GIÁO DỤC ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh
qua giảng dạy môn giáo dục công dân lớp 11
ở trường THPT

A. Đặt vấn đề
I. Tầm quan trọng của môi trường đối với cuộc sống
của con người
Ngày nay, cùng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, lao động của con người hiện
đại càng nhẹ nhàng hơn, năng suất lao động cao hơn, sản phẩm hàng hoá nhiều hơn
phục vụ nhu cầu vật chất và tinh thần của con người ngày càng đa dạng phong phú.
Song trong công cuộc công nghiệp hoá - hiện đại hoá, quá trình sản xuất của con
người cũng đang làm cho môi trường bị ô nhiễm, gây nên hiện tượng hiệu ứng nhà
kính, là thủng tầng ô zôn. Nhân loại đang đứng trước những nguy cơ tiềm ẩn đe doạ
cuộc sống: Bệnh tật hiểm nghèo, ảnh hưởng tới tuổi thọ và chất lượng cuộc sống. Vì
vậy, vấn đề ô nhiễm môi trường hiện nay không phải là sự quan tâm của một quốc gia,
vùng lãnh thổ nào mà là vấn đề quan trọng và cấp thiết của toàn nhân loại. Tại hội
nghị của Liên hiệp quốc về "Môi trường và phát triển" họp ở Riô Đê Gia nê - rô từ
ngày 03 đến ngày 14/3/2002 đã khẳng định: "Theo Hiến chương Liên hợp quốc và các
nguyên tắc của luật pháp quốc tế, các quốc gia có toàn quyền khai thác tài nguyên
riêng của họ phù hợp với đường lối môi trường và phát triển của chính mình. Họ có
nghĩa vụ sao cho những hoạt động trong giới hạn chủ quyền hoặc dưới sự kiểm tra
của họ không gây ra những tổn thất cho môi trường cuả các quốc gia khác trong các
lãnh phận quốc tế".
Về vấn đề môi trường, Đảng ta cũng đã khẳng định quan điểm của mình: "Ngăn
chặn các hành vi huỷ hoại và gây ô nhiễm môi trường, khắc phục tình trạng xuống
cấp môi trường ở các khu vực nông thôn, đô thị, khu công nghiệp, làng nghề, nơi
1


đông dân cư, có nhiều hoạt động kinh tế. Từng bước sử dụng công nghệ sạch, năng
lượng sạch." (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X trang 94).

quan trọng của việc giáo dục bảo vệ môi trường nhằm nâng cao nhận thức, ý thức về
môi trường và bảo vệ môi trường cho công dân nói chung và cho học sinh nói riêng.
Về khái niệm Môi trường, sách "Từ điển tiếng Việt" (2008) định nghĩa: "Môi
trường là toàn bộ những điều kiện tự nhiên, xã hội, trong đó có con người hay một
sinh vật tồn tại, phát triển trong mối quan hệ với con người và sinh vật ấy.".
Như vậy chúng ta khẳng định rằng: Môi trường chính là điều kiện tự nhiên, cung
cấp cho con người những yếu tố thiết yếu phục vụ cuộc sống và sự tồn tại của con
người và sinh vật. Con người với tư cách vừa là chủ thể vừa là khách thể, chịu sự tác
động, chi phối sâu sắc của môi trường, đồng thời con người cũng ra sức cải tạo môi
trường để phục vụ ngày càng tốt hơn, đầy đủ hơn cho cuộc sống.
Mục tiêu giáo dục BVMT trong chương trình giáo dục phổ thông là:
* Kiến thức:
- Khái niệm môi trường, hệ sinh thái, các thành phần môi trường, quan hệ giữa
chúng.
- Nguồn tài nguyên, khai thác, sử dụng, tái tạo tài nguyên và phát triển bền vững.
- Dân số - môi trường.
- Sự ô nhiễm và suy thoái môi trường.
- Các biện pháp bảo vệ môi trường.
* Thái độ - tình cảm.
- Có tình cảm yêu quý, tôn trọng thiên nhiên
- Có thái độ thân thiện với môi trường và ý thức được hành động trước vấn đề môi
trường nẩy sinh. Quan tâm thường xuyên đến môi trường sống và cộng đồng .
* Kĩ năng, hành vi:
- Có kĩ năng phát hiện vấn đề môi trường và ứng xử tích cực với các vấn đề môi
trường nẩy sinh
- Có hành động cụ thể bảo vệ môi trường.
3


- Tuyên truyền, vận động, bảo vệ môi trường trong gia đình, nhà trường, cộng

- Nhìn chung hầu hết các em đều hiểu về môi trường, vị trí, tầm quan trọng, tác
động và ảnh hưởng của môi trường đối với cuộc sống của con người. Song cũng còn
một bộ phận học sinh hiểu về môi trường còn hời hợt, nông cạn, thậm chí hiểu sai
lệnh về môi trường, đặc biệt là mối quan hệ giữa môi trường và con người. Cá biệt có
em chưa nắm chắc khái niệm môi trường và các yếu tố cấu thành môi trường. Cho
nên ý thức bảo vệ môi trường, sống hoà nhập cùng môi trường còn thấp kém, nhiều
hạn chế, chưa có những hành động cụ thể thiết thực để góp phần nhỏ bé của mình vào
công cuộc bảo vệ môi trường nơi cư trú và môi trường nhà trường xanh - sạch - đẹp
và an toàn .
3. Thực trạng tích hợp bảo vệ môi trường ở trường THPT hiện nay .
Hình thành ý thức, trách nhiệm bảo vệ môi trường là nhiệm vụ và sự quan tâm
chung của tất cả các bộ môn khoa học được giảng dạy trong nhà trường THPT.Song
giữ vị trí chủ đạo vẫn là bộ môn Giáo dục công dân, xuất phát từ vị trí, tầm quan trọng
và nhiệm vụ của bộ môn là: "Trực tiếp giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức , phong
cách, chuẩn mực của người lao động mới. Đồng thời trang bị những kiến thức lý luận
chính trị một cách có hệ thống của chủ nghĩa Mác Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh,
bồi dưỡng năng lực và phương pháp tư duy khoa học trong hoạt động thực tiễn. Qua
đó bồi dưỡng phẩm chất chính trị, giá trị nhân văn, hành vi văn minh trong quan hệ
xã hội, quan hệ giao tiếp, trong cống hiến và hưởng thụ". (Lý luận dạy học môn giáo
dục công dân- NXB Đại học quốc gia Hà Nội- 1999-Tr6).
Thông qua từng bài giảng cụ thể, giáo viên trực tiếp tích hợp vấn đề bảo vệ môi
trường cho học sinh. Tuy vậy hiện nay việc tích hợp đang còn nhiều bất cập, hạn chế
với nhiều lý do. Trước hết phần lớn giáo viên chưa nắm được nội dung tích hợp trong
mỗi bài giảng, sau đó là lúng túng và thiếu sự chủ động sáng tạo, phương pháp tích
hợp hoặc tích hợp qua loa đại khái, không hiệu quả. Đặc biệt một số giáo viên chưa
biết tích hợp làm mất đi ý nghĩa thiết thực của việc bảo vệ môi trường, giảm ý nghĩa
thực tiễn của một giờ dạy.
5




Tích hợp liên hệ: Trong bài có thể tích hợp liên hệ các phần nội dung với nhau
hoặc liên hệ tới những bài khác có nội dung cần tích hợp.
Để tích hợp có hiệu quả, giáo viên có thể áp dụng các phương pháp truyền thụ sau
đây:
- Phương pháp thuyết giảng
Kiến thức giáo viên sử dụng phải phong phú đa dạng về tất cả các lĩnh vực của
môi trường nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh
- Phương pháp trực quan
Bằng hình ảnh đã được sưu tầm về môi trường cho học sinh quan sát, nhận xét,
đánh giá rút ra kết luận vừa giúp học sinh hứng thú học tập, vừa giúp các em biết nhận
xét đánh giá vấn đề tích hợp .
- Phương pháp điều tra xã hội học.
Đây là bước chuẩn bị để học sinh tiếp thu bài giảng. Điều tra theo phương pháp
trắc nghiệm khách quan hoặc viết thu hoạch cá nhân bàn bạc về vấn đề môi trường.
- Điều tra xã hội học ở 7 lớp 11T1, 11T2, 11T3, 11T4, 11T5, 11C1, 11C2 về vấn
đề môi trường.
- Điều tra xã hội học về tình hình môi trường ở địa phương: trắc nghiệm trả lời
câu hỏi.
- Viết thu hoạch hoặc bài kiểm tra ở lớp
II. Các phương pháp tiến hành tích hợp

1. Điều tra xã hội học về nhận thức của học sinh đối với môi trường
Phiếu số 1: Yêu cầu học sinh nhận thức đúng về môi trường, qua đó giáo viên
cũng nắm bắt được sự hiểu biết về môi trường để có phương pháp tích hợp phù hợp
gây được hứng thú học tập.
a. Nhận thức về môi trường.
Học sinh hiểu về khái niệm môi trường qua 2 phiếu điều tra sau:
7


con người xảy ra nhiều là do.............
2. Sức lao động của con người bị

đất nóng lên.
B. Khí thải công nghiệp nước

giảm sút có nguyên nhân:

thải công nghiệp, sinh hoạt
chưa qua xử lý xả vào sông

3. Các hiện tượng thiên nhiên trái với

nước.
C. Ô nhiễm nguồn nước nặng

qui luật.
4. Núi băng ở Nam cực và Bắc cực

nề
D. Tệ nạn săn bắn động vật

đang tan nhanh chóng

bừa bãi dẫn đến mất cân bằng
sinh thái.

2. Điều tra về mức độ ô nhiễm môi trường ở nơi cư trú của học sinh.
Mỗi học sinh được phát một phiếu yêu cầu các em đánh dấu vào ô trống.
Phiếu điều tra số 1

phần vào việc bảo vệ môi trường nơi cư trú và cộng đồng dân cư sinh sống, là một
tuyên truyền viên để tuyên truyền, động viên nhân dân nơi cư trú cùng nhau bảo vệ
môi trường của làng quê xanh - sạch - đẹp và an toàn.
- Học sinh thấy được đây là một biểu hiện cụ thể của lòng nhân ái, tính nhân văn,
lòng yêu quê hương đất nước: yêu quê hương là bảo vệ quê hương luôn xanh - sạch đẹp, an toàn, yêu con người, lòng vị tha là góp phần làm cho môi trường sống cộng
đồng trong lành - sạch sẽ để bảo vệ sức khoẻ, chống lại các nguy cơ bệnh tật xâm
nhập con người...
2. Thực hành tích hợp và kết quả
a. Xác định bài và nội dung tích hợp:
Chương trình giáo dục công dân lớp 11 năm học 2012 – 2-13 có 4 bài
Tên bài
Địa chỉ tích hợp
Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường
Bài 1: Công dân với Tích hợp vào điểm A - Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với
sự phát triển KT

mục 3 trong phần nội BVMT
dung bài học.

- Các biện pháp giải quyết hài hoà mối quan
hệ giữa tăng trưởng kinh tế với BVMT
- Kỹ năng:
Tuyên truyền về BVMT trong sản xuất và
kinh doanh.

Bài 4: Cạnh tranh Tích hợp vào điểm B - Kiến thức: Việc chạy theo lợi nhuận mà
trong sản xuất và mục 3 trong phần nội bất chấp qui luật tự nhiên, khai thác tài
lưu thông hàng hoá

dung bài học

chính sách BVMT.
- Kỹ năng: Tham gia và tuyên truyền thực
hiện chính sách BVMT

b. Thực hành tích hợp và kết quả:
Đối với từng bài, quá trình phương pháp ứng dụng tích hợp "bảo vệ môi trường"
cần thực hiện phù hợp để đạt được hiệu quả cao.
Bài 1: Công dân với sự phát triển kinh tế (tiết 1, tiết 2)
- Tích hợp tiết 1, mục 2: Các yếu tố cơ bản của quá trình sản xuất trong đó có
đối tượng lao động là những nguyên vật liệu có sẵn trong tự nhiên và do con người tạo
ra, giáo viên có thể nêu câu hỏi: Của cải trong tự nhiên có vô tận hay không?.
- Nên khai thác như thế nào để không lãng phí tài nguyên mà vẫn đảm bảo cân
bằng sinh thái?.
- Con người tạo ra của cải vật chất phải đảm bảo môi trường không bị ô nhiễm
nghĩa là như thế nào?.

11


- Hiện nay việc sản xuất nguyên vật liệu phục vụ lao động sản xuất còn những
hạn chế như thế nào?.
Trong mục 3: Phát triển kinh tế và ý nghĩa của phát triển kinh tế đối với cá nhân,
gia đình và xã hội.
Sau khi học sinh trình bày các ý chính của bài học, giáo viên tích hợp vấn đề bảo
vệ môi trường qua cách đặt vấn đề bằng một số câu hỏi sau đây: (Tiết 2)
Câu hỏi 1: Tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với công bằng xã hội và bảo vệ môi
trường ? Vì sao
Yêu cầu học sinh trả lời: Phải bảo vệ môi trường, kiên quyết chống lại quan điểm
cho rằng tăng trưởng kinh tế là trên hết, không cần chú ý đến bảo vệ môi trường vì:
Đó là môi trường sống của con người, của tất cả sinh vật...

Dân số và việc làm đều có ảnh hưởng trực tiếp đến vấn đề bảo vệ môi trường.
+ Dân số tăng nhanh, dân số đông yêu cầu của cải vật chất đáp ứng lớn nên phải
tăng cường sản xuất của cải vật chất dẫn đến khai thác tài nguyên nhiều sản xuất tăng
nhanh gây ô nhiễm môi trường.
+ Dân số đông rác thải sinh hoạt nhiều, nhiều môi trường sống sẽ bị ảnh hưởng:
không khí, nguồn nước, chất thải tác động trực tiếp đến môi trường. Thành phố Hồ
Chí Minh với số dân là 7 triệu người mỗi ngày xử lý 500 tấn rác thải sẽ ảnh hưởng đến
môi trường sinh thái của con người.
+ Việc làm đang là vấn đề bức xúc của xã hội gây ô nhiễm môi trường sống. Vấn
đề đặt ra là:
- Dân số, việc làm không thể tách rời bảo vệ môi trường: Tác động hai chiều dân
số góp phần bảo vệ môi trường và môi trường bảo vệ cuộc sống của con người.
- Dân số xây dựng môi trường cảnh quan của cuộc sống, môi trường làm đẹp cho
cuộc sống con người.
Vì vậy vấn đề bảo vệ môi trường là vấn đề của toàn cầu của mỗi quốc gia, mỗi cá
nhân và gia đình.
Bài 12: Chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường. (Tiết 25)
13


- Xác định yêu cầu học xong bài này học sinh cần:
- Nêu được tình hình tài nguyên và môi trường, phương hướng cơ bản nhằm bảo
vệ tài nguyên và môi trường.
- Hiểu được trách nhiệm của công dân trong việc thực hiện chính sách tài nguyên
và bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay.
- Biết tham gia tuyên truyền thực hiện chính sách tài nguyên và bảo vệ môi
trường.
- Nội dung và phương pháp tích hợp.
Mục 1: Tình hình tài nguyên và môi trường ở nước ta hiện nay.
Giáo viên cho học sinh tìm hiểu các nhận định trong SGK, tham khảo ảnh tư liệu

VD: Bài 12: Tiết 25: Chính sách tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Câu hỏi kiểm tra miệng có thể trình bày như sau:
Câu 1: Cách xử lý rác thải nào sau đây có thể giảm tác hại ô nhiễm môi
trường nhất?
A- Đốt và xả khí lên cao
B- Chôn sâu
C- Đổ tập trung vào bãi rác
D- Phân loại và tái chế
Câu 2: Những biện pháp hiệu quả để giữ cho môi trường trong sạch là:
A- Các nhà máy có thể hệ thống xử lý chất gây ô nhiễm .
B- Thu gom xử lý tốt rác thải sinh hoạt
C- Mỗi người phải chấp hành luật bảo vệ môi trường và tham gia tích cực vào các
hoạt động bảo vệ môi trường.
D- Tất cả các phương án trên
b. Kiểm tra viết
Bài kiểm tra 15 phút: Có thể liên hệ một ý ngắn: VD: bài 13, tiết 28: Chính sách
khoa học và công nghệ.
Câu hỏi: Khoa học và công nghệ được coi là "Quốc sách hàng đầu" song phải
đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường. Vì sao?.
15


Có thể là một câu hỏi mang tính luận đề: Phát triển kinh tế là một yêu cầu tất yếu
của xã hội nhưng không phải bằng tất cả mọi cách. Điều đó đúng hay sai? vì sao?.
Với đề kiểm tra này, học sinh phải vận dụng kiến thức kinh tế kết hợp với môi
trường để chỉ rõ đúng sai và nguyên nhân của vấn đề.
- Bài kiểm tra 45 phút.
Trong bài viết 1 tiết, vấn đề tích hợp là xác định quan điểm, lập trường, thái độ
của học sinh về một vấn đề nào đó đòi hỏi học sinh có kiến thức sâu rộng mới tích hợp
được.

gia súc, cửa hàng ăn uống:
a. Đã có công trình nước sạch và vệ sinh theo quy định.
b. Đã có cách xử lý chất thải đảm bảo môi trường trong sạch.
c. Chưa xử lý chất thải theo đúng quy trình.
d. Gây ô nhiễm nguồn nước nặng nề
VI. Kết quả của quá trình tích hợp bảo vệ môi trường ở lớp 11

Bằng các biện pháp điều tra học sinh các lớp trực tiếp giảng dạy, chúng tôi thấy
kết quả đạt được như sau:
1. Về nhận thức:
- Học sinh đã nắm được khái niệm môi trường, tầm quan trọng của môi trường
đối với con người, đặc biệt là môi trường sinh thái có liên hệ trực tiếp đến cuộc sống
của con người.
- Hình thành được ý thức bảo vệ môi trường của học sinh cả ở nhà trường và khu
dân cư .
- Có ý thức bảo vệ môi trường và tuyên truyền vận động mọi người bảo vệ môi
trường sống của con người.
So sánh kết quả sau khi tích hợp bảo vệ môi trường
Lớp

T. số học sinh

11T1
11T2
11T3

43
43
46


42
43
45

20
22
25
22
21

47
50
53
47
46

48
44
40
40
42

98
98
96
96
95

2. Về hành động
- Tham gia tích cực vào các buổi làm trực nhật lớp, làm vệ sinh nhà trường và

kiểm tra tốt.
c. Học sinh có mối quan hệ chặt chẽ với cuộc sống, biết quan tâm đến các vấn đề
của cuộc sống ngay từ khi còn ngồi trên nghế nhà trường. Đây chính là cơ sở để sau
này học sinh phục vụ tốt cho xã hội, cuộc sống.
d. Là một khía cạnh để hình thành nhân cách học sinh, hình thành tính nhân văn,
ý thức cộng đồng trách nhiệm .
2. Những đề xuất kiến nghị
a. Với sách giáo khoa:
Các hình ảnh minh hoạ trong SGK cần phải tăng thêm về số lượng đó là phương
pháp tích hợp trực quan, trực giác của bài học đối với học sinh. Nhà nước phải trang
bị thêm tư liệu, phim ảnh, băng hình, đồ dùng bộ môn để quá trình tích hợp đạt kết
quả cao.
b. Với nhà trường
- Nhà trường cần phải có kế hoạch và yêu cầu tích hợp cụ thể để giáo viên thực
hiện, tránh sự tuỳ tiện tích hợp không có chủ định, kế hoạch.
- Nhà trường phải có mối quan hệ chặt chẽ với địa phương, để học sinh nắm bắt
được các vấn đề cơ bản, quan trọng của địa phương đang diễn ra hàng ngày để giáo
viên tích hợp trong quá trình giảng dạy.
c. Với địa phương: phải nắm được số học sinh đang học trung học phổ thông để
có những buổi tập trung, nói chuyện hoặc một hình thức giao lưu nào đó để các em
19


nắm được tình hình địa phương về. Từ đó có thể tích hợp sinh động trong bài làm,
nâng cao sự hiểu biết của học sinh về môi trường sống của mình.

Kết luận
Những phương pháp giảng dạy tích hợp phù hợp để hình thành ý thức bảo vệ môi
trường qua môn GDCD cho học sinh lớp 11 nhằm gắn học sinh với thực tế cuộc sống
và hình thành cho các em ý thức quan tâm đến những vấn đề đang đặt ra cấp thiết đối

3. Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương trình SGK lớp 11 môn
GDCD năm 2007.
4. Giáo dục bảo vệ môi trường trong môn GDCD THPT nhà XBGD Hà Nội
năm 2008.
5. Giáo dục công dân lớp 11 (SGK)
6. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X . Hà Nội 2006
21


7. Luật bảo vệ môi trường (2005).
8. Từ điển tiếng việt (2008).
9. Báo Tiền phong các số năm 2006, 2007, 2008
10.Báo Nhân dân năm 2007, 2008, 2009.

Mục lục

Trang

A- Đặt vấn đề
I- Tầm quan trọng của môi trường đối với

1

cuộc sống con người.
II- Thực trạng môi trường hiện nay và việc tích hợp
bảo vệ môi trường ở trường THPT.
22

3



13

1. Đề kiểm tra phải có những vấn đề cần tích hợp
2. Chọn hình thức kiểm tra để có sự tích hợp phù hợp
V- Hình thành ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh
tại khu dân cư, nơi cư trú

14

VI- Kết quả của quá trình tích hợp bảo vệ môi trường ở lớp 11

15

1. Về nhận thức:
2. Về hành động.
3. Về kết quả kiểm tra
VII- Bài học kinh nghiệm và những đề xuất, kiến nghị
1. Bài học kinh nghiệm.
2. Những đề xuất, kiến nghị
23

17


C- Phần kết luận

18

Tài liệu tham khảo