BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM THỊ HUYỀN

VẬN DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN
TRONG CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH MŨ
VÀ PHƯƠNG TRÌNH LÔGARIT LỚP 12
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

VINH, 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM THỊ HUYỀN

VẬN DỤNG DẠY HỌC KHÁM PHÁ CÓ HƯỚNG DẪN
TRONG CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH MŨ VÀ
PHƯƠNG TRÌNH LÔGARIT LỚP 12
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN VĂN THUẬN



MỤC LỤC
.........................................................................................................................II
1.1.Dạy học khám phá có hướng dẫn..................................................................6
1.4.1.Thực trạng học phương trình mũ, phương trình lôgarit ở THPT..................................................29
1.4.2.Thực trạng dạy phương trình mũ, phương trình lôgarit ở THPT..................................................31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1..............................................................................34
2.1. Các định hướng xây dựng và thực hiện các quan điểm chủ đạo..................35
2.2. Các biện pháp sư phạm nhằm tổ chức dạy học khám phá có hướng dẫn chủ
đề phương trình mũ và phương trình lôgarit lớp 12 ở trường THPT .........36
KẾT LUẬN ................................................................................................123
D. TÀI LIỆU THAM KHẢO......................................................................124


iii

NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
Viết tắt

Viết đầy đủ

DH

:

Dạy học

DHKP


:

Trung học phổ thông


iv

DANH MỤC CÁC BẢNG
.........................................................................................................................II
1.1.Dạy học khám phá có hướng dẫn..................................................................6
1.4.1.Thực trạng học phương trình mũ, phương trình lôgarit ở THPT..................................................29
1.4.2.Thực trạng dạy phương trình mũ, phương trình lôgarit ở THPT..................................................31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1..............................................................................34
2.1. Các định hướng xây dựng và thực hiện các quan điểm chủ đạo..................35
2.2. Các biện pháp sư phạm nhằm tổ chức dạy học khám phá có hướng dẫn chủ
đề phương trình mũ và phương trình lôgarit lớp 12 ở trường THPT .........36
KẾT LUẬN ................................................................................................123
D. TÀI LIỆU THAM KHẢO......................................................................124


v

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
.........................................................................................................................II
1.1.Dạy học khám phá có hướng dẫn..................................................................6
1.4.1.Thực trạng học phương trình mũ, phương trình lôgarit ở THPT..................................................29
1.4.2.Thực trạng dạy phương trình mũ, phương trình lôgarit ở THPT..................................................31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1..............................................................................34

phát huy tối đa tính tích cực học tập của học sinh. Cách học cần chú trọng
trang bị, rèn luyện phương pháp tự học cho học sinh, đồng thời tăng cường
hoạt động hỗ trợ như làm chuyên đề, viết báo cáo, thực hành, thực tập…, với
mục tiêu học sinh phải tự lực khám phá kiến thức mới.
Hiện nay có nhiều xu hướng dạy học phát huy tính tích cực của học
sinh như: dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học kiến tạo, dạy học


2

khám phá, ... Để vận dụng hiệu quả những xu hướng dạy học trên thì đòi hỏi
phải bổ sung thêm các điều kiện đáp ứng so với các phương pháp dạy học
truyền thống. Nhưng thực tế ở trường trung học hiện nay những điều kiện đáp
ứng tối thiểu vẫn còn chưa theo kịp như: giáo viên chưa quyết tâm đổi mới
phương pháp dạy học, học sinh không có kĩ năng làm việc theo nhóm, còn
nhiều giáo viên và học sinh chưa biết sử dụng các phương tiện thiết bị dạy
học hiện đại, thời gian cho mỗi tiết học là cố định, bị ràng buộc bởi phân phối
chương trình và tiến độ thực hiện chương trình..., cùng với thực tế nhiều
trường trung học có số học sinh trên lớp đông, phòng học và bàn ghế không
đúng qui cách, thiếu phương tiện, thiết bị dạy học, ... nên việc đổi mới
phương pháp dạy học vẫn còn chưa đạt hiệu quả. Như vậy sẽ có những
phương pháp dạy học tích cực không khả thi trong điều kiện thực tế của các
trường trung học hiện nay, cho nên cần phải lựa chọn phương pháp dạy học
sao cho vừa phát huy được tính tích cực học tập của học sinh đồng thời phù
hợp với điều kiện đáp ứng của nhà trường mà không bị lạc hậu trong thời gian
tiếp theo.
Sau khi đọc tài liệu của các thầy Lê Hiển Dương, thầy Bùi Văn Nghị nói
về phương pháp dạy học khám phá, tôi thấy phương pháp dạy học khám phá có
ưu điểm hơn so với phương pháp dạy học khác như: thời gian học sinh giải
quyết bài toán nhiều hơn cho nên khả năng làm việc độc lập của học sinh cao

vận dụng dạy học khám phá có hướng dẫn vào dạy học chủ đề này.
3.3. Xây dựng một số biện pháp thực hiện khám phá chủ đề phương
trình mũ và phương trình lôgarit cho học sinh.
3.4. Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng các đề xuất.
4. Giả thuyết khoa học
Trong dạy học chủ đề phương trình mũ và phương trình lôgarit lớp 12 ở
trường THPT, nếu đề xuất được các biện pháp nhằm vận dụng một cách hợp lí
dạy học khám phá có hướng dẫn thì có thể giúp học sinh nắm vững các khái


4

niệm, tính chất của hàm số mũ, hàm số lôgarit và rèn luyện khả năng sáng tạo
trong giải phương trình mũ và phương trình lôgarit.
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng: Nghiên cứu các biện pháp phát triển năng lực khám phá có
hướng dẫn cho học sinh trong quá trình dạy học phương trình mũ và phương
trình lôgarit lớp 12 trong môn Toán THPT.
Phạm vi: Nội dung dạy học phương trình mũ và phương trình lôgarit
lớp 12 trong môn Toán THPT. Nghiên cứu thực nghiệm tại trường THPT.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
Đọc và nghiên cứu các tài liệu viết về lý luận dạy học môn Toán và
nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài để làm sáng tỏ về phương pháp
khám phá có hướng dẫn.
6.2. Phương pháp điều tra, khảo sát thực tiễn
+ Tiến hành dự giờ, trao đổi tổng kết rút kinh nghiệm.
+ Tìm hiểu thực tiễn giảng dạy chủ đề phương trình mũ, phương trình
lôgarit ở trường THPT, nhận thức về phương pháp khám phá có hướng dẫn
của GV và kỹ năng vận dụng phương pháp này vào DH.

2.1. Các định hướng xây dựng và thực hiện các quan điểm chủ đạo
2.2. Các biện pháp sư phạm nhằm tổ chức dạy học khám phá có hướng
dẫn theo chủ đề phương trình mũ và phương trình lôgarit lớp 12 ở trường THPT
Kết luận chương 2
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm
3.1. Mục đích thực nghiệm.
3.2. Đối tượng và phương pháp thực nghiệm.
3.3. Tiến hành thực nghiệm sư phạm.
3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm.
Kết luận chương 3


6

NỘI DUNG
CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Dạy học khám phá có hướng dẫn
1.1.1. Khái niệm khám phá
Khám phá là quá trình hoạt động và tư duy, có thể bao gồm quan sát,
phân tích, nhận định, đánh giá, nêu giả thuyết, suy luận.... nhằm đưa ra những
khái niệm, phát hiện ra những tính chất, quy luật...trong các sự vật, hiện tượng
và các mối liên hệ giữa chúng. [16, tr.159]
Theo Từ điển Tiếng Việt thì: Khám phá là tìm ra, phát hiện ra cái ẩn
giấu, bí mật.
1.1.2. Hoạt động dạy học khám phá
Dạy học khám phá là giáo viên tổ chức cho học sinh tự tìm tòi phát
hiện, khám phá ra tri thức mới, cách thức hành động mới nhằm phát huy năng
lực giải quyết vấn đề và tự học cho học sinh. Qua đó, học sinh học kỹ năng và

J. Bruner cho rằng học là một quá trình mang tính chủ quan. Qua quá
trình đó, người học hình thành lên các ý tưởng hoặc khái niệm mới dựa trên
vốn kiến thức sẵn có của mình. Người học lựa chọn và chuyển hóa thông tin,
hình thành các giả thuyết và đưa ra các quyết định dựa vào cơ sở cấu trúc của
quá trình nhận thức. Ông khẳng định rằng bắt đầu ngay từ khi mới đến
trường, người học đã cần phải biết cấu trúc cơ bản của kiến thức hơn là các số
liệu, dữ kiện về các thông tin bình thường tẻ nhạt, những cái đòi hỏi phải ghi
nhớ quá nhiều, HS cần được khuyến khích dạy cách tự do khám phá thông
tin.
Theo Bruner, việc học tập khám phá xảy ra khi các cá nhân phải sử
dụng quá trình tư duy để phát hiện ra ý nghĩa của điều gì đó cho bản thân họ.
Để có được điều này, người học phải kết hợp quan sát và rút ra kết luận, thực
hiện so sánh, làm rõ ý nghĩa số liệu để tạo ra một sự hiểu biết mới mà họ chưa


8

từng biết trước đó. GV cần cố gắng và khuyến khích HS tự khám phá ra các
nguyên lý, cả GV và HS cần phải thực sự hòa nhập trong quá trình dạy học.
Nhiệm vụ của người dạy là chuyển tải các thông tin cần học theo một phương
pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của HS. Giáo trình cũng được
xây dựng theo hình xoắn ốc để HS được tiếp tục xây dựng kiến thức mới trên
cơ sở cái đã học. Tuy nhiên, ông cũng khẳng định rằng: “Trong dạy học
khám phá, không phải là HS tự khám phá tất cả các dữ liệu thông tin, mà họ
khám phá ra sự liên quan giữa các ý tưởng và các khái niệm bằng cách sử
dụng cái đã học”. [2]
J. Bruner đã chỉ ra 4 lý do cho việc sử dụng phương pháp này như sau:
+ Thúc đẩy tư duy
+ Phát triển động lực bên trong hơn là tác động bên ngoài
+ Học cách khám phá

Trần Bá Hoành đã chỉ ra rằng: “Dạy học bằng các hoạt động khám phá
có hướng dẫn là một trong các phương pháp dạy học tích cực, phát huy cao
tính chủ động, sáng tạo của HS. Xét về khía cạnh tìm tòi, khám phá thì
phương pháp dạy học nói trên rất gần với phương pháp đàm thoại ơrixtic
(vấn đáp tìm tòi), dạy – học giải quyết vấn đề và dạy học kiến tạo, chỉ khác
nhau về cách tổ chức các hoạt động học tập”.
Theo Trần Bá Hoành, để sử dụng cách khám phá trong dạy học trước
hết cần phải xây dựng được các bài toán có tính khám phá: là bài toán được
cho gồm có những câu hỏi, những bài toán thành phần để HS trong khi trả lời
hoặc tìm cách giải các bài toán thành phần dần thể hiện cách giải bài toán ban
đầu. Cách giải này thường là những quy tắc hoặc khái niệm mới.
Cách xây dựng bài toán để HS khám phá: Để dạy trẻ sử dụng các khám
phá, cần viết lại các bài toán theo hướng thiết kế các bài toán thành phần,
hướng dẫn cách ghi chép kết quả, đưa ra các câu hỏi dẫn dắt nhằm sau khi
thực hiện các yêu cầu được đưa ra cho phép tìm tòi, khám phá nội dung mới.


10

 Thiết kế các bài toán thành phần phải xuất phát từ lôgic hình thành khái
niệm để biến thành các bài tính toán, HS có thể thực hiện được hoặc
biến thành các thao tác hoạt động với đồ vật, với đồ dùng trực quan.
 Các câu hỏi dẫn dắt phải đảm bảo giúp HS quan sát, tư duy để tìm ra
câu trả lời. Việc tìm ra câu trả lời đi dần từ dễ đến khó, từ những điều
dễ bộc lộ, dễ thấy đến việc phát hiện những quy luật, khái niệm không
tường minh, phải thông qua phân tích, khái quát hóa mới phát hiện ra
được. [7, tr. 59 - 64]
1.1.4.Vai trò của dạy học khám phá
J. Bruner đã chỉ ra những thuận lợi của việc sử dụng đúng phương pháp
dạy học khám phá là: thúc đẩy việc phát triển tư duy, phát triển động lực bên

mình, trách nhiệm và sự giao tiếp trong xã hội. Trong phương pháp dạy học
mà giáo viên là trung tâm, thì rất nhiều cơ hội để phát triển các khả năng trên
đã bị từ chối đối với người học. Nếu nhìn vào một hướng dẫn giúp người học
có được tất cả những năng lực nêu trên thì đó hoàn toàn không phải là môi
trường học tập mà giáo viên là trung tâm.
- Là phương pháp dạy học hỗ trợ việc phát triển năng lực nhận thức
riêng của người học.
Mỗi chúng ta đều có năng lực nhận thức riêng của mình. Nếu nhận thức
của chúng ta tốt, chúng ta sẽ cảm thấy an toàn về mặt tâm lý (tự tin). Chúng ta
cảm thấy dễ dàng tiếp nhận những khái niệm mới, sẵn sàng tiếp nhận những
cơ hội, tìm hiểu và chấp nhận cả những thất bại, chúng ta trở nên sáng tạo
hơn, năng lực tư duy tốt hơn và trở thành người làm việc hiệu quả hơn. Một
phần của nhiệm vụ để trở thành một con người hiệu quả hơn đó là xây dựng
khả năng nhận thức của bản thân. Chúng ta chỉ có thể làm được điều này
thông qua việc tham dự vào các hoạt động này, chúng ta có cái nhìn sâu sắc
hơn về năng lực của bản thân. Phương pháp dạy học khám phá mang lại


12

những cơ hội rất lớn cho người học có thể tham dự các hoạt động học tập, để
từ đó có cái nhìn sâu hơn về năng lực bản thân, xây dựng được năng lực nhận
thức riêng của mình.
Con đường để trở thành con người làm chủ
Làm chủ các hoạt động trong cuộc sống
Phát triển năng lực nhận thức
Nhận thức được tiềm năng
Tham gia các hoạt động khám phá
- Mức độ đòi hỏi tăng lên
Một khía cạnh khác bản thân một con người đó là mức độ đòi hỏi (nhu

những gì người học đã gặp trong tình huống nhất định”.
1.1.5. Cấu trúc của dạy học khám phá có hướng dẫn
GV nêu vấn đề học tập
DH – KP
HS hợp tác giải quyết vấn đề
Thực chất dạy học khám phá là một phương pháp hoạt động thống nhất
giữa GV với HS để giải quyết vấn đề học tập phát sinh trong nội dung của tiết
học. [20]


14

1.1.6. Đặc điểm của dạy học khám phá có hướng dẫn
Phát huy nội lực cho HS, giúp HS có tư duy tích cực – độc lập – sáng
tạo trong quá trình học tập, phát triển động lực bên trong hơn là tác động bên
ngoài, HS học được cách khám phá và phát triển trí nhớ của chính bản thân.
Hợp tác với bạn trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnh vốn
tri thức của bản thân, là cơ sở để hình thành phương pháp tự học. Đó chính là
động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân trong cuộc sống.
Trong những tình huống khám phá, HS không chỉ lĩnh hội được các khái
niệm, quy luật mà còn học cách xây dựng hướng đi cho mình, trách nhiệm và
sự giao tiếp trong xã hội.
Giải quyết các vấn đề nhỏ vừa sức của HS được tổ chức thường xuyên
trong quá trình học tập, là phương thức để HS tiếp cận với kiểu dạy học hình
thành và giải quyết các vấn đề có nội dung khái quát rộng hơn.
Đối thoại giữa HS với HS, HS với GV đã tạo ra bầu không khí học tập
sôi nổi, tích cực và góp phần hình thành mối quan hệ giao tiếp trong cộng
đồng xã hội.
Trong dạy học khám phá có hướng dẫn GV nêu vấn đề, cung cấp ngữ
cảnh, các thiết bị cần thiết, còn HS không chỉ chiếm lĩnh được tri thức môn

+ Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề nêu ra
+ Giải bài toán, bài tập
+ Điều tra thực trạng, đề xuất giải pháp cải thiện thực trạng, thực
nghiệm giải pháp mới
+ Làm bài tập lớn, chuyên đề, luận án, luận văn, đề án
Quyết định hiệu quả học tập là những gì HS làm chứ không phải những
gì GV làm. Vì vậy, phải thay đổi quan niệm soạn giáo án, từ tập trung vào
thiết kế các hoạt động của GV chuyển sang tập trung vào thiết kế các hoạt
động của HS.Tuy vậy ta không nên cực đoan, có tham vọng biến toàn bộ nội
dung bài học thành chuỗi các nội dung bài học khám phá. Số lượng hoạt động


16

và mức độ tư duy đòi hỏi các hoạt động phải phù hợp với trình độ học sinh để có
đủ thời lượng cho thầy trò thực hiện được các hoạt động khám phá. [7, tr. 49-50]
1.1.8. Điều kiện thực hiện
Việc áp dụng dạy học khám phá đòi hỏi các điều kiện sau:
HS cần có sự hứng thú tìm tòi niềm say mê, sáng tạo cao với vấn đề
cần khám phá.
HS phải có những kiến thức, kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt
động khám phá do GV tổ chức.
Sự hướng dẫn của GV cho mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết, không
quá ít, không quá nhiều, đảm bảo cho HS phải hiểu chính xác mình phải làm
gì trong mỗi hoạt động khám phá. Muốn vậy, GV phải hiểu rõ khả năng HS
của mình.
Hoạt động khám phá phải được GV giám sát trong quá trình HS thực
hiện. GV phải chuẩn bị một số câu hỏi gợi mở từng bước để giúp học sinh tự
lực đi tới mục tiêu của hoạt động. Nếu là hoạt động tương đối dài, có thể từng
chặng yêu cầu một vài nhóm HS cho biết kết quả tìm tòi của mình.

Vấn đề mở

Khám phá
tình huống
và chọn
mục tiêu

Mục tiêu
biết chọn
phương
pháp

[2, tr. 34]
Sự khác nhau giữa dạy học khám phá và dạy học phát hiện và giải
quyết vấn đề được thể hiện ở mức độ. Dạy học khám phá có tính mở hơn với
dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề. Trong dạy học khám phá, GV phải tạo
cơ hội để HS được làm việc tự do hơn, phải suy đoán nhiều hơn thông qua các
câu hỏi mở. Tuy nhiên, ranh giới để phân biệt tính đóng mở và mở ngỏ của
một vấn đề cũng không thật sự tách bạch, rõ ràng và do đó cũng khó có thể
khẳng định trong giải quyết vấn đề thì không có tính mở và ngược lại, trong
khám phá cũng chỉ hoàn toàn mở.
Việc vận dụng phối hợp dạy học khám phá với dạy học phát hiện và
giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác theo nhóm trong quá trình dạy học một
cách hợp lí.


18

1.1.9.2. Mối liên hệ giữa dạy học nêu vấn đề và dạy học khám phá
Dạy học khám phá có hướng dẫn, có nhiều khả năng vận dụng vào nội