợp, chưa thật sự trung thành với nguyên bản. Để thấy rõ hơn
điều này ta hãy phân tích trường hợp sau :
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

211
Ví dụ 9 :
Le haut de la montagne est couvert de neige.
Non cao tuyết phủ.
Câu nguyên bản dịch nguyên văn sang tiếng Việt là Đỉnh núi bị bao phủ bởi
tuyết. Ta có thể thấy câu nguyên bản có ngữ vực trung hoà, phong cách trung tính trong
khi bản dịch lại có ngữ vực trang trọng và phong cách thơ ca. Dịch giả đã thực hiện một
sự chuyển đổi bình diện biểu đạt kéo theo một sự chuyển đổi về bình diện nội dung của
thông điệp : từ bình diện quy chiếu (thông tin vì mục đích thông tin) sang bình diện thi
vị (tập trung vào hình thức). Theo tôi, trong trường hợp cụ thể này (một phát ngôn
không có ngữ cảnh cụ thể), sự chuyển đổi nói trên là không phù hợp hoặc là không cần
thiết. Ta có thể dịch một cách đơn giản câu này là Đỉnh núi phủ đầy tuyết.
3. Bàn luận
Trên cơ sở những kết quả này, chúng tôi xin có một số suy nghĩ bàn luận sau:
3.1. Một vài khuyến nghị với người học sử dụng sách song ngữ
Sách giáo khoa song ngữ tiếng Pháp nói riêng và sách giáo khoa song ngữ nói
chung là một trong những công cụ hỗ trợ hiệu quả cho người học ngoại ngữ nhờ tính tiện
dụng của nó. Thật vậy, với dạng sách này, người học sẽ tiết kiệm được khá nhiều thời gian
cho việc tham khảo từ điển, một thao tác không thể thiếu trong việc học ngoại ngữ. Hơn
nữa, dạng sách giáo khoa song ngữ nói riêng và sách song ngữ nói chung sẽ giúp người đọc
có điều kiện so sánh đối chiếu những tương đồng cũng như những khác biệt giữa hai ngôn
ngữ và hai nền văn hoá nguồn và đích để từ đó có một cái nhìn sâu sắc hơn về việc lĩnh hội
một ngoại ngữ nhằm giúp cho việc học ngoại ngữ này trở nên hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, sách giáo khoa song ngữ cũng có những mặt trái của nó mà nếu như

3.3. Một vài đề xuất nhằm cải thiện chất lượng của sách song ngữ
Để cải thiện chất lượng của sách song ngữ thì yếu tố đầu tiên dĩ nhiên là ở khả
năng và trình độ dịch thuật của người dịch. Dịch giả cần phải luôn trau dồi kiến thức về
ngôn ngữ, văn hoá, lý thuyết dịch cũng như kỹ năng thực hành dịch. Tuy nhiên, dịch là
một hoạt động trí tuệ phức tạp và khó khăn nên dù thế nào đi nữa cũng khó có thể tránh
khỏi những sai sót nhất định. Chính vì thế, bất kỳ một bản dịch nào cũng nên cần có
một người hiệu đính và sau khi xuất bản thì nên được càng nhiều người đánh giá và
đóng góp ý kiến càng tốt. Những ý kiến phản hồi này là vô cùng quý báu giúp cải thiện
chất lượng của cuốn sách trong những lần tái bản sau. Tóm lại, chúng ta nên tạo điều
kiện thuận lợi cho việc trao đổi ý kiến giữa các dịch giả và các nhà phê bình dịch, có thể
là trên các tạp chí chuyên ngành, có thể là trên các diễn đàn trên mạng Internet Điều
này sẽ thực sự mang lại lợi ích cho tất cả các đối tượng : từ các dịch giả cho đến các nhà
phê bình dịch và độc giả cũng như các giáo viên và người học ngoại ngữ.
4. Kết luận
Sách giáo khoa ngoại ngữ được trình bày dưới dạng song ngữ là một trong những
công cụ hữu ích cho người học ngoại ngữ, đặc biệt là những người tự học. Tuy nhiên, một
số các sai sót trên nhiều bình diện khác nhau (sử dụng từ, cú pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng
) trong việc dịch thuật trong các sách này đã gây một số tác hại nhất định đến người sử
dụng sách. Chính vì vậy, việc nhận diện những sai sót này để từ đó có một cái nhìn khách
quan và một phương pháp sử dụng sách một cách chủ động, tích cực là hết sức quan trọng
nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho người sử dụng sách. Bên cạnh đó, các dịch giả và
các nhà phê bình dịch cũng cần tăng cường trao đổi, phản biện nhằm nâng cao chất lượng
các bản dịch của các sách giáo khoa ngoại ngữ được trình bày dưới dạng song ngữ nói
riêng và tất cả các loại sách dịch nói chung nhằm mang đến cho độc giả những sản phẩm
ngày càng có chất lượng cao hơn. Đó là trách nhiệm đồng thời cũng là niềm hạnh phúc
của những người làm công tác dịch thuật và giảng dạy ngoại ngữ.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(40).2010

213